Abaı «kámálátti sheberlik» haqyndaǵy pikirlerimen bólisedi. Tabıǵat – oqýlyq. Tabıǵat – qazyna. Tabıǵat – sýrethana, ıaǵnı qısapsyz boıaýlar men dybystar dúnıesi. Jahan «júrgizip qoıǵan saǵat sııaqty» desedi. Tabıǵatty 1) tyńdaý 2) oǵan baǵyný, taǵylym alý 3) aqyl jumsap, qurmetteý paryz. Onda ǵajaıypty uly úılesim, kórkemdik kelisim bar. Ishki garmonııa qatań saqtalǵan, aqyl-oı qýaty shamalaı almaıtyn, jandy-jansyz dúnıeniń qurylymynda ámbebap ózara árekettestik bar, myńdaǵan, mıllıondaǵan baılanystar men qarym-qatynastar júıesi bar.
Ǵalam ǵalamaty, Jaratýshy qupııasy, jaratylys syry, jeti qat kók, jeti qat jer, adam bolmysy Abaıdyń «Jıyrma jetinshi sózinde» Platonnyń ustazy Sokrat hakimniń atynan sonshalyqty túpsiz tereńdikpen qısyndy baıandalǵan. Danyshpan Sokrat shákirti Arıstodımge adamnyń denesi, oǵan aqyldyń qaıdan buıyrǵany jaıynda mynadaı pálsapalyq túıindemesin, tujyrymyn aıtady: «Bul ǵalamdy kórdiń, ólsheýine aqylyń jetpeıdi, kelisti kórimdigine hám qandaı laıyqty jarastyqty zakonimen jaratylyp, onyń eshbiriniń buzylmaıtuǵynyn kóresiń». Shynynda, aıryqsha kúrdeli baılanys, tártip, júıe bar. Tylsymnyń tuńǵıyǵyna den qoıǵan oıshyl Abaı: «Bulardyń ıesi bir ólsheýsiz uly Aqyl ma? Eger aqylmenen bolmasa, bulaısha bul esebine, ólsheýine oı jetpeıtuǵyn dúnıe túrli kerekke jaratylyp hám bir-birine sebeppen baılanystyrylyp, pendeniń aqylyna ólsheý bermeıtuǵyn myqty kórkem zakonge qaratylyp jaratyldy» – deıdi. Sokrattyń paıymynsha, «Jaratýshy artyq aqyl ıesi». Oılanyp kórińiz. Adamnyń ıntellektýaldyq túısigi, aqyly tabıǵat álemimen jáne onyń tamasha kórinisterimen ózektes eken. Juldyzdardyń názik sáýleleri adamnyń aqyl-oıyn jaryqtandyrady. Aspan tórindegi jarqyraýyq núkteden shyqqan esepsiz sáýleler – uıymdasqan tastúıin ásker deýge bolady. Qazaq tilindegi «shuǵyladaı órilgen» deıtin fraza osy bir rettilikti kórsetip, tanytpaı ma?! Abaıdyń on segiz myń ǵalamnyń «myqty kórkem zakonǵa qaratylyp jaratyldy» degenine mysal retinde qyzyl tús qubylysyna den qoısaq, bul bir sekýndtyń ishinde tórt júz mıllıon márte terbelister týdyrady eken. Ǵalamnyń árbir bólshekterine deıin energetıkalyq óriske baǵynyp, ishki garmonııa men sulýlyq zańdylyqtaryna qurylǵan. Ataqty jaratylystanýshy Anrı Pýankareniń (1854-1912) kózqarasynsha, sondyqtan álem garmonııaǵa kemeldigimen de Táńirlik sıpatqa ıe. (Anrı Pýankare. O naýke. M: Naýka, 1990. s. 202.).
