Táj vırýsynyń kún ótken saıyn el aýmaǵyna tarala túsýi kóktemgi dala jumystaryna, agrosektorǵa kedergi keltirip jatqany jasyryn emes. Osy túıtkildi túıindi eskergen Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev karantın engizilgen óńirlerde saqtyq sharalaryn kúsheıte otyryp, aýyl sharýashylyǵy salasyna basa nazar aýdarýdy tapsyrdy. Kúni tańmen kúlimdep, jeri erte oıanatyn kúngeı ólkede qazir naǵyz beldi býyp, ketpen shabatyn kezeń. Endi keshikse nesibesin Jer-anadan aıyryp otyrǵan sharýalarǵa úlken shyǵyn bolmaq. Jylyjaılardyń mekeni sanalatyn Túrkistan oblysy men shyraıly Shymshahardyń erte qımyldaǵan sharýaqorlary áne-mine degenshe qyryqqabatyn qyrqyp, qııary men qyzanaǵyn úzip bazarǵa shyǵara bastady.
Áý basta temirdeı tártipke kóshken qalada «daıyn ónimdi tasymaldaý men saýdalaýda kedergige ushyramaımyz ba?», dep alań kóńil bolǵan-dy. Bul másele de ońtaıly sheshildi. Sharýashylyqpen aınalysatyn azamattardyń jumys ornyna erkin baryp-kelýine jergilikti bılik tarapynan erkindik berildi.
Tipti Prezıdenttiń tapsyrmasymen mamyr aıynda «Egistikten tikeleı saýda ornyna» atty arnaıy joba júzege asyrylmaq. Jobaǵa sáıkes shaharda birneshe saýda ortalyǵy qurylady. Onda aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýshiler taýarlaryn deldalsyz saýdalaıdy. Bul jergilikti naryqta áleýmettik azyq-túlik ónimderiniń baǵasyn arzandatýǵa septigin tıgizeri anyq.
Osy maqsatta qalalyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy atalǵan jobany júzege asyrý úshin Túrkistan oblysynyń tıisti sala basshylyǵymen ekijaqty kelisimge kelgen. Utymdy joba aıasynda áleýmettik dúkenderdiń jumysy qaıta qolǵa alynyp, jurtshylyq jergilikti ónimdi kóptep tutynbaq. Baǵasy da qara halyqtyń qaltasyna salmaq túsirmeıdi.
Jylda óńir sharýalarynyń basyn aýyrtyp, uıqysyn qashyratyn bir ýaıymy bar edi. Bul – alataqııaly aǵaıynnyń erte pisken aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń arzan baǵada el naryǵyn enýi. Saldarynan jergilikti óńirden shyqqan ónimder naryqta qunsyzdandy.
Bıyl koronavırýs pandemııasyna baılanysty shetten kiretin ónimderdiń de kólemi azaıatyny belgili. Bul jylyjaıy bar ońtústik turǵyndaryna úlken úmit syılap otyr. Endigisi, jerge tastalǵan dánniń jemisin shashpaı-tókpeı jınap alý, el aýmaǵyna erkin saýdalaý.
Qazir qalanyń irgesindegi aýyldarda kóktemgi dala jumystary qyzý júrip jatyr. Shyny kerek, bastapqyda Shymkentke kireberis joldardaǵy baqylaý-ótkizý beketterinde sharýalardyń kirip-shyǵý máselesi qıyn bolǵan.
Qalalyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Asqar Qanybekov bul másele ońtaıly sheshim tapqanyn aıtady. Iаǵnı sharýalar baqylaý-ótkizý beketterinen kedergisiz ótýde. Bir ǵana mysal, Shubarsý eldi mekeniniń dıqandaryna qalanyń áýejaı mańyndaǵy egistik jerlerine tıisti qujattardyń kómegimen ótýge ruqsat berilgen.
Anyǵynda, tótenshe jaǵdaı kezinde memleket tarapynan sharýalarǵa qoldaý arta túsýde. Buryn janar-jaǵarmaıdyń lıtri 174 teńge bolsa, búginde 160 teńgege arzandatyldy. Megapolıstiń sharýa qojalyqtaryna 1250 tonna dızel otyny bólingen. Ol qajettilikti óteýge tolyq jetedi, deıdi mamandar. Qazirgi tańda dıqandar dızel otynyn alý úshin Qoldau.kz portalyna tirkelip, ótinish berýde. Bul da bolsa qystan qysylyp shyqqan qaýymǵa qoldaý.
Shaharda kóktemgi dala jumystaryn atqarýda tehnıka jetispeýshiligi de oń sheshimin tapqan. Tuqym satyp alý, tehnıka jaldaý úshin sharýalarǵa 5 paıyzdyq mólsherlememen 500 mln teńge kóleminde arzandatylǵan nesıe berý qarastyrylypty.
