«Zaman ozǵan, oı tozǵan». Qazir elimizdegi kóptegen shaǵyn qalalardyń kúıregen keıpine qarasań osy támsil oıǵa oralady. Álemdegi bilimdi elderdiń aldyńǵy leginde júrsek te, keń baıtaq jerimizdiń asty men ústi qazyna-baılyqqa toly bolsa da, shaǵyn qalalardy tym quryǵanda kúıretpeı, óz qalpynda ustap tura almadyq. Onyń ózindik sebep-saldary kóp, árıne.
«Zaman ozǵan, oı tozǵan». Qazir elimizdegi kóptegen shaǵyn qalalardyń kúıregen keıpine qarasań osy támsil oıǵa oralady. Álemdegi bilimdi elderdiń aldyńǵy leginde júrsek te, keń baıtaq jerimizdiń asty men ústi qazyna-baılyqqa toly bolsa da, shaǵyn qalalardy tym quryǵanda kúıretpeı, óz qalpynda ustap tura almadyq. Onyń ózindik sebep-saldary kóp, árıne.
Elimizde 87 qala bar. Onyń 60-sy shaǵyn shaharlar eken. Iаǵnı olardaǵy turǵyndardyń sany 50 myńnan ári aspaıdy. Búginde osy monoqalalardyń 19-y ǵana Úkimettiń 2012-2020 jyldarǵa arnalǵan damytý baǵdarlamasyna engen. Qalǵandary jetim qozynyń kúıine engendeı bolǵan. Áıtkenmen, Memleket basshysynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda berilgen tapsyrmaǵa oraı, qalǵan 41 shaǵyn qala da atalǵan baǵdarlamada qamtylatyn boldy. Ol boıynsha qazir jańa baǵdarlama ázirlenip jatyr.
Kishkentaı kentterdiń kóbisi Keńes zamanynda temir jol salý, ken oryndaryn ıgerý, rekreasııalyq nysandardy ashý jáne t.b. jaǵdaılarǵa baılanysty irge kótergen-di. Keleshek taǵdyry bir ǵana kásiporynǵa baılanǵan osyndaı shaǵyn qalalardyń jaǵdaıy Odaq ydyraǵanda yldıǵa qaraı quldılaǵany ras. О́ıtkeni, iri kásiporyndardyń deni buryn-sońdy bolmaǵan daǵdarysqa tap keldi. Áredik es jıǵansha zaýlaǵan zamana ozdy da ketti. Búginde el Úkimeti sonyń ornyn toltyrýǵa qamdanyp-aq jatyr. Atalǵan baǵdarlama osy ıgiliktiń bir dáleli.
Taıaýda Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary – О́ńirlik damý mınıstri Baqytjan Saǵyntaevtyń tóraǵalyǵymen О́ńirlik damý mınıstrliginiń keńeıtilgen alqa májilisi bolyp ótkeni málim. Sonda B.Saǵyntaev monoqalalardy damytý baǵdarlamasynyń júzege asyrylý barysyn synǵa alǵan edi. Osy synnyń negizinde atalǵan mınıstrlikke saýal saldyq. Onda shaǵyn shaharlardyń basty máselelerin bilgimiz kelgen.
Qazirgi ýaqytta shaǵyn qalalardyń negizgi problemalarynyń biri, bilikti mamandar men ınvestısııalardy tartýdaǵy ekonomıkalyq bazanyń shekteýliligi men tıimsiz básekelestik ustanymdary bolyp otyr. Kóptegen óndiris oryndarynyń tehnologııasy artta qalǵan. Negizgi qorlardyń tozý dárejesi de tym joǵary. Bularmen qatar, eńbek kúshi de tapshy bolyp tur. О́ıtkeni, shaǵyn qalalardaǵy kásiporyndar toqyraǵan soń, turǵyndar úlken qalalarǵa kóshe bastady, degen vıse-mınıstr Qaıyrbek О́skenbaev bizge qaıtarǵan jaýabynda. Munymen birge, halyqtyń tabıǵı azaıýy, qartaıýy, densaýlyq saqtaý deńgeıi tómendegen. Áleýmettik-mádenı salanyń da ońyp turǵany shamaly. Injenerlik ınfraqurylym nysandarynyń damýy óte baıaý kórinedi. Munyń bári óndiristiń bir ǵana salasy damyǵan qalanyń, qala qurýshy kásiporyndarǵa tolyq táýeldiligin bildiredi.
