«Shıkizat dáýirinen» keıingi ekonomıka qandaı úlgimen damýy kerek?

Elimizdiń ekonomıkalyq mode­linen ózgeristi talap etetin negizgi faktor – «munaı dáýi­riniń» aıaqtalýy. 1973 jylǵy munaı daǵdarysynan bas­tap OPEK elderi munaıdyń álemdik baǵasyna eleýli áser etýde. Alaıda qazir OPEK-tiń munaıǵa joǵary baǵany karteldik turǵydan belgileý kezeńi aıaqtalyp keledi. Kartel baǵalaryn joǵary deńgeıde ustaý AQSh-taǵy qatparly munaı óndirýshilerdiń ǵylym men tehnıkanyń sońǵy jetistikterin tıimdi paıdalana bilýiniń nátıjesinde, munaı óniminiń ózindik qunyn aıqyndaýda báse­kege qabilettilikke qol jetkizý múmkin bolmaı tur.

Munaı baǵasyn tómendetýdiń birinshi kezeńi 2014 jyly, ekinshi kezeń 2020 jyly bas­tal­dy. Qatparly munaı óndirý teh­nologııalary, balama ener­gııa­nyń damýy jáne elektromobılderge kóshý – «munaı dáýiriniń» aıaqtalý prosesiniń negizgi sebepteri. Osylaısha, arzan munaı túbegeıli jáne uzaq ýaqytqa keldi dep aıtýǵa bolady. Qazaqstan neǵurlym tezirek munaı eksportynsyz ómir súrýdi úırenýi jáne ekonomıkada qurylymdyq ózgeristerdi qolǵa alý qajet. Munaı baǵasynyń tómendigi munaı salasynyń dáýiri aıaqtalyp, ekonomıkanyń qarapaıym, kádýilgi salasyna aınalǵanyn bildiredi.

Bul fakt Qazaqstanǵa mono­salalyq jáne shıkizattyq ekonomıkadan arylýǵa, ártarap­tandyrý tetikteri arqyly meılinshe daıyndyǵy joǵary taýarlar men qyzmet kórsetýdiń negizinde bıznes sýbektilerin turaqty negizde qomaqty paıdaǵa baǵyttaýy ábden múmkin. Otandyq bıznes úshin qalypty kiristiligi bar naryqta suranysqa ıe taýarlar men qyzmetter kór­setetin salalar damýy kerek. Qurylymdyq ózgeris oryn alý úshin memlekettik basqarý organdary, bıznesmender, bankırler jáne basqa da ekonomıkaǵa qatysýshy sýbektilerdiń oılaý jáne sheshim qabyldaý júıesinde tektonıkalyq úlken ózgerister oryn alýǵa tıis. Bul ózgerister jańa ekonomıkalyq modelge kóshýge negiz bolady jáne úlken múmkindik beredi.

Qazaqstannyń qazirgi damý deńgeıinde lıberaldy eko­nomıkalyq model jaram­syz. Lıberalızmniń ıdeologtary men ýaǵyzdaýshy el­der­diń ózi, mysaly AQSh pen Ulybrıtanııa ekonomıkalyq ultshyldyq ustanymyna, ıaǵnı ekonomıkalyq memlekettik menedjmentte syrtqy jáne ishki áser etýshi faktorlardyń tıimdi qatynasyna kóshýde. Soǵan qaramastan elimiz lıberaldy model aıasynda ekonomıkalyq ósýdi qamtamasyz ete aldy jáne jan basyna shaqqandaǵy IJО́ boıynsha TMD elderiniń arasynda kóshbasshylyqqa qol jetkizdi. Alaıda negizinen sheteldik ınves­tısııalar esebinen lıberaldy naryq modelinde ekonomıkanyń shıkizat sektorlary, eń aldymen munaı-gaz sektory damýǵa múmkindik aldy. Shıkizat óńdeý salalary sheteldik ınvestorlar úshin tartymsyz bolyp qala berdi. Ekonomıka shıkizat salasyna qatysty eksportqa baǵdarlanǵan sıpat aldy.