«Ulyq Qudaıǵa» «qulshylyq» jasaýdy moıyndaý – ábden durys. Sebebi, Alla adam balasynyń ózin de, dáýletin de, barsha kerek-jaraǵyn jaratty. Iá, «bir-birine ǵylym úıreterlik sheshendik salahııatty», «sypaıylyq sheberlikti» jáne «ǵajaıyp aqyldy», «ǵajaıyppenen jasaǵan denege kirgizip, munsha salahııat ıesi qylǵany hıkmetpenen ózge haıýanǵa sultan qylǵandyǵyna dálel emes pe?» dep, jınaqylyqpen túıindep otyryp, Jaratqan Ieniń «adam balasyn artyq kórip, qamyn áýelden Allanyń ózi oılap jasaǵanyna da dálel emes pe? Endi adam balasynyń qulshylyq qylmaqqa qaryzdar ekeni maǵlum bolmaı ma? – depti». Abaıdyń danalyq dúnıetanymy, jaratylystaný ǵylymy boıynsha ozyq kózqarasy, tereńdikterdegi qupııa sulýlyq, qubylystar, zattar, bólshekter arasyndaǵy kúrdeli baılanystardy qýatty aqyl kózimen saralaýy, álemdik garmonııanyń negizin, mánisin túsindirýi, Aı men Kúnniń jaryǵyndaı «janynyń jaryǵy», úzdik tájirıbesi men kemel qabileti osyndaı baılamdar jasaýǵa múmkindik bergen. Adamzattyń máńgilik mekenin, myrzalyqpen úıip-tógip máńgilikke berilgen yryzdyǵyn (jer, sý, aýa, ot, rýh, áýlet jáne t.s.s.) muqııat qorǵaý, saqtaý, baıytý, gúldendirý kerek ekendigin myna bir pikirinen «bireý seniń qamyńdy jese, seniń oǵan qaryzdar ekendigińe de ustaz kerek pe?» degeninen de telegeı syr men maǵyna ısharattary «Otyz segizinshi sózinde» buǵan jan-jaqty tolyq, tereń túsinik-sıpattama berilgen: «Kim ózińe mahabbat qylsa, sen de oǵan mahabbat qylmaǵyń qaryz emes pe? Aqyl kózimen qara: kún qyzdyryp, teńizden bult shyǵarady eken, ol bulttardan jańbyr jaýyp, jer júzinde neshe túrli dánderdi ósirip, jemisterdi óndirip, kózge kórik, kóńilge rahat gúl-báısheshekterdi, aǵash-japyraqtardy, qant qamystaryn óndirip, neshe túrli nábatáttárdi (ósimdikterdi) óstirip, haıýandardy saqtatyp, bulaqtar aǵyzyp, ózen bolyp, ózender aǵyp, darııa bolyp, haıýandarǵa, qusqa, malǵa sýsyn, balyqtarǵa oryn bolyp jatyr eken. Jer maqtasyn, kendirin, jemisin, kenin, gúlder gúlin, qustar júnin, etin, jumyrtqasyn; haıýandar etin, sútin, kúshin, kórkin, terisin; sýlar balyǵyn, balyqtar ıkrasyn, hatta ara balyn, balaýyzyn, qurt jibegin-hámmasy adam balasynyń paıdasyna jasalyp, eshbirinde bul meniki derlik birnárse joq, bári – adam balasyna taýsylmas azyq». Asyly, hakimniń asyl, maǵynaly baılam-tolǵamdarynyń túp-tórkini «sáýle berýshi kitaptyń» «shynshyl aqyl-keńesimen», «múbárak bir nasıhatymen» úılesedi: «Jerdi tósep, onda ártúrli kórkem nárselerdi ósirdik» (50-Qaf súresi, 7-aıat). «Senderge kókten, jerden, rızyq beretin kim? Endeshe, Alladan basqa qandaı qudiret bar» (27 – Námil súresi, 64-aıat).
Abaı adamzat tarıhyndaǵy, dúnıe tarıhyndaǵy Jaratýshynyń keremet qyzmetin, «Artyqsha ǵajaıyptaýǵa laıyqty», «aqyl ıesi», «adam balasynyń úzilmes násiline taýsylmas azyq bolsyn degendik» uly tilegin dáıektilikpen uǵyndyrǵan. Bul Zamanǵa, Qoǵamǵa, Ýaqytqa máńgilik qaǵıda, uran etetin «qudaılyq qudirettiń», jaratylystyń atynan aıtylǵan qasıetti lebiz. Ári qaraı ilgeri jyljysaq, altyn besik, Jer-Ana, surqııa, sum, ázázil saıasat oılap tapqan radıasııanyń, terrorızmniń, ekstremızmniń, seperatızmniń, lańkestiktiń, beıdaýa juqpaly dertterdiń qurbanyna, jemine aınaldy. Qurlyqtar tozaqtyń otyna sharpyldy, adamzat taǵdyry oıynshyq ispetti. «Essizderdiń nasıhaty» beleń alyp, berekesizdikke dýshar etýde. Bul turǵydan kelgende, Abaı paıymdary – kemeńgerlik keńestiń naq ózi. Jaqsylyq is isteýshi, jarylqaýshy, «ǵalamdy qandaı hıkmetpenen jarastyryp, qandaı qudiretpenen ornalastyrǵan» jáne «birinen-bir paıda alatuǵyn qylyp jaratypty», «ǵalam Alla taǵalanyń ishinde», «Bir» men «Bar» da «ǵalamnyń ishinde», «kámálátti sheberlikpen jaratqan hám adam balasyn ósip-ónsin dep jaratqan», «erinbedi, kelisimmenen, hıkmetpenen, kámálátti bir jolǵa salyp jasady» dep, bilgirlik pen kósemdik tanytady.
