Qaı bala bolmasyn qarshadaıynan bir nársege qyzyǵyp, talabyn taýdaı sezinip talpynatyny sózsiz. Asaýdaı armanyn bas bildirip, er-toqym sap erttep mingisi keledi. Quldyrańdap júrip qulshynady. Qulaıdy. Qaıtyp turady. Súrinedi. Aptyǵyp alǵa umtylady. Jigerin janyp taǵy da bulqyna túsedi. Danyshpan Dıdronyń qaǵıdasyna súıensek: «Qyzyǵýshylyq – asa názik hám qaharman ıdeıanyń qaınar kózi».
Qaı bala bolmasyn qarshadaıynan bir nársege qyzyǵyp, talabyn taýdaı sezinip talpynatyny sózsiz. Asaýdaı armanyn bas bildirip, er-toqym sap erttep mingisi keledi. Quldyrańdap júrip qulshynady. Qulaıdy. Qaıtyp turady. Súrinedi. Aptyǵyp alǵa umtylady. Jigerin janyp taǵy da bulqyna túsedi. Danyshpan Dıdronyń qaǵıdasyna súıensek: «Qyzyǵýshylyq – asa názik hám qaharman ıdeıanyń qaınar kózi».
Men biletin Tileýberdi bala kezinen balshyq ezip, saz ılep, san túrli beıneni músindeýge qushtar boldy. Áke-sheshesi aq taıaq ustap aqtyly qoı aıdaǵan shopan. Aragidik qoı jaıyp, qozy baǵyp júrgen kezinde jer syzyp júrip talaı márte otarynan aıyrylǵan, óz otary men ózgeniń otary qosylyp ketip, qansha ret qara taıaqtyń izi arqasyn osty. Ákesi shybyqpen shyqpyrtyp ta kórdi. Biraq báribir, «sol baıaǵy-baıaǵy, Baıqojanyń taıaǵy» degendeı, oıy bir jaqta, qoıy bir jaqta. Meldeshqudyqtyń aınalasyndaǵy balshyqtan qaı músindi qalaı jasaımyn deýmen-aq basy qatty.
Áıgili qylqalam sheberi Ábilhan Qasteevtiń: «Men sýret salýdy taýdyń bulaǵynan, kóldiń quraǵynan, anamnyń kıizinen, qoshqardyń múıizinen úırendim», degen tanymdy sózi tasqa basqandaı artynda qaldy. Al, Tileýberdi she? Syrdyń saǵasynda, qamystyń arasynda júrgende, ózi ósip-óngen Otyrar óńiriniń kesteli kelbeti tartyp turdy-aý?! Onyń ustazy – Ońtústiktiń tabıǵaty.
Balalyq shaǵynyń bir oqıǵasyn aıta keteıin. Syrdyń sýyna shomylyp júrgen balalar: «Áı, sary bala, ózenniń arǵy betindegi jaǵalaýǵa bireýler keremet sýret salyp ketipti?!» dep aldaıdy. Sýret dese aldyndaǵy asyn jerge qoıatyn Tileýberdi balaqaı sony kórip kelem dep, Syrdyń ıirimine ketip qala jazdaǵan. Bir qaıyqshylar tor laqtyryp qutqaryp qalǵan. Kórer jaryǵy bar eken, alda-jalda aǵyp ketkende Ordabasydaǵy Qajymuqan atasynyń bulshyq eti bileý-bileý tulǵasyn kim músinder edi? Sonda Tileýberdi 20 jastaǵy jigit edi ǵoı. Táspideı tizip qaıteıin, alty alashtyń aýzynda júrgen tulǵalarymyz Abylaı han, Tóle bı, Ál-Farabı, Qazybek bı, Áıteke bı, Muńlyq-Zarlyq, Kereı men Jánibek, Qarasaı batyr, Mahambet, Isataı, Keıki batyr, Kúlásh Baıseıitova, Ahmet Jubanov, Tólegen Tájibaev, Muhamedjan Tynyshbaev, Ybyraı Altynsarın, Dinmuhamed Qonaev, Alataý alyby Súıinbaı, Jambyl ata, Baýyrjan Momyshuly, Mánshúk Mámetova, Shoqan Ýálıhanov, Sultanbek Qojanov, Ánýar Moldabekov, Áset Beıseýov, Shámshi Qaldaıaqovtyń músinderin kim qashar edi?
