Qorshaǵan ortany qalaı qorǵap júrmiz?

Ol – Orman sharýashyly­ǵy jáne janýarlar dúnıesi k­o­mı­teti. Ekologııa, geologııa já­ne ta­bıǵı resýrstar mınıstr­ligi­niń quramyna kiretin mekeme janýarlar men ósimdikter dúnıesiniń ósimin molaıtý jáne saqtaýmen aınalysady. Bul ko­mı­tetke 53 vedomstvolyq ba­­ǵy­­n­ysty uıymdar kiredi, mu­­­nyń ishinde ulttyq parkter men qo­­ryqtar, rezervattar men ob­­ly­s­­tyq aýmaqtyq ınspeksııa­lar, ba­­lyq ósirý zaýyttary, bu­­­­dan bó­lek seleksııalyq jáne or­­man or­­na­lastyrý mekemesi bar.

Kıik popýlıasııasy – Qazaqstanda

Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtarda jan-janýarlar­dy qorǵaý maqsatynda jyl sa­ıyn ártúrli sharalar uıym­dastyrylady. Sonyń biri – «Kıik» keń aýqymdy tabıǵat qorǵaý aksııasy. Kıik elimizdiń 10 oblysynyń aýmaǵynda meken etedi. 2019 jylǵy sanaq boıyn­sha kıik – 334 400 basty qurady, ósim 55% bolǵan. Qazaqstannyń Qy­zyl kitabyna enbegen, ańshy­lyq túrge jatatyn, retteletin jan­ýardy 2023 jylǵa deıin atýǵa tyıym salyndy. Orman sharýa­shylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń baspasóz hatshysy kıikti atýǵa tyıym salynýy sebepterin aıtyp berdi. «2015 jyly 200 myńǵa jýyq kıik qyrylyp, sany kúrt azaıdy. Kıiktiń sanyn molaıtý úshin memleket osyndaı moratorıı jarııa­lady. Orman sharýashylyǵy ko­mı­teti men 14 oblystyq aýmaq­­tyń ınspeksııasy jáne «Ohot­zooprom» mekemesi kıikti jáne Qyzyl kitapqa engen janýarlardy qorǵaýmen aınalysady.

Bıyl 15 sáýir men 15 mamyr aralyǵynda Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar jáne Ishki ister mınıstrligi, Ulttyq qaýipsizdik komıteti birlesip, «Kıik» atty keń aýqymdy tabı­ǵat qorǵaý aksııasyn bastady.

Bul aksııaǵa orman sharýashylyǵy komıteti tarapynan 200 ınspektor, 64 joǵarǵy jyldamdyqta júretin avtokólik, 6 blok-post, sonymen qatar 16 birlik kýng, 5 birlik motosıkl jáne bıyl qorǵaý jumystaryna ushqyshsyz ushatyn apparattardy qoldanyp jatyrmyz. Negizgi maqsat – aksııa kezinde kıik múıizine degen suranysty tyıý», deıdi S.Dildahmet. Qazirgi tańda kıik múıiziniń kontrabandalyq jolmen shetel asyp jatqany úlken problemaǵa aınaldy. Bul ispen aınalysatyn uıymdasqan toptar bar, aýyl-aımaqta kıikti atyp, múıizin jınaıtyndar bar. Tipti, qabyrǵalarǵa arnaıy habarlama ilip, ártúrli satý saıttarynda «kıiktiń múıizin satyp alamyz» degen habarlamalar jarııalanady. Osyndaı tizbektelgen tirlikpen aınalysatyn azamattardy anyqtaý maqsatynda aksııa bastalǵan bolatyn.

«Aksııa bastalǵaly beri 6 kıikti zańsyz satýdyń brakonerlik faktisi tirkeldi, 27 ushasy jáne 697 múıizi tárkilendi. Qarap otyrsaq, aksııa barysynda osyndaı keń kólemdi tabıǵat qorǵaý zańnamasyn buzýshylyqtar anyqtalýda. Taıaýda ǵana Batys Qazaqstan oblysynda 200-den asa kıiktiń múıizin zańsyz satqan azamattar ustaldy», deıdi S.Dildahmet.

Kıiktiń ereksheligi – múıizi tikeleı bas súıegimen baılanysqan. Mysaly, maraldyń múıizin kesip tastasań, qaıta ósip shyǵady. Al kıikter óte sezimtal ań bolǵandyqtan, qansyrap óledi. Eger tekeleri kóp kólemde atylsa, onda kıikterdiń sany óspeıdi. Bul tikeleı kıikterdiń genofondyna áser etedi.

Inspektorlardyń qaýipsizdigine kim jaýapty?