Qazaqstan zkonomıkanyń shıkizattyq táýeldiliginen ary­lýǵa kóptegen talpynys jasal­dy. Biraq memlekettiń ekono­mıkadaǵy róli men mu­naı­­dyń joǵary baǵalary negi­zin­de týyndaǵan lıberaldy kózqaraspen aıtarlyqtaı ná­tıjege qol jet­kizý múm­kin emes edi. Eldiń jeke bank júıesi negizinen saý­da operasııalaryn nesıeleýge baǵyt­talyp, ónerkásiptegi ónd­irýshi kásiporyndardy qar­jy­lan­dy­rý­dan is júzinde bas tartty. Memlekettik damý ınstıtýttary quryldy. Alaı­da olardyń jekelegen ındýstrııalyq jobalardy qarjylandyrýdaǵy tájirı­besi turaqty negizde sátti bola bermedi. Nátıjesinde óńdeýshi sektorǵa salynǵan ishki ınves­tısııalar mólsheri tym az nem­ese bólinbedi deýge bolady. Munaı baǵasyna baılanysty qol jetkizilgen ekonomıkalyq damý deńgeıi turaqsyz kúıinde qaldy. Sońǵy 20 jyldaǵy tájirıbege súıene otyryp paıymdasaq, qazirgi lıberaldy ekonomıkalyq modelmen Qazaqstan basty strategııalyq maqsaty – 2050 jylǵa qaraı damyǵan 30 eldiń qataryna kire almaıdy.

Soǵystan keıingi Japonııa, Ońtústik Koreıa jáne Taıvannyń ekonomıkalyq modelderi batys elderiniń paradıgmasyna sáıkes kelmeıdi. Shyǵys Azııanyń osy elderiniń ekonomıkalyq modelderi, eń aldymen, ekonomıkany memlekettik josparlaýdy jeke menshik oryn alǵan ekonomıkada sheber qoldanýmen erekshelendi. Shyn máninde, Shyǵys Azııa elderinde búkil ekonomıka birtutas korporasııa retinde jumys istedi. Batys elderiniń ekonomıkalarymen salystyrǵanda Shyǵys Azııa elderi ǵana básekege qabiletti boldy dep senimdi túrde aıta alamyz. Olardyń modelderiniń jetistigi kapıtalızm túbegeıli strategııalyq úılestirý men basqarýdy qajet etetindigimen túsindiriledi. Bul elder shıkizat óndirmeı-aq álemdegi básekege qabiletti eń damyǵan elderdiń qataryna kire alatynyn ýaqyt dáleldedi.

Qazaqstanda da Shyǵys Azııa elderiniń jetistikterin qaıtalaýǵa barlyq alǵy sharttar bar. Birinshiden, joǵaryda atalǵan elder sııaqty, Qazaqstan da mańyzdy geosaıası jáne geoekonomıkalyq jaǵdaıǵa ıe. Ekinshiden, Shyǵys Azııa elderi álemdik muhıt arqyly álemdik naryqqa shyqsa, Jańa Jibek joly arqyly Qazaqstanǵa álemdik naryqqa jol ashylady. Úshinshisi, bizdiń halyqtyń mentalıtetin, otbasylyq qundylyqtarǵa degen senimin Shyǵys Azııa elderimen bir qatarǵa qoıýǵa bolady. Tórtinshiden, Qazaqstan qazirgi damý kezeńinde Shyǵys Azııa elderine tán ulttyq shoǵyr­la­nýdyń jetkilikti joǵary deń­geıine jetti. Iаǵnı Qazaqstan óziniń ekonomıkalyq modelin qurý úshin úlken ekonomıkalyq, geografııalyq jáne tabıǵı múm­kin­dikterge ıe.

