Búgingi tańda búkil álem ǵalymdardyń aýzyna, naqtyraq aıtsaq qolyna qarap otyr. Ár el álemdi dúrliktirgen pandemııada ózderiniń ǵalymdarynan úmit kútetini belgili. Osy oraıda bizdiń qoǵamda da «Otandyq ǵalymdar koronavırýsty aýyzdyqtaýǵa qandaı qadam jasap jatyr?» degen suraq týatyny anyq. Biz bul suraqqa ǵalymdardyń tyń jobalaryn kórsetken ǵylymı baıqaýda jaýap taptyq.
Baıqaýdan baǵy ashylsa..
Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń «Ǵylym qory» karantın kezinde elimizdegi ǵalymdar arasynda «Stop-koronavırýs» atty baıqaý uıymdastyrdy. Elimizdiń ár óńirinen qatysqan avtorlar onlaın rejimde ótken ǵylymı baıqaýǵa óz jobalaryn usynyp, tikeleı efırde jumystaryn qorǵady. Bul karantındik talaptardy saqtaýmen qatar jobalardy baǵalaý úrdisiniń obektıvtiligi men ashyqtyǵyn qamtamasyz etti deýge bolady. О́ıtkeni atalǵan baıqaýǵa qalyptasqan ǵalymdar ǵana emes, doktoranttar, stýdentter, kásipkerler, startaperler, sondaı-aq barlyq nıet bildirgen qazaqstandyqtar da koronavırýsqa qarsy kúresýge baǵyttalǵan ıdeıalaryn usyndy.
Qoǵam arasynda otandyq ǵalymdardyń áleýetine senimsizdikpen, bolmasa syn kózben qaraıtyndar kóp. Shynynda bizdiń ǵalymdar qaýqarsyz ba? Pandemııanyń aldyn alýǵa, tipti toqtatýǵa múddeli mamandar men ǵalymdardyń belsendiligine, básekege qabilettiligine qarap olaı demes edik. Máselen, «Stop-Koronavırýs» ashyq ári onlaın-baıqaýyna belgilengen 10 kúnniń ishinde ár oblystan 141 ótinim kelip túsken. Aıta keteıik, baıqaýǵa jeke tulǵalarmen qatar 12 joǵary oqý orny,14 ǵylymı zertteý ınstıtýty, sondaı-aq túrli uıymdardyń ókilderi qatysty. Aldyn ala irikteýden keıin máseleni ashý, sheshý joldary men mehanızmderi; jańalyǵy men biregeıliginiń bolýy syndy krıterıılerge saı keletin 39 ótinim qorǵaý kezeńine jiberildi. Baıqaý jóninde «Ǵylym qory» AQ Tóraǵasynyń orynbasary Baqytjan Sárkeev: «Iriktelgen jobalar juqpaly aýrýlardyń aldyn alý salasynda memleket pen bıznes úshin tartymdy, nazar aýdarýǵa laıyqty sheshimder usynyp otyr. Bul baıqaý – eń aldymen qoǵamdyq bastama. Munda aqshalaı yntalandyrý nemese tikeleı qarjylandyrý joq. «Ǵylym qory» zertteýshiler men ǵalymdarǵa tez arada kommersııalandyrý úshin óziniń ǵylymı áleýeti men ázirlemelerin usynýǵa múmkindik berdi», dedi. Osydan-aq ǵalymdarymyzdyń otandyq ǵylymǵa, óz kásibine degen janashyrlyqtan týǵan jankeshtiligin anyq kórýge bolady. О́ıtkeni jobalaryna grant bólmese de, ıdeıalaryna ınvestor tartýǵa kepildik bermese de ashyq alańda eńbekterin usynyp otyr. Bul qadam – negizinen jumysyn áli patenttep úlgermegen zertteýshiler úshin úlken táýekel. Sebebi ınternet zamanynda ıdeıa urlaý kánigi «kásipke» aınalyp bara jatqandaı. Ǵalymdardyń osyndaı eńbegin eskerip, jobalaryn jan-jaqty nasıhattaýdy jón kórdik. О́ıtkeni zertteýleriniń baıqaýdan baǵy ashylyp, ǵylymǵa qarjy quıýdy qalaıtyn kásipkerlerdiń kózine iliktirýge atsalyssaq degen nıettemiz.