О́tken jyly ınspektor Erlan Nurǵalıev ólimi eldegi brakonerlermen kúrestiń osal tusyn kórsetip bergendeı. Qorshaǵan ortany qorǵaımyn dep júrip qaza tapqan ınspektorlardyń qaýipsizdigine kim jaýapty? Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev halyqqa esep berý kezdesýinde osy máselege toqtaldy. «Memleket basshysy brakonerlikpen kúres máselesine erekshe mán berýde. Mınıstrlik IIM jáne BP-men birlesip, 2019 jyly brakonerlik úshin jaýapkershilikti kúsheıtý boıynsha qoldanystaǵy qylmystyq zańnamaǵa túzetýler engizdi. Qylmystyq kodeks­ke biz tabıǵatty qorǵaý ınspektorlary men qoryqshylardyń ómiri, den­saýlyǵyna qol suǵýshylyq úshin qatań jaza qarastyratyn jeke bap engizdik», deıdi M.Myrzaǵalıev. Iаǵnı 2019 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq jáne Qylmystyq-prosestik kodeksterine ózgertýler engizildi. Birinshiden, brakonerlik úshin jaza qatańdatyldy. Iаǵnı 12 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý qaralady. Ekinshiden, ınspektorlardy tehnıkamen qamtamasyz etý máselesi sheshildi. Inspektorlar bra­konerlerdi ustap, olardy jetkizýge quqyq aldy. Buryn brakonerlerdi ustaǵan kezde tabıǵatty qorǵaý ıns­pektorlary mindetti túrde Ishki ister organynyń qyzmetkerlerin kútýi tıis edi. Sondaı-aq qarý qoldanýǵa múmkindik berdi. Inspektordyń ómirine brakoner qaýip tóndiretin bolsa nemese shabýyl jasap, densaýlyǵyna zaqym keltiretin bolsa, qaýip deńgeıiniń kategorııa­sy engizildi. Sondaı-aq mınıstrdiń aıtýyn­sha, ınspektorlardyń aýyr eńbegin sezine otyryp, Prezıdenttiń tapsyrmasy bo­ıynsha ınspektor mártebesin kóterý kózdelgen.

Sekseýildi brendke aınaldyrý kerek

«Orman sharýashylyǵy komıteti 2007 jyldan beri Aral teńiziniń qurǵap qalǵan tabanyna Qyzylorda oblysyndaǵy jergilikti orman sharýashylyqtarymen birge orman otyrǵyzýda. Eger Qyzylorda oblysyna barsańyz, aýyldardyń qum astyna ketip jatqanyn baıqaýǵa bolady. Ony toqtatýdyń bir ǵana joly – sekseýil egý. Bir sekseýildiń aǵashy, túp-tamyry 4 tonnaǵa jýyq qumdy ustaıdy eken. «Jyl saıyn Aral teńiziniń tabanynan 100 mln tonnaǵa jýyq tuz, qum atmosferaǵa kóteriledi. Ǵalymdar Aral qumynyń Antarktıdaǵa jetkenin anyqtaǵan. 2017 jyly Qazaqstan Koreı Respýblıkasymen birlesip ortaq joba bastady. Bul jobaǵa koreı orman qyzmetiniń mamandary qatysty. Joba maqsaty – Aral teńiziniń qurǵap qalǵan tabanyna fıtoorman melıo­rasııasy jumystaryn júrgizý. Iаǵnı sekseýil otyrǵyzý. Koreıa Qazaqstanǵa 1 mln dollardan asa ınvestısııa quıdy. 2018-2020 jyldary ortaq joba aıasynda 13 myń 300 ga aımaqqa sekseýil otyrǵyzdyq. 5 mln-ǵa jýyq sekseýil kóshetteri otyrǵyzyldy. Bul jumystar qys túser aldynda jáne kóktemde boldy. Aral teńizi aýmaǵynda eshqandaı sý joq. 2007-2020 jyldar aralyǵynda jalpy Aral teńiziniń túbine 91 myń ga aýdan­ǵa sekseýil kóshetteri otyrǵyzyldy. 2007-2008 jyldary otyrǵyzylǵan kóshetter búginde ný ormanǵa aınalǵan», deıdi S.Dildahmet. Onyń aıtýynsha, el terrıtorııasynyń 4,7 paıyzyn orman qory quraıdy. Sol orman qorynyń 50 paıyzy – sekseýilder. Qazaqstanda sekseýildiń qara, aq jáne zaısandyq úsh túri bar. Qara sekseýil 80 paıyzdan asa aýmaqta keń taralǵan. Jyl saıyn 9 myń gektar jerge sekseýil kó­shetteri otyrǵyzylady, 20 myń ga aýdanda sekseýil dáni sebiledi. «2014 jyly Qa­zaly aýdanynda sekseýil tuqymbaǵyn ashtyq. Tuqymbaq jyl saıyn 5 myńǵa jýyq sekseýil kóshetterin daıyndaıdy. Sol jerdegi kóshetter Aral teńiziniń túbine otyrǵyzylady. Ortalyq Azııada sekseýil ormanynyń eń kóp kólemi Qazaqstan jerinde. Brakonerlik ár salada bar. 2017 jyly sekseýildiń satylýyna tyıym salyndy. 2023 jylǵa deıin kesýge moratorıı jarııalanǵan. Meıramhanalarda káýap jasaý úshin qoldanylsa, aýyldy aımaqtarda otyn kózi retinde qoldanylady. Reseıge barsańyz, aqqaıyńdarymen, Japonııa eli sakýrasymen maqtanady. Ortalyq Azııada eń kóp taraǵan sekseýil, son­dyqtan da elimizdiń brendine aınalýy tıis. Bul úshin onyń mańyzyn, bir sekseýildiń qasıeti qandaı ekenin túsiný kerek», deıdi Sáken Dildahmet.