Shahar basshysy Murat Áıtenov Shymkenttiń tabıǵı-resýrstyq áleýetin tıimdi paıdalanýǵa kóshken syńaıly. Karantın dep qymtana bermeı, birden iske kiristi. Bıyl birinshi kezekte aýyl sharýashylyǵy salasynda úlken josparlardy iske asyrýdy maqsat tutyp otyr.
Máselen, osy jyly egistik kólemi ótken jylmen salystyrǵanda 1 myń gektarǵa artyp, jalpy 27,6 myń gektarǵa aýyl sharýashylyǵy daqyldary egilmek. Jospar boıynsha bıyl 9 myń gektarǵa dándi daqyldar, 2,8 myń gektarǵa maıly daqyldar, 1,5 myń gektarǵa kókónis pen baqsha, 0,1 myń gektarǵa kartop, 3,2 myń gektarǵa mal azyqtyq daqyldar egý mejelenýde. Bul tek úshinshi megapolısty ǵana emes, kórshiles oblystar men respýblıkalyq qalalardy da erte pisetin jemis-kókónispen qamdaıtyny sózsiz.
О́nimdilikti arttyrý úshin mıneraldy tyńaıtqyshtar qunyn sýbsıdııalaýǵa 105,1 mln teńge qaralypty. Búginde sharýalardyń aldy sýbsıdııa qarajatyn ala bastady.
Jylyjaıdan jıǵan-tergen mol bolmaq
Toqymdaı jerden tonnalap ónim alyp jatqan aǵaıyndy kórse, «shymkenttik» dep qaǵytatyndar bar. Árıne eńbekqorlyqqa berilgen bul baǵany aǵaıyn durys qabyldaıdy. «Boldym, toldym», dep toqmeıilsimeıdi. Jylyjaıyn keńeıtip, zamanaýı tehnologııanyń qyr-syryn meńgerýge umtylady. Al tańnan qara keshke deıin beınet keshken dıqanǵa memlekettik kómek berilse, jylyjaıynyń basynda túnemeı me?
Bıyl óńirdegi jer emgen sharýalar úshin tabysty jyl bolmaq. Sebebi jylyjaıǵa basymdyq beriledi. Aldaǵy birer jylda Shymkent mańaıynda jylyjaı sharýashylyǵy damıdy. Bul týraly qala ákimi Murat Áıtenov jergilikti sharýalarmen júzdesýinde aıtyp ótti.
Aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń deregine súıensek, megapolıste 183,5 gektar jylyjaı bar. Bıyl onyń kólemin qosymsha 30 gektarǵa ulǵaıtý kózdelip otyr. Al ótken jylmen salystyrǵanda aýyl sharýashylyǵy salasynan túsetin tabysty jyl sońyna qaraı 1,6 mlrd teńgege arttyryp, agrosektordaǵy jalpy tabys kólemin 11 mlrd teńgege jetkizý josparlanýda.
«Jabyq jylyjaı keshenderdiń kólemin arttyrý maqsatynda «Ońtústik» kóliktik logıstıkalyq aımaǵynan 136 gektar jer qarastyryldy. Onyń 100 gektary ónerkásiptik keshen bolady. Qalǵanyn ınfraqurylym qamtıdy. Joba júzege assa myńdaǵan jańa jumys orny ashylyp, jurt jyl on eki aı kókónispen qamtylady», deıdi aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Asqar Qanybekov.
Jańadan salynatyn jylyjaılar kólemin qosymsha 30 gektarǵa ulǵaıtyp, onyń jalpy aýmaǵyn 213,8 gektarǵa jetkizbek. Sonyń ishinde ónerkásiptik jylyjaılar 86,1 gektarǵa artady. Sondaı-aq 1165 gektarǵa qarqyndy baý otyrǵyzylyp, onyń jalpy kólemi 1404,2 gektarǵa ulǵaıa túspek. Osylaısha aýyl sharýashylyǵy basqarmasy agrosaladaǵy jalpy ónim kólemin 104 paıyzǵa, óńdelgen aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń eksportyn 104 paıyzǵa jetkizip, 2019 jylmen salystyrǵanda eńbek ónimdiligin 103 paıyzǵa arttyrýdy josparlap otyr.
Sońǵy jyldary Shymkenttiń jalpy jer kólemi 116,3 myń gektarǵa jetse, onyń jartysynan astamy aýyl sharýashylyǵy maqsatyna jaramdy jerler. Al 2018 jyly osy tyń jerlerdiń 25,7 myń gektary ıgerilse, byltyr bul kórsetkish 26,8 myń gektarǵa ulǵaıǵan.
Byltyr egilgen aýyl sharýashylyǵy daqyldary ishinen baý-baqsha, kartop, mal azyǵy, maıly jáne dándi daqyldardyń barlyǵyn qosqanda 78,7 myń tonna ónim jınaldy. О́nim kóleminde aldyńǵy jyldarmen salystyrǵanda ósý kórsetkishi baıqalady.
Shymkentte halyq sanynyń tyǵyzdyǵy agrosektordy damyta túsýge oń yqpal etti. Sebebi bos jatqan jerge tuqym sebý kez kelgen turǵynnyń qolynan keletin sharýa. Sondyqtan shahar irgesindegi sýarmaly jerler qaıta qalpyna keltirile bastady. Ondaǵy agrotehnologııalyq is-sharalar merziminde júrgizilip, óndiriske ylǵal únemdeý jáne tamshylatyp sýarý tehnologııalary engizildi. Nátıjesinde, egistik júıesi ártaraptandyryldy. Sonymen birge byltyr 29,4 mlrd teńgeniń aýyl sharýashylyǵy ónimi óndirilgen. Al bir jumysshyǵa shaqqandaǵy eńbek ónimdiligi 1 972,5 myń teńgeni quraǵan. Budan ózge aýyl sharýashylyǵynyń negizgi kapıtalyna 1 111,2 mln teńge ınvestısııa tartylǵan. 2019 jyldyń 11 aıynyń qorytyndysy boıynsha eksporttalǵan aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń kólemi 129,6 mln AQSh dollaryna jetken. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 92,5 mln AQSh dollaryna joǵary.
Qala ákiminiń bastamasymen agrosalany damytý maqsatynda shaharda 8 iri aýyl sharýashylyǵyna baǵyttalǵan joba qolǵa alynbaq. Sonyń biri «Taza onim» sharýa qojalyǵy áýejaı mańynan 6 gektarǵa jylyjaı keshenin salmaq. Logıstıkalyq aımaqta qolǵa alynǵan alǵashqy ınvestısııalyq jobanyń quny 2,3 mlrd teńgeni quraıdy.
Memleket-jekemenshik áriptestik aıasynda «Taza onim» sharýa qojalyǵy 9 gektar jerge jylyjaı salyp jatyr. Onyń 3 gektary bitip, sharýalar 370 tonna ónim alyp úlgerdi. Kókónis tolyqtaı jergilikti naryqqa satylǵan. Qalǵan 6 gektary jyl sońyna deıin aıaqtalady. Qojalyqta jergilikti 30 adam turaqty jáne 20 adam aýyspaly jumys ornymen qamtyǵan. Keshenniń janynan jumysshylar úshin arnaıy jataqhana da salynyp jatyr.
Qojalyqta qııardyń san alýan túrin kezdestirýge bolady. Qojalyq quryltaıshysy Arman Bahytulynyń aıtýynsha, keshende qııardyń «Trıstan», «Tanto», «Meva» suryptary egilgen. Aldaǵy ýaqytta Qazaqstannyń soltústik, batys aımaqtaryna ónimdi der kezinde jóneltpek. Sonymen qatar atalǵan baǵyttaǵy jylyjaı ónimderin bir ortalyqqa biriktirý arqyly ózara kooperasııa quryp, taýarly partııa qalyptastyryp, alypsatarlardyń qatysýynsyz TMD elderine (Reseı) tikeleı eksporttaýdy josparlap otyr.
Jýyrda sharýalarmen kezdesken qala ákimi Murat Dúısenbekuly sala basshylaryna sharýashylyq óndirgen ónimdi jergilikti bazarlarǵa tikeleı jetkizip berý jaǵyn qarastyrýdy aıtqan bolatyn. Búginde jylyjaıdan shyqqan ónimniń kılosy 400 teńgeden bastalady. Bul otandyq óniminiń satylý qunyn rettep, jergilikti halyqtyń kókónisti deldalsyz satyp alýyna múmkindik bermek.
Aıta keterligi, Shymkentte jylyjaı kólemi 183 gektardy quraıdy. Onyń 53 gektary – ónerkásiptik maqsatta. Qalada budan bólek taǵy 25 gektar óndiristik jylyjaı qurylysy jyl sońyna deıin iske qosylmaq.
Agrosalany damytý maqsatynda qolǵa alynǵan 8 iri aýyl sharýashylyǵyna baǵyttalǵan jobalardyń sapynda «Juldyz» sharýa qojalyǵy saǵatyna 2,5 myń tonna aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeıtin kásiporyndy iske qospaq.
Al taǵy bir kompanııa «Dary Saırama» JShS óndirisin keńeıtý maqsatynda saǵatyna 3 tonna ónim shyǵaratyn qalbyrlaý sehyn qolǵa alady. «Sharıpov» sharýa qojalyǵy bolsa, Mártóbe aýylynan 5 gektarǵa jylyjaı salýdy kózdeýde.
Bir sózben aıtqanda, úshinshi megapolıs – Shymkentte jańa sáýlettik jobalarmen qatar azyq-túlik beldeýin qalyptastyratyn iri agro keshender qurylysyn júrgizý ýaqyt talaby bolyp otyr. Buǵan shahardyń klımattyq jaǵdaıy men logıstıkalyq áleýeti kómekteseri anyq. Qala ákiminiń bastamasy ońynan júzege asyp jatsa, jaqyn bolashaqta árbir úshinshi qazaqstandyq shymkenttikterdiń baý-baqshasynda pisken aýylsharýashylyq ónimin tutynatyn kúnge de jetedi.
ShYMKENT