Keshe О́skemende «Altaı – túrki áleminiń altyn besigi» atty halyqaralyq forým bastaldy. Onyń tusaýkeser alǵashqy sharasy osydan eki jyl buryn ótken bolatyn. Shyǵys Qazaqstan oblysy ákimdigi, S.Amanjolov atyndaǵy ShQMÝ jáne TÚRKSOI halyqaralyq uıymy birigip uıymdastyrǵan forým jumysyna elimizdiń Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muhammed, TÚRKSOI halyqaralyq uıymynyń bas hatshysy Dúısen Qaseıinov, IýNESKO-daǵy Qazaqstannyń turaqty ókili Oljas Súleımenov jáne oblys ákimi Berdibek Saparbaev pen Túrkııa, Japonııa, Reseı, Ońtústik Koreıa, Mońǵolııa syndy 12 shet memlekettiń resmı ókilderi men belgili ǵalymdary qatysty.
Keshe О́skemende «Altaı – túrki áleminiń altyn besigi» atty halyqaralyq forým bastaldy. Onyń tusaýkeser alǵashqy sharasy osydan eki jyl buryn ótken bolatyn. Shyǵys Qazaqstan oblysy ákimdigi, S.Amanjolov atyndaǵy ShQMÝ jáne TÚRKSOI halyqaralyq uıymy birigip uıymdastyrǵan forým jumysyna elimizdiń Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muhammed, TÚRKSOI halyqaralyq uıymynyń bas hatshysy Dúısen Qaseıinov, IýNESKO-daǵy Qazaqstannyń turaqty ókili Oljas Súleımenov jáne oblys ákimi Berdibek Saparbaev pen Túrkııa, Japonııa, Reseı, Ońtústik Koreıa, Mońǵolııa syndy 12 shet memlekettiń resmı ókilderi men belgili ǵalymdary qatysty.
Mártebeli meımandar aldymen halyqaralyq forým aıasynda uıymdastyrylǵan Altaıdyń myńjyldyqtar tarıhyna qatysty qundy jádigerler kórmesimen tanysty. Oblystyq tarıhı-ólketaný jáne óner murajaılarynyń jádigerleri qoıylǵan kórme kópshilikti tań-tamasha qaldyrdy. Shilikti (b.z.d. VII – V ǵǵ.) jáne Berel qorǵandary (b.z.d. I myńjyldyq) beınelengen stendter, qoladan jasalǵan oraq pen naızalardyń ushtary (b.z.d. II myńjyldyq), Shilikti mádenıetine jatatyn kıim men qoramsaqtar áshekeıleriniń galvanıkalyq kóshirmeleri, Berel jylqysy (b.z.d. IV ǵ.), Shyǵys Qazaqstandaǵy petroglıfter (b.z.d. II – I myńjyldyq), sondaı-aq, túrki halyqtarynyń mýzykalyq aspaptary, onyń ishinde qobyz, sherter, daýylpaz, syrnaı, saqpan, jetigen qoıylǵan. Sonymen birge, Altaıdyń ǵajaıyp tabıǵat áleminiń ósimdikter men janýarlar dúnıesi, «Altaı-Ertis kitaphanasy» aıdarymen jaryq kórgen kórnekti ádebı shyǵarmalar da kórmeniń mazmunyn arttyra tústi.
S.Amanjolov atyndaǵy ShQMÝ kitaphanasy, Semeı qalasynyń Abaı atyndaǵy ámbebap kitaphanasy jáne Á.Tájibaev atyndaǵy Qyzylorda oblystyq kitaphanasynyń sırek kitaptar qorynyń kórmesi jurt nazaryna usynyldy. ShQMÝ kitaphanasyndaǵy eń kóne týyndylar qatarynda 1883 jyly shyqqan Býkınnyń «Orys-qazaq sózdigi», 1734 jyly jaryq kórgen Sapojnıkovtyń «Pýtı po rýsskomý Altaıý» kitaptary bolsa, Semeı qalasynyń Abaı atyndaǵy kitaphanasy túrki áleminiń derekti shejiresine qatysty eńbekterdi qoıypty. Onyń ishinde IV Ivannyń Qazan handyǵyn jaýlap alýy baıandalatyn Heraskovtyń 1786 jyly jaryqqa shyqqan epıkalyq týyndysy bar. 1853 jyly jaryq kórgen «Ýchenye zapıskı akademıı naýk» jınaǵy Deshti Qypshaqtan bastap, Túrkistanǵa deıingi tarıhı kezeńnen mol maǵlumat beredi. Aǵaıyndy Harýzınderdiń basty eńbekteriniń biri sanalatyn «Kýrgany Býkeevskıe stepı», Bartoldtyń zertteýleri qamtylǵan kóp tomdyǵy da beıjaı qaldyrmaıdy. Syr óńirinen kelgen kitaphana negizinen kóne ıslamdyq aǵartýshylyq kitaptardy usynypty. 1890 jyly Buqarada jaryq kórgen Qoja Ahmet Iаsaýıdiń «Dıýanı-Hıkmeti», 1303 jyly Bombeıden shyqqan Qazy Abdýlkárimniń dinı-fılosofııalyq túsindirmesi, 1874 jyly qasıetti aıattary shóptiń boıaýymen jazylǵan Quran-Kárim kitaby kórme aralaýshylardyń úlken qyzyǵýshylyǵyn týdyrdy.
Meımandardyń qatysýymen S.Amanjolov atyndaǵy ShQMÝ-da «Altaıtaný» ǵylymı ortalyǵy ashyldy.
Halyqaralyq forým aıasynda shymyldyq túrgen ǵylymı-tájirıbelik konferensııany onlaın júıesi arqyly óńirdegi qalalar men aýdandardyń turǵyndary da tamashalady. Ony oblys ákimi Berdibek Saparbaev júrgizip otyrdy.
Forýmǵa qatysýshylarǵa Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev arnaıy quttyqtaý hat joldaǵan eken. Elbasynyń bul lebizin Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muhammed jetkizdi.
«Altaı – túrki áleminiń altyn besigi» forýmynyń halyqaralyq deńgeıde ekinshi márte ótkizilýi, sóıtip, onyń dástúrge aınala bastaǵany – ulyqtaýǵa laıyq ulaǵatty is.
Altaı órkenıetiniń jańǵyrýyn – túrki teginiń jańarýy dep bilemin.
Biz jahandanýdyń jaǵymdy úrdisteri men jańashyl ózgeristerine qanshalyqty múddeli bolsaq, baýyrlas ulttar usynar ómirsheń bastamalarǵa, ıgi maqsatty kózdegen ıntegrasııalyq qadamdarǵa da sonshalyqty beıilmiz.
Forým bizdiń ejelden qalyptasqan baılanystarymyzdy nyǵaıta otyryp, keleshek qarym-qatynastarymyzdy aıqyndap, ata tarıhymyzdyń bastaýy – Altaıdan tabylǵan rýhanı qundylyqtardy ıgerýge múmkindik ashýy tıis.
Nátıjesinde túrki halyqtarynyń salt-dástúrleri men mádenıetiniń altyn qazyǵy – nomadtyq órkenıetti zertteý arqyly tyń turpattaǵy tarıhı eńbekter, tálimdi oqýlyqtar jazylady dep senemin.
Túbi bir túrki jurty úshin taǵylymy mol bul mádenı sharanyń mándi ótýine tilektestigimdi bildire otyryp, forýmǵa qatysýshylardyń jumysyna tabys tileımin», – delingen Memleket basshysynyń quttyqtaý hatynda.
Sonymen qatar, Túrkııa Prezıdenti Abdýlla Gúl de atalǵan forýmǵa ystyq yqylasyn joldapty. TÚRKSOI halyqaralyq uıymynyń bas hatshysy Dúısen Qaseıinov atalǵan quttyqtaýdy oqyp berdi.
«Halyqaralyq «Altaı – túrki áleminiń altyn besigi» forýmy qymbatty baýyrym, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen Shyǵys Qazaqstanda ótip jatqanyna óte qýanyshtymyn. Tanymal tarıhy ortaq bolǵan túrki dúnıesiniń júrek soǵysy da birdeı bolýy úshin osy is-sharanyń taqyryby men maqsaty úlken ásempazdyqpen belgilengen. Ortaq mádenı muramyz esh kúmánsiz jastarymyzǵa qaldyratyn eń qymbatty qazyna. Osylaısha, búgingi túrki dúnıesinde «Alty memleket, bir ult» uranymen jáne de ózara qurmet negizinde júrgizip otyrǵan birlestiginiń negizgi qozǵaýshy kúshin ortaq mádenıetimiz ben qundylyqtarymyz qurastyryp otyr.
Biz osy negizde Túrki alqasy sııaqty teńdesi joq bir yntymaqtastyq úlgisin qurastyrdyq. Túrki tilinde sóıleıtin memleketter Parlamenttik Assambleıasy (TÚRKPA), halyqaralyq Túrki mádenıet uıymy (TÚRKSOI), Túrki akademııasy, Túrki mádenıet jáne mura qoǵamy men Túrki is alqasy sııaqty qurylymdarda osy úlgini qoldadyq. Atalarymyzdan bizge estelik bolyp qalǵan ortaq muramyz bizge barlyq bastamalarymyzda árqashan nur shashyp turdy, jolymyzdy jaryqtandyrdy.
Atajurtymyz Orta Azııa osy ortaq mádenıetimizdiń jáne Túrki tulǵasynyń besigi. Bilge qaǵan, Iýsýf Has Hajıb jáne Qoja Ahmet Iаsaýı sııaqty bilimdi de úlken júrekti adamdardy jetildirgen, ulttyq sanamyzda tereń qalyptastyrǵan memleket.
Orta Azııanyń jeri Altaı – túrki dúnıesin quraıtyn halyqtardyń ornalasqan ortaq úıi. Qazaqtar, qyrǵyzdar, ózbekter, túrkimender, tatarlar, ázerbaıjandar, túrikter, bashqurttar jáne uıǵyrlar sııaqty túrki halyqtarynyń barlyǵynyń joldary tarıh boıynsha mindetti túrde osy mádenıet úıinen ótken.
Halyqaralyq «Altaı – túrki áleminiń altyn besigi» forýmy túrki halyqtarynyń tarıhı tamyrlarymen jańadan jolyǵýyna sebepshi bolatyn óte mańyzdy is-shara. Osy sebeppen tilde, senimde, tarıhta, mádenıette, qundylyqtarda jáne odan da ádemi jáne odan da jarqyn bolashaq pikirinde ortaq bolǵan halyqtarymyz arasyndaǵy kóńil baılanystary odan da myqty bolady. Osylaısha, dostyǵymyz, baýyrlastyǵymyz, yntymaqtastyǵymyz arqasynda keleshekte týystyǵymyz nyǵaıa bersin!», – delingen Abdýlla Gúldiń quttyqtaý hatynda.
Forýmda Altaıdyń túbi bir túrki órkenıetiniń altyn besigi ekendigi týraly ǵylymı dáıekti tujyrymdamalar, óristi oılar keńinen ortaǵa salyndy. Búgin sóz etip otyrǵan osy is-shara jumysy Katonqaraǵaı aýdanynyń Berel qorǵany janyndaǵy «Patshalar jazyǵynda» ótetin dástúrli mýzyka festıvalimen jalǵasady.
Dýman ANASh,
jýrnalıst.
О́skemen.