Sáken Seıfýllınniń ańyzǵa aınalǵan qupııasy mol ómiriniń sáýleli, eń nalaly sátteri óz shyǵarmalarynda, ózine árqıly jaǵdaıda rýhanı demeý, jan tynysy bolǵan halyqtyń án kúılerinde, jalpy adamzat mádenıetiniń injý-marjany derlik klassıkalyq mýzykalarda (mysaly, Sáken Annenkovtyń azap vagonynda ketip bara jatyp Shopen mazýrkalaryn eske alady) jatyr.
1918 jyly Aqmolada Sovdep qulady. Sáken bir top serikterimen tutqynǵa alynady. Túrmede ol jan tózgisiz azap shegedi. Sondaı kúızelisti kúnderde artynan júzdesýge ákesi Seıfolla men týǵan inisi Májıt keledi. Ákesi men inisi Sákenniń ábden isip-keýip, jaraqattanǵan aıanyshty keıpin kórip, sóz aıta almaı ebil-debil bolyp jylaı beredi. Sonda Sáken kózine jas almaı tunjyrap, aıaq-qoly kisendeýli bolsa da, ózin erkin ustap: «Áke, el jaǵdaıyn aıtyńyz… Úı ishiniń ahaýly qalaı? Jamalekeń (Sákenniń anasynyń esimi – Jamal. Sáken osylaı atap ketken – I.J.) án salyp júr me? Jamalekeń aıtatyn «Kıdim kamzol» esimnen shyqpaı qoıdy…», deıdi.
Almatyda Sákenniń úlken áýletiniń jurnaǵy – Májıt aqsaqaldyń úıi bar. Bul úıge Sákenniń kózin kórgen zııaly kisiler, keshegi dos-jarandar, Ǵabıt, Sábıt, Ǵabıden, Seıdil sekildi ataqty jazýshylar, eskilikti ánshiler ár kez bas qosyp, áńgime-dúken quryp, Sákendi eske alysyp otyratyn edi. Ol otyrysta, sóz joq, Sákenniń ónerpaz ortasy, ánderi, halyqtyń án-kúıleri alýan-alýan syr bolyp shertiledi. Kelisti jıyndarda Jańaarqa topyraǵynyń ejelgi «Kıdim kamzol» ánin Májıt aqsaqaldyń báıbishesi Ámına apa aıtar edi syzyltyp.
Bul án – Sákenge ana sútimen daryǵan án. Anasy Jamal Jańaarqadaǵy Tyshambaı degen aıtýly kisiniń qyzy. О́zi uzyn boıly, qara tory, quralaı kóz sulý adam bolǵan. Sákenniń reńi, kelbeti anasyna tartqan. Al ákesi – Seıfolla ańshy, balýan … jigit dúri bolyp án shyrqap, dombyra tartyp júrip alǵan Jamaldy. Jamal el ishinde bolyp jatatyn toı-dýmanda, asta, shildehana men naýryz toıynda án salǵan, aıtysqan. Sáken anasynyń ádemi syrly áýezin eshteńege teńgermegen. Ol dáıim: «Meni aqyn etken Jamalekeń ǵoı», deıdi eken. Sáken anasynan Sapalaıdyń «Sáýlem-aıyn», Birjan saldyń «Láılim», «Aqbaıan», «Gúlderaıym» ánderin, qıssalardan «Kóruǵly», «Qyz Jibek», «Eńlik-Kebekti» tyńdap-tyńdap, bir kezde: «Al endi «Kıdim kamzol…» dep osy ánge esh qumary qanbaı qoıǵan. Ámına apa osy syrdy bylaısha tiriltedi: «El enemizdi «Ánshi Jamal» dep atady. Ánshi dese, ánshi edi jaryqtyq. 1934 jyldyń qysynda qaıtys boldy, óz qolymyzdan jónelttik.
Ol kisi kıimdi ásem kıdi. Qapsyrmasy jalt-jult etken uzyn, keń maqpal shapany bolatyn. Nemerelerin eki qoltyǵyna balapansha shúpirletip, shapanynyń etegimen qymtap otyryp:
Kıdim kamzol qaradan
qıylmaǵan,
Jylqym jatyr japanda
jıylmaǵan.
Qyzdan sorly jan bar ma,
táńir-aı degen,
О́z elinen topyraq
buıyrmaǵan-aı!
Aq túıeniń órkeshi olaq eken,
Az ǵana kún qyz baıqus qonaq
eken-aı!
Oń jaǵynda aǵanyń toı
toıladym,
Kórgen qyzyq jalǵannan
sol-aq eken-aı!
– dep balbyratatyn edi.
Negizi, Sáken aǵa ánshi, kúıshilerge de tákappar kózben qarady. Sol synshy qasıetine «tózgen» syralǵy ónerpazdary da kóp edi. Solardyń ishinde Qosymjan ánshi men Ábiken kúıshini «meniń fılarmonııam» deıtin-di. Al jany súıgen baǵzy bir jandarǵa telefonmen «Kıdim kamzol» ánin aıtyp otyrǵanyn talaı kórdim. Keıde jaı ǵana ózdi-ózimiz bolyp, otbasynda shúıirkelesip otyrǵanda Sáken aǵa: «Qane, Jamaleke, «Kıdim kamzolyńyzdy»… – dep basyn anasynyń tizesine súıep, júzi qońyrqaı tartyp, ózgere qalyp, tereń oıǵa berilip, shyntaqtap qana únsiz jatar edi…».
Osy joldardyń avtory Májıt aqsaqal men Ámına ájeniń óz aýzynan «Kıdim kamzol» ánin úırenip alyp, ony sol kezdegi jas ánshi Maıra Ilııasovaǵa úırettim. Keıin Májıt aqsaqal dúnıe saldy. 1990 jyly kókek aıynda «Sáken jáne mýzyka» degen eki bólimdi televızııalyq habar (avtory I.Jaqanov) túsirildi. Habarǵa Sákenniń óz áýleti, kezinde Sákendi kórgen, bilgen jaqyn aǵaıyndary, el kisileri qatysty. Áńgime barysynda Sáken súıgen ánderdiń biri retinde Ámına apa «Kıdim kamzoldy» jaılap ózi bastady, odan ony Maıra Ilııasova tutas aıtyp shyqty.
Adam ómiriniń bir alańsyz qyzyq kúnderin eske salyp, «Ýa, darıǵa, óttiń dáýren!..» degizetin tátti muńǵa tunǵan «Kıdim kamzol» áni áıel zatynyń tylsym qubylysty tebirenisine tańǵaldyrady. Án tek áıel únimen ǵana sezimge tıedi, áıel únimen ǵana kórikti.
Ilııa JAQANOV,
Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, kompozıtor, óner zertteýshisi