Ǵalam júzindegi barsha qubylystardyń, zattardyń, nárselerdiń ózindik taǵylymy, qasıet-erekshelikteri, «qudiretti sıpattary» bar. «Báriniń hıkmeti bar, báriniń sebebi bar...» deıdi. Birinen biri týyndap, órbip qoldap-qorǵap, jalǵasyp, basqa bir túrge, kúıge almasyp jatqan dúnıe.
«Ǵaqlııa dálelim Qudaıtaǵala bul ǵalamdy aqyl jetpeıtin kelisimmen jaratqan – dep paıymdaıdy Abaı – onan basqa birinen-biri paıda alatuǵyn qylyp jaratypty».
Adamzat pen ǵalamzatty ǵalamat sulýlyqpen, úzdik kórkemdikpen, tereń de parasatty taǵylymmen jaratqan Allanyń qudiretin jan-jaqty sıpattap jetkizý úshin, Quran Kárimde kórsetilgendeı, tórt muhıtty sııa etseń de, kók aspandy qaǵaz etseń de, Uly Jaratýshynyń ǵajaıyp sheberligin túp-tamyrynan qoparyp baıandaý múmkin emes. Ár qubylystyń, ár nárseniń syry men symbaty, máni men sáni, aqıqaty men shynaıylyǵy bar. Danalyq pen tili bar. Bulaı bolmaǵanda álem kóriksiz kúıge túser edi. Asyly, ǵalamnyń qurylymdyq júıesi Abaıdyń tanymynda «Allanyń ózi de ras, sózi de ras», «Alla ózgermes», «Alla minsiz áýelden...», «Quran ras, Allanyń sózi dúr ol», «Adamdy súı, Allanyń hıkmetin sez, Ne qyzyq bar ómirde onan basqa?», «Mahabbatpen jaratqan adamzatty, Sen de súı, ol Allany jannan tátti», «Bir Qudaıdan basqanyń bári ózgermek», «Áýeli aıat, hadıs – sózdiń basy», «Bezendirip jer júzin Táńirim sheber», «Alla myqty jaratqan segiz batyr» degen qısyndy qaǵıdattaryn aıryqsha ataýǵa bolady.
Sýretker Abaı jansyzǵa jan bitirip, qara tasqa til bitirip, tilsiz tabıǵatty sóıletýge kelgende aqyndyq danalyq tanytady. Oı tereńdigine sezim móldirligi men sóz sheberligi ádemi ushtasqan. Mysaly: «JAZǴYTURY» óleńinde bylaısha órilgen:
Bezendirgen jer júzin Táńirim sheber,
Meıirbandyq dúnıege nuryn tóger.
Anamyzdaı jer ıip emizgende,
Beıne ákeńdeı ústińe aspan tóner.
Tabıǵatty tamyljytyp jańartqan, jaınatyp jasartqan – Táńir Iem. Jasaǵan jer men aspandy bir-birine ǵashyq qylyp, jarastyqta týdyryp tabystyrǵan, dıdarlastyrǵan. Jer –Ananyń qushaǵy tap-taza nurǵa tolyp, baqyt qusy qonyp, beıne bir jumaq qoryǵyna aınalǵan.
Ári qaraı:
Kún-kúıeý, jer qalyńdyq saǵynysty,
Qumary ekeýiniń sondaı kúshti, –
dep sátti sabaqtastyrady. Kúndi kúıeýge, jerdi qalyńdyqqa uqsatyp, bir-birine qumarlandyryp, qaýyshtyryp, taǵdyrlas etip qoıady. Dóńgelengen dúnıeniń keýdesin kerip, qorǵasyndaı erip, gúl atqan qosaǵymen qosa aǵarǵan qyzyqty shaǵynyń sulýlyǵyn Abaı barynsha tereńdete ashady.