Jeýge jaramdy dári
Sonymen baıqaýda qorǵalǵan erekshe jobalardyń biri – COVID-19-ǵa qarsy nýtrısevtıkterdiń áleýetti formýlasyn daıyndaý (080-2020-SK). Joba jetekshisi Janar Jeńis zertteý óniminiń tabıǵı zattardan quralǵan dárýmen sekildi adamnyń vırýsqa qarsy ımmýnıtetin kóteretin kúshke ıe ekenin aıtady. «Osy formýlaǵa sáıkes buǵan deıin Gonkongta, Saýd Arabııasynan shyqqan koronavırýstyń túrlerine quramyndaǵy qosylystardyń belsendiligi bar ósimdikter anyqtalǵan. Men solardyń basyn biriktirip, oǵan T jasýshasynyń qosylysyn qostym. Ádette bul jasýshadan juqpaly aýrýlarǵa qarsy vaksına jasaıdy. О́ıtkeni T jasýshasynyń qosylysy aǵzanyń ınfeksııaǵa tótep berý qabiletin arttyrady. Bizdiń ónimniń basty artyqshylyǵy, adam ony kádimgi tamaq sekildi jeı alady. Sebebi zerthanamyzda ázirlengen botanıkalyq formýla jeýge jaramdy 3 túrli ósimdikten jasalǵan», deıdi J.Jeńis. Avtordyń aıtýynsha, ónimi ınfeksııaǵa qarsy turý qabiletin arttyryp qana qoımaı, aǵzadaǵy qan aınalymyn jaqsartady, quramyndaǵy ártúrli proteınder qýattandyrady, qan azdyqty joıýǵa járdemdesedi. О́nimdi jeýge bolatyn, zııansyz dári, ósimdik preparaty deýge bolady.
Japonııa, Koreıa men Qytaıda jumys istep kelgen keıipkerimiz buǵan deıin shetelderdegi 10 jylǵa jýyq eńbek jolynda ósimdikterdi zerttep, túrli dárilik shaılar men qospalardy ázirlegen.
«Qazaqstanda tehnologııalyq turǵyda iske asyrýǵa kedergi joq. Koronavırýsqa qarsy qýatty, ýlylyǵy tómen dárilik ári taǵamdyq ósimdikter qospasynan turatyn botanıkalyq formýla jasalady. Tabıǵı dárilik jáne taǵamdyq ósimdikterden jalpy tunba alý, ekstraksııalaý arqyly bıologııalyq belsendi keshenderdi (BBK) bólip alý, alynǵan BBK-niń antımıkrobty (in vitro) belsendiligin baǵalaý qajet. Bul – emdelýshilerge qysqa joldy qamtamasyz etetin dárilik ósimdikterden jasalǵan qaýipsiz ónim. Dárilik ósimdikterden daıyndalǵan preparattar qazirgi jaǵdaıda júrgizilip jatqan emdeý ádisterine qaraǵanda shyǵyny az, ekonomıkalyq turǵydan tıimdi. Bul preparat COVID-19-ǵa belgili qarsylyqqa qabiletti, sonymen birge ımmýndyq júıeni arttyrý arqyly qorǵanys jolyn qamtamasyz etedi. Vırýsqa qarsy áleýetti terapııalyq belsendiligi bar dárilik preparattyń molekýlasy anyqtalady, qurylymy ońtaılandyrylady jáne in vitro eksperımentteriniń kómegimen fýnksııasy tekseriledi, sodan keıin janýarlarǵa klınıkalyq synaqtar júrgiziledi», deıdi ǵalym. 20 jyldyq eńbek ótili bar J.Jeńis qazir ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti «Dárilik ósimdikterdi ǵylymı zertteý ortalyǵynyń» dırektory, 80-nen asa ǵylymı eńbektiń avtory. 3 memlekettik jáne 3 halyqaralyq jobaǵa qatysqan keıipkerimiz atalǵan jumysyn júzege asyrýǵa Mıssısıpı ýnıversıtetiniń professory men ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń ǵalymy men doktoranttaryn tartyp otyr.