Kúnderdiń kúninde qoǵam qaıratkeri О́zbekáli Jánibekovke muńyn shaqty.
– Jas shaǵymda Máskeýdiń kórkemsýret ınstıtýtyna nemese Lenıngradtaǵy Sýretshiler akademııasyna bara almadym, – degende, О́zaǵań:
– Seniń sol jaqqa baryp, oqýǵa túspegeniń jaqsy bolǵan. Esesine, sen aýyldyń akademııasyn bitirdiń. Senen aýyldyń ısi ańqyp tur! – dep baǵa bergen. Úlken baǵa. Ádil baǵa.
Asa daryndy aqyn aǵasy Qadyr Myrza Áliniń ónerin baǵalaǵan pikiri de ózgeshe. «Tileýberdiniń qoltańbasynan ultymyzdyń rýhyn, bederinen bet-beınesin kóremin», dedi ol.
Birtýar kompozıtor Shámshi Qaldaıaqovpen kóp aralasty. Syrlasty. Muńdasty. Shámshi aǵasy «Ekeýmiz samorodokpyz!» deıdi eken. Qonaqqa barǵanda: «Qajymuqannyń avtory!» dep tórge shyǵarady. Qurdasyndaı kórdi. Ne úshin? О́ner úshin. Elgezektigi úshin. Qarapaıymdylyǵy úshin qadirlegen.
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, respýblıka Sýretshiler odaǵynyń múshesi, músin óneriniń has sheberi Tileýberdi Bınashtyń shyǵarmashylyǵy men qoǵamdyq qyzmeti týraly qysqasha málimet bere ketken jón.
Keńes Odaǵy kezinde, 1977 jyly qazaq halqynyń dańqty balýany, kúsh atasy Qajymuqannyń eskertkishin somdady. Bul eńbegi úshin «Qajymuqan eskertkishiniń tuńǵysh avtory» atandy. Elimizdiń asa kórnekti saıası qaıratkeri D.Qonaev jáne kóptegen mádenıet, óner sheberleri «qarshad aı bala» jasaǵan Qajymuqannyń eskertkishin óte joǵary baǵalady. Bul jóninde odaqtyq «Izvestııa» gazetinde arnaıy maqala jarııalanyp, «Vremıa» telebaǵdarlamasynan kórsetildi.
Ol, sondaı-aq, Qajymuqannyń tuńǵysh murajaıynyń ashylýyna da sebepshi bolyp, osy murajaıdyń qalyptasýyna kóp eńbek sińirdi.
Áıgili ult janashyry, kórnekti qaıratker О́zbekáli Jánibekovtiń tikeleı qoldaýymen Qazaqstanda tuńǵysh ret «Mıras» qolóner sheberhanasyn ashýǵa belsene qatysty. Onyń jasaǵan kóptegen músinderi osy sheberhananyń tórinen oryn aldy. Bul jóninde AQSh-tyń ataqty Bı-Bı-Sı telekompanııasy arnaıy aqparat berdi.
1992 jyly qoǵam qaıratkeri, ult mádenıetiniń úlken qoldaýshysy Muhtar Qul-Muhammedtiń keńes berýimen ataqty Abylaı hannyń tuńǵysh músinin qashady.
Budan biraz keıin Parlament Senatynyń burynǵy depýtaty, memleket jáne qoǵam qaıratkeri, kórnekti ǵalym Ádil Ahmetovtiń qoldaýymen Almaty qalasyna Abylaı hannyń tuńǵysh músini ornatyldy. Bul jaıynda Ádekeń ol bylaı dep tolǵanǵany bar edi.
Men tarıhqa sheginis jasap bir áńgime aıtaıyn. Qazaq Memlekettik halyqaralyq qatynastar jáne álem tilderi ýnıversıtetiniń rektory bolatynmyn. Osy oqý ornyna qazaqtyń belgili bir tulǵasynyń atyn berý týraly ıdeıa paıda boldy da, ýnıversıtetke Abylaı han atyn bersek durys bolar dep sheshtik. Abylaı han da kezinde sheteldermen dıplomatııalyq qarym-qatynastar júrgizgen qazaqtyń kórnekti handarynyń biri. «Sol tulǵanyń atyn bersek qalaı bolady?» dep mınıstrge usynys jasadym. Ol qoldaý tapty. Abylaı hannyń aty Qazaq memlekettik halyqaralyq qatynastar jáne álem tilderi ýnıversıtetine berildi.