Kún – kúıeýin jer kóksep ala qystaı,
Bireýine bireýi qosylyspaı
Kóńili kún lebine toıǵannan soń,
Jer tolyqsyp, túrlener toty qustaı.
Naǵyz sýretshildik. Shynaıy syrshyldyq. Ol ıslamdyq-ǵylymı dúnıetanymdy meńgergen. Onyń ulttyq dúnıetanymynyń tereńdiginiń bir qyry osyǵan baılanysty. Sebebi, Allataǵala álemge mahabbat, ǵashyqtyq syılaǵan. Osy bir uǵym – túsinikti Abaı ottaı mazdatyp, kemeline keltire sýrettegen. Oıshyl aqynnyń osynaý jyrynda qazaqy bolmys ta, pálsapalyq oı da, syr da, sýret te birtutas túzilgen.
Osylaısha uly jaratylysty sóıletip, qupııasyn tógilte sýrettep jetkizip, ǵalamat qýattyń kózin taýyp, oı-sezim muhıtynyń aǵys-tolqyndaryn týdyrǵan.
Abaı dúnıeni, bolmysty, ómirdi, turmys-tirshilik tolqyndaryn eki turǵydan da sabaqtastyryp jyrlaıdy. Birinshisi, obrazdylyq-beınelilik turǵydan; ekinshisi, logıkalyq-pálsapalyq zańdylyqtar arqyly.
...Jyrshy qustar áýede óleń aıtyp,
Qıqý salar kóldegi qaz ben qýlar – degeninde syr destesi, kórkemdik kestesi de kelisti. Bul sóılemderdiń ishki mazmunynda, rýhynda Alla kitabynyń ǵıbrattary, syr-sıpattary kórinis bergendeı:
«Aspandaǵylardyń, jerdeginiń barlyǵy, qanatyn keń jaıyp ushyp júretin qustardyń da Allany dáriptep, zikir etetinin sen, bilesiń be? Báriniń de óz tilinde aıtatyn duǵasy, madaq sózderi bar. Olardyń ne isteıtini bir Allanyń ózine aıan» (24-Nur súresi, 41-aıat).
Ǵalamnyń, bolmystyń ári qupııa, ári syrly, ári názik tańǵajaıyp qubylystary eresen ólsheýsiz. Tabıǵatty túsiný, áserli qulshynyspen qabyldaý, muqııat tyńdaý, tálimin adamı tanym men tájirıbede myqtap eskerý – adamzattyń asyl paryzy. Jasampaz rýhanı qundylyqtar, ımandylyq, izgilik – jer men kók amandyǵynyń kepili. Jaralǵan árbir zatta jáne jaratylystyń ózinde tereń maǵynalardyń bar ekenin, onda árbir jan ıesi jáne árbir zat sol ǵalamat kitaptyń bir-bir áripteri ekeni aqıqat. Negizinde, birtutas dúnıeniń ishki júıesi boıynsha, barsha qubylystar, zattar bir-birimen rýhtas, tamyrlas. Jandy-jansyzǵa, maǵynaýı keńistikke úılesim, kelisim, táýeldilik, jaýapkershilik tán.
Jaratýshy men Jaratylystyń jarasymdy yrǵaǵyn názik úılestirýshi, retke, júıege túsirýshi, shyn mánisinde, Qudirettiń isi. Hakim Abaı osy bir jumbaq jaıtterdiń tuńǵıyǵyna barlaý jasaǵandaı.
a) Masatydaı qulpyrar jerdiń júzi
á) Bezendirip jer júzin Táńirim sheber...
b) Kóbelekpen, quspenen saıda dý-dý,
v) Jer júzine óń berer gúl-báısheshek
g) Qyrda torǵaı saırasa, saıda bulbul,
Tastaǵy únin qosar, baıǵyz, kókek
d) Masatydaı qulpyrar jerdiń júzi!
j) Jer tolyqsyp, túrlener toty qustaı.
Abaı jaratylystyń gúlzaryn, Jaratýshynyń kórkem bezendirý sheberligin, tabıǵattyń tamyljyǵan shaǵyn osylaısha tolǵasa, onyń túpsiz tereń tamyrynda,kózqarasynda, oılaý júıesinde Quran aıattary syrlaryna júgingendik te bar.