Jabaıy aqjelken vırýsty joıa alady
«Stop-koronavırýs» baıqaýynyń fınalısi Marıta Turǵanbaıqyzy leptonın negizinde keń spektrli jańa otandyq vırýsqa qarsy preparatty, jabaıy aqjelken (halyq arasynda jabaıy sábiz degen ataýmen tanymal) lomatium Dissectum ósimdiginiń tamyrlarynda bolatyn bıologııalyq belsendi zatty jasaý jónindegi jobaǵa jetekshilik etedi.
Sheteldik 5 ýnıversıtette Lomatium dissectum jaqsy zerttelgen. Sol zertteýlerdi júrgizgen ǵalymdar atalǵan ósimdiktiń tamyrynda bar efır maılarynyń vırýsqa qarsy jáne antıbıotıktik qabiletke ıe ıngredıentten turatynyn, sondaı-aq bakterııaǵa qarsy jáne antıgrıbtik qasıetteri bar ekenin anyqtady. Lomatium dissectum syǵyndysynyń vırýsostatıkalyq áseri aǵzadaǵy barlyq vırýstardyń, bakterııalar men zeńniń ósýin toqtata alatynyn bildiredi. Bul aǵzanyń tabıǵı ımmýndyq júıesi zııandy mıkrobtar arqyly densaýlyqqa paıdaly mıkroorganızmderge zaqym keltirmeı tıimdi kúresýge múmkindik beredi. Lomatium dissectum ınfeksııalardy joıý jáne tabıǵı ımmýndyq júıeni qalpyna keltirý jaǵynan da tıimdi.
M.Turǵynbaıqyzy bastaǵan ǵalymdar osy negizde jańa vırýsqa qarsy preparatty sıntezdeýge kiristi.
Joba artyqshylyqtarynyń biri – shıkizat bazasynyń bolýy, ıaǵnı preparatqa qajetti ósimdikter Qazaqstan aýmaǵynda ósedi. Sol sebepti óndiristiń barlyq kezeńin elimizde júzege asyrýǵa bolady. Quramynda qosymsha fıtohımııalyq zertteýler júrgizý, vırýsqa jáne bakterııaǵa qarsy belsendilikti zertteý, ony in vitro jáne in viva testilerimen rastaý qajet.
Otandyq ǵalymdardyń ıdeıasyna AQSh-taǵy ǵylymı ujymdar da qyzyǵýshylyq tanytyp jatyr. Negizi jobany farmasevtıkalyq kompanııalar, jeke ınvestorlar da qarjylyq turǵydan qoldaýǵa múddeli.
«Eger farmasevtıkalyq bıznes pen memleket tarapynan qyzyǵýshylyq bolsa, joba Qazaqstanda tolyǵymen iske asyrylýy múmkin. Biz zertteletin ósimdik pen ázirlenip jatqan jańa preparat úlken perspektıvaǵa ıe ekenine senimdimiz. О́ıtkeni búginde adamzat ómirine engen SARS-CoV2 jańa vırýsymen kúresý ózekti máselege aınalyp otyr. Atalǵan vırýs bizdiń ómirimizde bolady, joǵalmaıdy jáne bul barlyq aýrýmen adamzattyń kúresi sııaqty jalǵasady. Al emdeýdiń tıimdiligi dárilik preparattarǵa baılanysty», deıdi ıdeıa avtory ári joba jetekshisi Marıta Turǵynbaıqyzy. Ol búginde farmasevtıka ǵylymynyń kandıdaty jáne Nazarbaev Ýnıversıteti University Medical Center korporatıvtik qorynyń ıadrolyq medısınany damytý sektorynyń meńgerýshisi bolyp eńbek etedi. Joba jetekshisiniń janynda ǵylymı-tehnıkalyq jobalardy júzege asyrý boıynsha tájirıbesi bar 4 maman bar. Ol mundaı toppen naqty nátıjege qol jetkize alatynyna senedi.
Aıta keteıik, baıqaý qorytyndysy boıynsha iriktelgen jobalar Úkimettiń, sondaı-aq múddeli ınvestorlardyń qaraýyna jiberiledi.