Endi ýnıversıtettiń aldynda Abylaı hannyń músini tursa degen oı týdy. Sodan, osyny iske asyrýǵa bel baılap, músinshi izdeı bastadym. Sol kezde Tileýberdi Bınashqa kezdestim. Qarap otyrsam, biraz is tyndyryp qoıǵan, tájirıbe jınaqtaǵan. Jaýyryny jerge tımegen, qazaqtyń palýany Qajymuqan Muńaıtpasulynyń músinin keńestik zamanda tuńǵysh jasaǵan músinshi eken. Osylaısha, táýelsizdikke qol jetkizgen tusta bizdiń ýnıversıtettiń aldynda Qazaqstandaǵy tuńǵysh Abylaı han eskertkishi boı kóterdi. Abylaı hannyń músinin munyń aldynda arnaıy qurylǵan komıssııa músheleri, atap aıtsaq, Abylaı hannyń urpaǵy – Shota Ýálıhan, kók baıraǵymyzdyń avtory – Sháken Nııazbekov, belgili sáýletshi Toqtar Erálıevter kelip kórip, úlken rızashylyqpen biraýyzdan qabyldaǵan bolatyn.
Ǵalym sózine qosyp-alarymyz joq, biraq Tileýberdi týraly aıtar áńgime áli de jeterlik. Álemge áıgili músinshi Mıkelandjelonyń: «Jasaǵan músinińdi qyrdyń basynan tómen qaraı domalatyp kór, qaı jeri artyq – sonyń bári synyp, ushyp ketedi. Qalǵany – shedevr», degen sózi bar.
О́zimiz kúnde kórip júrgen Almatydaǵy Abaı eskertkishiniń dúnıege kelý tarıhy da osyndaı tanymdy Hám taǵylymdy jaıttarǵa toly. Tipti, kezinde sosıalıstik kózqaraspen: «Abaı eskertkishi Lenınniń eskertkishinen joǵary turýy, tıis emes» degen de áńgimeler aıtylǵan. Ony aıtasyz, Abaıdyń eskertkishi, áýelide, ekinshi Almaty temir jol beketiniń aldyna ornatylatyn bolyp sheshilip te qoıǵan-dy. Kim bilsin, sol kezeńde elimizdiń ıdeologııa salasyna jetekshilik jasap júrgen memleket jáne qoǵam qaıratkeri, belgili ǵalym, mádenıetimiz ben ádebıetimizdiń janashyry, óner qamqorshysy, ómirden qarapaıym da iri qazaq bolyp ótken Nurtas Ońdasynov sonaý Qostanaı jerinen 17 jastaǵy qazaqtyń jel men kúnge totyqqan qara balasyn Almatyǵa aldyrmaǵanda, sol sheshim kúshinde qalǵan da bolar ma edi... Judyryqtaı ǵana sol qara bala Almatydaǵy áıgili Abaı eskertkishiniń bolashaq avtory – Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, Qazaqstannyń halyq sýretshisi, músinshi, professor Hakimjan Naýryzbaev bolatyn. Qazaqtyń tuńǵysh músinshisi Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri, aqyn, «Almaty aqshamy» gazeti bas redaktorynyń birinshi orynbasary Ánýarbek Áýelbekke bergen óziniń sońǵy suhbatynda Muhtar Áýezovpen ekeýara órbigen áńgimeni tilge tıek etipti. Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń alakóleńke bir bólmesinde jasaǵan Abaı eskertkishi týraly ol: «Bir kúni jasaǵan jumysymdy syrtqa shyǵardyq. Muhań kórip, qatty keıidi. «Men seni adam dep júrsem!.. Osyndaı da bola ma eken, munda Abaı joq», dep jer-jebirime jetti. Aıtpaǵan sózi qalmady, qatty urysty. Ol kisi ózi renjise de bar kóńilimen qulazıtyn, qýansa da, bala sııaqty shyn kóńilimen aqtarylatyn. Men bir juma jylap jattym.
Endi ne isteımin? Oılanýǵa týra keldi. Shynymdy aıtsam, qatty ashýlandym da jasaǵan eskertkishimdi aıamaı baltalap byt-shytyn shyǵardym. Sóıtip júrip, bitirdim eskertkisht