«Olar jer júzine qaramaı ma? Onda ártúrli kórkem ósimdikter ósirdik» (26 – Shuǵara súresi, 7-aıat)
«Aıtalyq, biz jer betinde alýan túrli ádemi ósimdikter ósirdik. Muny olar kórmeı me? Munda kóp ǵıbrat bar ǵoı, biraq olardyń kóbi senýshi emes» (26-Shuǵara súresi, 7-8 aıat).
«Quran ras, Allanyń sózi dúr ol» degen Abaıdyń kúrdeli oılarynyń astarynda Quran qaǵıdattarynyń uly ushqyndary bar. Sulý jaratylysty syńǵyrlatyp sóıletken Abaıdyń «Ata-anadaı eljirer kúnniń kózi» degeninde Allanyń nury jaıynda tolǵanyp, oı bólisedi. Múmkin myna bir aıatpen de asyl baılanys bardaı:
«Alla – aspannyń da, jerdiń de nury. Ol beıne bir búrkeýdegi (qýystaǵy) sáýlege uqsaıdy. Aıtalyq, búrkeý bar jerde shyny-shısha tur, shıshanyń ishinde shyraq bar. Álgi shısha – injý-juldyz dersiń. Shyraq – shyǵysta, batysta bolmaǵan ǵajaıyp bir záıtún aǵashynyń maıynan tamyzyq alady. Álgi maı ot tımeı-aq jalyndap ketkeli turady, al ot tıse, nur ústine nur qosylmaq». (24 – Nur súresi, 35-aıat).
Abaıdyń túsindirýinshe, asyldardyń asyly, magnıttik qasıeti bólekshe metaldardyń tóresi – temir. Muny bylaısha jumbaqtap sıpattaıdy:
Qara jer adamzatqa bolǵan meken,
Qazyna ishi tolǵan ártúrli ken.
Ishinde júz myń túrli asyly bar,
Solardyń eń artyǵy nemene eken.
(Sheshýi: Temir)
«Sondaı-aq temirdi paıda qyldyq. Onda myqty kúsh ári adamzat úshin hajetter bar. (Soǵys quraldary taǵy basqa aspaptar temirden jasalady). Tipti temirsiz ómir bolmaıdy.) Alla onymen dinine, elshilerine kórmeı-aq kómek etkeni kisini málim etedi». 57 – HADID súresi, 25-aıat)
Temirde Jaratýshynyń ǵalamat syr-qupııasynyń bary aıatta aıqyn aıtylǵan. Aqjan Mashanı «júrektiń soǵýyn, qannyń qozǵalysyn basqaratyn temir atomdary» jáne Jerdiń ishki ózegi de temirden dep jazady «Ál-Farabı jáne Abaı» deıtin eńbeginde. Alla adamnyń qan tamyrlaryndaǵy temir arqyly (buǵan elektromagnıttik tolqyndar jazylady) oı ańsaryn, nıet qalaýyn, jan jumbaǵyn jazbaı tanıdy. Bul jaıtter Hakim Abaıǵa beımálim emes. О́ıtkeni, ol Islam órkenıeti tarıhyndaǵy ǵylymı dástúrlerdi, ásirese, Muhammed (s.ǵ.s.) medresesiniń sandaǵan saf taza ǵulamalarynyń, kemeńger tulǵalarynyń, hadıssheleriniń, jaratylystanýshylaryń, strategteriniń, dıplomattarynyń, quqyqtanýshylarynyń jáne olardyń jolyn ustanǵandardyń ilim-bilimin qabyldaǵan.
Sondaı-aq jaratylystaný ǵylymdarynyń aınasyndaı Quranda matematıkaǵa qatysty – 61 aıat, salystyrmaly teorııaǵa tıesili – 61 aıat, fızıkaǵa arnalǵan – 64 aıat, ıadrolyq fızıkaǵa baılanysty – 5 aıat bar ekenin Lıvan oqymystysy Iýsýf Mýravan anyqtaǵan. (Q.Myqtybekuly. Qazanat, 2001. 61-bet).
Abaıdyń «38-shi qara sózindegi» ǵylymı oı-tujyrymdary men ıslamdyq qundylyqtarynyń mán-maǵynasy túbegeıli zerdelep-zertteýdi qajet etetini sózsiz.
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor