Karantın men oqshaýlaný rejimine qaramastan, Parlamenttiń zań shyǵarýshylyq qyzmeti toqtaǵan joq. 14 sáýirde Senatqa «Qazaqstan Respýblıkasynda beıbit jıyndardy uıymdastyrý jáne ótkizý tártibi týraly» zań jobasy usynyldy. Bul zań jobasynyń qandaı ereksheligi bar?
Birinshiden, kópshilik zań jobasyn talqylaýǵa jáne ázirleýge óte belsendi túrde qatysty. Qujat tujyrymdamasyn daıyndaý kezeńinde birneshe qalada, sonyń ishinde Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Dáýren Abaevtyń qatysýymen birneshe qoǵamdyq tyńdaý ótti. Ásirese mınıstrdiń Almaty men Qaraǵandydaǵy azamattyq qoǵam ókilderimen kezdesýinde zań jobasy jan-jaqty talqylandy. Sonymen qatar HAQ jáne Talda.kz ınternet-alańdarynda EQYU, USAID, BUU Adam quqyqtary jónindegi Joǵarǵy Komıssarynyń Keńsesi sııaqty halyqaralyq uıymdardyń jáne Germanııa, Ulybrıtanııa, Nıderland, AQSh elshilikteriniń ókilderi atalǵan qujat tóńireginde beıbit jınalystar týraly oılaryn ortaǵa saldy.
«Mıtıngiler týraly» zań jobasy qoǵamnyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzyp otyrǵany túsinikti. Bul – Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi alańynda bastaý alǵan jáne Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev tarapynan qoldaý tapqan saıası reformalar toptamasyndaǵy mańyzdy máseleniń biri. Qujat «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn júzege asyrýǵa baǵyttalǵan.
Sondaı-aq zań jobasyn ázirleý jónindegi jumys tobyna qoǵam qaıratkerleri, Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń músheleri – Erlan Saırov, Marat Bashımov, Murat Ábenov, Asylbek Qojahmetov, Muhtar Taıjan jáne basqalar kirgenin atap ótken jón. Azamattyq qoǵamnyń zań jobasyn ázirleý boıynsha jumystarǵa osyndaı keń kólemde qatysýy barynsha lıberaldy jáne progressıvti qujat daıyndaýǵa múmkindik berdi.
Ekinshiden, zań jobasy boıynsha jumys karantın jáne oqshaýlanýdyń erekshe jaǵdaıynda júrgizildi. Onlaın-talqylaýlar barysynda jumys tobynyń quramyna kirgen qoǵam belsendileri men sarapshylardyń pikirleri zań shyǵarýshylyq jumystaryna keńinen qarastyrýǵa oń yqpalyn tıgizdi. Sıfrly tehnologııalardyń zańnamalyq jumysta qoldanylýy Qazaqstan tarıhynda alǵash ret bolyp turǵan shyǵar. Bolashaqta bul tájirıbeniń aıasyn keńeıtken jón.
Zań jobasynyń jumysyn karantınnen keıingi kezeńge qaldyrmaǵany – qujattyń óte mańyzdy ekenin ańǵartady. Áıtpese tótenshe jaǵdaıdyń kezinde zań ne kúzde, ne 2021 jyly ǵana qabyldanatyn edi. Olaı bolǵanda azamattyq qoǵam kúzgi saıası maýsymda 1995 jylǵy barynsha eskirgen mıtıng týraly zańmen keletin edi. Degenmen osy jyldyń kúzinde saıası kúshter parlamenttik saılaý naýqanyna daıyndyqty tómen deńgeıde bastaıdy. «Mıtıngiler týraly» zań saıası-qoǵamdyq keńistikti retteıtin qujattardyń eń mańyzdysy retinde jańa jaǵdaıǵa sáıkes kelýi kerek ekeni de anyq.
Úshinshiden, mıtıngter týraly qazaqstandyq zań postkeńestik keńistiktegi eń lıberaldy bolyp shyqty. Eń aıqyn aıyrmashylyq – mıtıngter men beıbit jıyndardy uıymdastyrý, eskertý nemese ruqsat berý qaǵıdattary jáne ótinimdi berý men qaraýdyń sońǵy merzimi.
Senattyń qaraýyna engizilgen «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy beıbit jınalystardy uıymdastyrý jáne ótkizý tártibi týraly» zań jobasynda mıtıngterdi uıymdastyrýdyń eskertý qaǵıdaty belgilendi jáne habarlama is-sharany ótkizýden 5 jumys kúni buryn usynylýy kerek.
Reseıde de eskertý qaǵıdaty bar, alaıda mıtıngke qatysý týraly ótinish kópshilikke arnalǵan is-shara ótetin kúnge deıin 15-ten erte emes jáne 10 kúnnen keshiktirilmeı berilýi kerek.
Qyrǵyzstanda – eskertý qaǵıdaty, ótinish berý merzimi kúntizbelik 12 kúnnen keshiktirilmeıdi.
О́zbekstanda «Azamattardyń mıtıngileri, jıyndary jáne demonstrasııalary týraly» zańy alǵash ret ázirlenip, ótken jazda talqylaýǵa shyǵaryldy. Onyń normalary mıtıngterdi uıymdastyrýdyń ruqsat etilgen qaǵıdatyn qarastyrady, al ótinish is-sharadan 30 kún buryn berilýi kerek.
Sonymen qatar joǵaryda atalǵan elderdiń eshqaısysynyń mıtıngter týraly zańnamasynda Qazaqstan zańynyń 3-babynda bekitilgen (beıbit jıyndardy uıymdastyrý jáne ótkizý prınsıpteri bóliminde) «beıbit jıyndardy ótkizý paıdasyna prezýmpsııa» degen uǵym joq.
Beıbit jıyndardy ótkizý paıdasyna prezýmpsııa – 2007 jyly EQYU / DIAQB-nyń Sarapshylar keńesi daıyndaǵan «Beıbit jınalystar bostandyǵy týraly nusqaýlyq» qujatta kórsetilgen alty (olardyń qataryndaǵy birinshisi) qaǵıdattyń biri.
Bul qaǵıdatty bekitý beıbit jınalystar ótkizý bostandyǵy quqyǵy adamnyń negizgi quqyqtarynyń biri bolǵandyqtan, ony iske asyrý múmkindiginshe rettelmesten qamtamasyz etilýi kerek. «Zańda tikeleı tyıym salynbaǵan kez kelgen nárseni ruqsat etilgen dep sanaǵan jón, al jıynǵa qatysqysy keletinder ony ótkizýge ruqsat alýy kerek emes. Zańda jıyndar bostandyǵy paıdasyna prezýmpsııa anyq jáne birjaqty belgilený kerek» delingen EQYU / DIAQB qujatynda.
Bul qaǵıdattyń mıtıngter týraly qazaqstandyq zańnamada bekitilgeni onyń progressıvti sıpatyn kórsetedi. Qazirgi ýaqytta eldiń zań shyǵarýshy organynyń jumys toptarynda «Saıası partııalar týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» zańdaryna túzetýler (partııany tirkeýdiń sandyq shegin azaıtý jáne partııadaǵy áıelder men jastarǵa kvotalar belgileý bóliginde), sondaı-aq «Parlamenttik oppozısııa týraly» zań jobalary talqylanyp jatyr. Bul zańnamalyq qujattar «Mıtıngter týraly» zańmen birge Qazaqstandaǵy qoǵamdyq-saıası keńistikti qaıta qurýǵa, partııalar arasyndaǵy básekelestikti arttyrýǵa, saılanǵan organdarǵa jan-jaqty, teńgerimdi sıpat berýge jaǵdaı jasaıdy.
Janar Tólendınova,
saıasattanýshy