Shaǵyn qalalardy damytý baǵdarlamasyn sapaly ázirleý maqsatynda mınıstrlik respýblıkamyzdaǵy shaǵyn qalalardyń keshendi damýyn zerttep jatyr. Tipti, buǵan deıin mamandar shetelderdegi kishi kentterdi damytý úrdisterimen de arnaıy tanysyp kelgen bolatyn. Qazirgi ýaqytta mınıstrlik mamandary barlyq kórgen-bilgeni men zertteýlerin juptap, Úkimetke naqty usynystaryn ázirleý ústinde eken. Aıta ketelik, zertteýdiń nátıjesinde elimizdegi shaǵyn qalalardyń qanshasy básekege qabiletti ári ekonomıkalyq áleýeti joǵary ekeni, al nesheýiniń damý múmkindigi shekteýli ári tómen ekendigi anyqtalatyn bolady.
Buıyrtsa, shaǵyn qalalardy damytýdyń 2020 jylǵa deıingi baǵdarlamasy jyl sońyna deıin qabyldanyp qalady.
Monoqalalardaǵy shaǵyn jáne orta bıznesti ekinshi deńgeıdegi bankter arqyly nesıeleýdiń syıaqy stavkasyn sýbsıdııalaý atalǵan baǵdarlamada naqtylanǵan. Sondaı-aq, mıkronesıeleý, ındýstrııalyq ınfraqurylymdy jetkizý jáne kásipkerlerge granttar usyný sharalary da baǵdarlamaǵa engizilgen. Mınıstrliktiń málimetine qaraǵanda, kásipkerlikke qoldaý kórsetý boıynsha syıaqy stavkasy 14 paıyzdan kóp emes, aqsha kólemi 750 mln. teńgeden aspaıtyn bankterdiń nesıeleri boıynsha sýbsıdııalaý júzege asyrylady. Olardyń 10%-yn memleket tólese, qalǵan bóligin baǵdarlamaǵa qatysýshysy qazynaǵa qa ıtarýy tıis. Mıkronesıe ózin ózi jumyspen qamtyǵan, jumyssyz jáne az qamtamasyz etilgen adamdar arasynda jańa jumys oryndaryn uıymdastyrǵysy keletin nemese shaǵyn bıznesin keńeıtýdi qalaıtyn monoqala turǵyndary men oralmandarǵa beriledi. Bul nesıeni kásipker 5 jyldyq merzimge alady. Al kredıttiń eń joǵarǵy somasy 3,0 mln. teńgeden aspaýy qajet dep belgilegen, О́ńirlik damý mınıstrligi.
Baǵdarlamanyń óndiristik ınfraqurylymdy damytý týraly bóliminde de jergilikti kásipkerlerge naqty kórsetiletin kómekter aıqyndalǵan. Onda jumys istep turǵan óndiristerdi jańǵyrtý jáne keńeıtýge baǵyttalǵan is-sharalar jetkilikti. Eń bastysy, kásipkerlerdiń nysandaryna jetispeıtin ınfraqurylymdy jetkizip berý kózdelgen. Onyń ishinde, joldar men sý jelilerin tartý, sondaı-aq, gazdandyrý, sý qubyrlaryn jasaý, jylýmen jabdyqtaý, ónerkásip alańdaryna arnalǵan qazandyqtardyń qurylysy men rekonstrýksııasy, temir jol tuıyqtary, telefon ornatý, kishi elektr stansalary bar. Budan ózge, jańa óndirister qurýǵa 1,5-3 mln. teńge mólsherinde granttar da beriledi. Osy sharalardy iske asyrý úshin bıylǵy jylǵa 4,6 mlrd. teńge bólingen eken. Onyń 1,8 mlrd. teńgesi syıaqy stavkasyn sýbsıdııalaýǵa, 1,75 mlrd. teńgesi mıkronesıleýge, 711 mln. teńgesi ındýstrııalyq ınfraqurylymǵa, al 300 mln. teńgesi granttardy usynýǵa ajyratylǵan.
Tipti, baǵdarlama aıasynda shaǵyn qalalarda sharýa dóńgeletken kásipkerlerge nesıelerdiń syıaqy stavkasyn sýbsıdııalaý boıynsha ekinshi deńgeıdegi 17 bankpen yntymaqtastyq kelisimderi jasalyp, qol da qoıylǵan. Oǵan qosa, iri kompanııalardyń, memlekettiń jáne qarjy ınstıtýttarynyń kúsh-jigerin biriktirý arqyly óńirlerdegi iri kompanııalardyń aınalasyndaǵy taýar jáne qyzmet kórsetý júıelerin jetildirip, olardyń mańyndaǵy shaǵyn jáne orta bıznesti damytý men qoldaý maqsatynda seriktestik baǵdarlamasy ázirlengen. Bul baǵdarlamany «Atameken» odaǵy, oblys ákimdikteri, «QazMunaıGaz» UK» AQ, «О́zenMunaıGaz» AQ, «Qazsınk» JShS, «Qazaqmys» korporasııasy» JShS jáne «Teńizshevroıl» JShS bári yntymaqtasa otyryp, tyǵyz baılanysta júzege asyrady.
Shaǵyn jáne orta bıznesti, ınfraqurylymdy qurý jáne damytýdy qoldaý maqsatymen kásipkerlerge qyzmet kórsetý ortalyqtary ashylady. Ortalyqtar aqparattyq-keńestik qyzmetterdi «bir tereze» qaǵıdasymen kórsetedi. Onda damý ınstıtýttarynyń, mamandandyrylǵan kompanııalardyń jáne ekinshi deńgeıdegi bankterdiń ókilderi kásipkerge aqyl-keńes berip otyrady. Mundaı ortalyqtar búgingi kúnde Almaty, Shymkent, Pavlodar, Qyzylorda jáne Taraz qalalarynda qyzmet etip jatyr. Al aǵymdaǵy jyly olar barlyq oblys ortalyǵynda ashylady. Byltyrdan bastap 27 monoqalada halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary negizinde kásipkerlikti qoldaý ortalyqtary quryldy. Munymen qatar, kásipkerlikti qoldaýdyń jumylǵysh ortalyqtary iske qosylǵan. Endi osynyń sheńberinde kásipkerlerge kómek-keńester jáne trenıngter ótkizedi. Qazirdiń ózinde osyndaı 14 ortalyq jumys istep tur.
Kásipkerlikti qoldaý quraldarynyń biri bıznes-ınkýbatorlar. Búginde 20 bıznes-ınkýbator jumys isteıdi. Ol boıynsha kásipkerlerge qyzmet bólmeleri jeńildik sharttarymen jalǵa beriledi. Sondaı-aq, bıznesin júrgizýi jáne damytýy úshin aqparat, aqyl-keńespen kómek kórsetiledi. Máselen, Jańaózen qalasynda jańa úlgidegi qanatqaqty bıznes-ınkýbator ashylǵan. Onyń sheńberinde jergilikti naryqty damytý úshin ósý áleýeti bar jáne jumys oryndaryn quraıtyn, eki jyldan aspaıtyn jańa qurylǵan kompanııalarǵa qyzmetter kórsetilýde. Osy kezde bıznes-ınkýbatorda bıznes-josparlardy jáne jobalardy daıyndaý ortalyǵy, býhgalterlik jáne zań qyzmetterin usynatyn 50 kásipker ornalasqan.