Qyzyl kitap tizimi jańardy ma?

Qyzyl kitap – joıylyp bara jatqan janýardyń pasporty. Oǵan janýarlardy engizý nemese shyǵarý úshin kem degende 3-4 jyl ǵylymı-zertteý jumystary júrgiziledi. «Arnaıy mekemeler men ınstıtýttar jabaıy ańnyń nemese ósimdiktiń meken etetin ortasynda jyl saıyn baqylaý jumystaryn júrgizip, sheshim qabyldaıdy. Mysaly, 2017 jyly kýtým degen balyqty Qyzyl kitaptan shyǵarýǵa Balyq sharýashylyǵy ınstıtýty mamandaryna usynys bil­dirildi. Elimizdiń Qyzyl kitabyna jolbarysty, Prjevalskıı jylqysyn, qabylandy engizýge usynystar berilip jatyr. Endi arnaıy zańǵa sáı­kes zoologııalyq komıssııanyń otyrysy ótip, olar sheshimin bergen kezde usynystar qabyldanýy múmkin», deıdi Sáken Dildahmet.

Ekomádenıetti qalaı qalyptastyramyz?

Sońǵy kezderi áleýmettik jelide úı janýarlaryn qınap, tipti tirideı órtep jibergen jaǵdaılardy kórip júrmiz. Atyraýlyq azamat ıttiń basyn tońazytqysh esigine qysyp qınasa, Almaty oblysyna qarasty Qabanbaı aýylynda bolǵan oqıǵada kúshikti qapqa salyp, benzın quıyp órtep jibergen. «It – adamnyń dosy» degen qanatty sózdiń qadiri ketken be dersiń... О́kinishke qaraı qorshaǵan ortany lastamaýdan buryn, ony qorǵaý árbir azamattyń boryshy ekenin shynaıy sezinetinder az. Qazaqstandyqtardyń eko-belsendiligin áleýmettik jelidegi kóterilip júrgen bastamalar arqyly baǵalasaq bolady. Máselen, árbir qalanyń janýarlardy qorǵaý paraqshalary turaqty túrde jumys istep, qorshaǵan ortany qorǵaıtyn eriktiler kóbeıgen.

«Ekologııalyq mádenıet pen tár­bıeleýdi qalyptastyrý máselesi – biz úshin basym baǵyt. Byltyr mı­nıstrlik «Birge. Taza Qazaqstan», «Birge. Jasyl Qazaqstan» ekologııalyq aksııa­lary boıynsha bastamany kótergen bolatyn, osy sharalarǵa 560 myńnan as­tam adam qatysyp, 340 myń tonna qoqys jınalyp, 1 mln-nan astam aǵash otyr­ǵyzyldy», dedi Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri M.Myrzaǵalıev. Eriktiler jyly aıasynda «Birgemiz: Taza Alem» jalpyulttyq jobasy sheńberinde qorshaǵan ortany qorǵaý, ózender men ormandardy tazalaý, aǵash otyrǵyzý jáne qoqysty suryptaýǵa úıretý boıynsha is-sharalary júzege asyrylýda. Aqpan aıynda eko-belsendilerdiń alǵashqy respýblıkalyq sleti ótti. Búkil el boıynsha ekologııalyq bastamalardy úılestirý jáne ilgeriletý úshin ár óńirde eko-ambassadorlar anyq­tal­dy.

«Eger halyqtyń 5 paıyzy kúndelikti ómirde ekologııaǵa sanaly túrde qarasa, onda búkil halyqqa ekologııalyq má­denıet pen sanany sińirýge bolady dep senemin. Qurmetti azamattar, men elimizdiń árbir turǵynyn úı qoqystaryn suryptaýdan bastap, elektr energııasy men sýdy únemdeýge, polıetılen paketterin paıdalanýdy azaıtýǵa jáne qorshaǵan ortany qorǵaýǵa úles qosýǵa shaqyramyn», dep atap ótti mınıstr.