Atalǵan baǵdarlama bıyldan bastap tolyq iske asyryla bastady. Aıtqandaı, ótken jyly 27 monoqalaǵa qanatqaqty jobamen 6,0 mlrd. teńge bólingen-di. Shúkir eterligi, onyń ıgerilýi 99 paıyzdy qurady. Jobada negizinen ınjenerlik ınfraqurylymdy damytýǵa basa kóńil bólingen. О́ıtkeni, monoqalalardyń damýyn tejeıtin negizgi problemalardyń biri – óndiristik ınfraqurylym jaǵdaıynyń nasharlyǵy. Ásirese, kólik tasymalynyń alystyǵy men avtokólik joldarynyń jaramsyzdyǵy ótkir másele bolyp tur. Mysaly, iri ótkizý naryqtarynan, qala aglomerasııalarynan alys ornalasqan, oǵan qosa kólik jolynyń tuıyǵynda turǵan Arqalyq, Jezqazǵan qalalarynyń damýy qıyndyq týǵyzýda. Injenerlik jáne áleýmettik ınfraqurylymnyń múshkil jaǵdaıy shaǵyn shaharlardyń eń mańyzdy máselesi. Sý qubyry, kárizder, jylý jáne elektr júıeleriniń tozýy mol qarjylyq salymdardy qajet etedi. Tipten, monoqalalardyń jartysyndaǵ y elektr júıeleriniń tozýy 70 paıyzdy qurap otyr, deıdi biletin mamandar.
Dátke qýat, osy maqsatqa jyl saıyn qarajat bólý baǵdarlamada qarastyrylǵan. Aǵymdaǵy jyly respýblıkalyq bıýdjetten 18,7 mlrd. teńge, onyń ishinde ınfraqurylymnyń damýyna 7 mlrd. teńgeden astam qarajat bólingen. Baǵdarlama qabyldanǵan kezden bastap áleýmettik sala obektileriniń jóndelýine, monoqalalardy jylýmen qamtý júıeleriniń kúrdeli jáne aǵymdaǵy jóndeý jumystaryna kóńil bólinýde. Byltyr 12 jobany iske asyrýǵa 142, 2 mln. teńge jumsalǵan eken. Al bıyl 9 oblysta jylýmen qamtýǵa 33 joba iske asyrylyp jatyr. Olarǵa 1, 9 mlrd. teńge bólingen.
Osy jyldyń 25 sáýirinde mınıstrlik Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimdigimen birge Kýrchatov qalasynda 27 monoqalanyń, memlekettik organdardyń, ulttyq kompanııalardyń, respýblıkanyń qala qurýshy kásiporyndary ókilderiniń qatysýymen «Monoqalalar – damý joldary» taqyrybynda halyqaralyq forým ótkizdi. Mundaı sharanyń ótkizilý maqsaty aldaǵy ýaqytta monoqalalardyń ındýstrııalyq damýyn jáne ekonomıkasyn ártaraptandyrý, shaǵyn, orta bıznesti aıaqtandyrý boldy. Sondaı-aq, forýmda sheteldik jáne Qazaqstan monoqalalary arasynda tájirıbe almasý da kózdeldi. Mınıstrlik mundaı forým elimizde alǵash ret ótkizilgenin aıtady. Keleshekte bul shara jylda uıymdastyrylyp, óńirler arasyndaǵy tájirıbe almasý, jańa tehnologııalarmen aqparat almasý úshin dıalog alańyna aınalady eken.
Iá, baǵdarlamanyń baǵdaryn baqsaq, shaǵyn shaharlardyń sharýasyn túzeýge degen Úkimettiń nıeti de, yqylasy da bar. Endi ony júzege asyrýda jergilikti mamandar bardy uqsata bilse bolǵany.
Nurbaı ELMURATOV,
«Egemen Qazaqstan».