Jańa ekonomıkalyq mode­li­niń negizgi erekshelikterine kóńil aýdarsaq, Qazaqstannyń búkil ekonomıkasy memleket-jeke men­shik áriptestigi qa­ǵıdattary boıynsha biryńǵaı tıimdi kor­po­ra­tıvti basqarý stan­dar­t­arynyń ne­gizinde tómendegi jumystar atqarylýy qajet:

– iri memlekettik jáne jeke korporasııalardyń, ShOB-tyń ónerkásiptik sektorynyń jumysyn memleket úılestirýi jáne ulttyq damý maqsattaryna baǵyttalǵan múdde bolýy kerek;

– memleket bıznes, ǵyly­mı jáne saraptamalyq qoǵam­das­tyqpen seriktestikte ekono­mı­kalyq damýdyń basym ba­ǵyttaryn anyqtaıdy;

– mindetti jáne yntalandyrýshy sıpattaǵy bes jáne bir jyldyq memlekettik jos­parlar júıesi jasalýy qajet. Memlekettik organdar men kompanııalar úshin mindettelgen, jeke bıznes sýbektilerine yntalandyrýshy sıpattaǵy tetikter bolǵany quba-qup.

– memlekettik ınvestısııalyq baǵdarlamalar memlekettik josparlardyń ajyramas bóligi bolýy kerek. Investısııalyq baǵdarlamalardyń maqsaty – eń aldymen bes jyldyq memlekettik josparǵa engizilgen ónerkásiptik júıe quraıtyn jobalardy qaıtarymdy negizde qarjylandyrý. Júıe quraı­tyn jobalardy mindetti túr­de jeke ınvestorlar men ekinshi deńgeıli bankterden qosymsha qarjylandyrǵan jón. Úrdisterdiń ashyqtyǵyna qol jetkizý úshin júıe quraýshy jobalar Parlamentte jiti qarastyrylyp, bekitilýi qajet;

– memlekettik josparlardyń negizi ekonomıkanyń basym sektorlarynda qosymsha qun tizbekterin (QQT) quraıtyn ulttyq ındýstrııalyq jobalar bolýy mindetti túrde oryn alýy qajet.

– memleket daıyn ónimdi shyǵarý negizinde otandyq QQT qurýda jeke bızneske basymdyq beredi;

– Úkimettiń memlekettik jos­parlar sheńberindegi ulttyq ınnovasııalyq jobalaryn júzege asyrý jumysy jobalyq menedjmenttiń negizinde uıym­dastyrylýy qajet;

– ulttyq básekelestik strategııasy, ıaǵnı shyǵyndardy azaıtý strategııasyn iske asyrý úshin qosymsha qun tizbek­teriniń ekonomıkalyq jáne uıymdastyrýshylyq modeli mindetti túrde júzege asyrylýǵa tıis.

Ekonomıkalyq boljaý fýnksııalary Ekonomıka mınıs­trligine júktelgen. Biraq nátı­je­­sinde birtutas maqsatqa ba­ǵyt­­­­talmaǵan, júıeli jos­par­lanbaǵan jáne mindetteri men jaýapkershiligi anyqtalmaǵan deklaratıvti kóptegen memle­ket­tik tujyrymdamalar men baǵdarlamalar júrgizilýde. Is júzinde kóptegen memlekettik baǵdarlamalar strategııalyq josparlaý quraldarynyń ornyna baǵdarlamalardyń bastamashylary men qatysýshylarynyń memlekettik bıýdjet pen Ulttyq qordan qarajat alý quraly re­tinde qyzmet atqaratyn sııaq­ty.

Memlekettik josparlaýdyń birinshi kezektegi basym mindeti – áleýmettik-ekonomıkalyq qyz­mettiń ártúrli salala­ryn qurý jáne bul óz kezeginde tıisti memlekettik nesıe, salyq jeńildikteri, ınfraqurylymdyq qoldaý jáne basqa da mem­lekettik qoldaý sharalarymen qamtamasyz etilýi kerek. Bul rette memlekettik josparlaý jekemenshik bıznespen tyǵyz seriktestik jaǵdaıynda júrgizilýi qajet. Tıisinshe, Úkimettiń barlyq jumysy jobalyq ári baǵdarlyq sıpatta bolǵany tıimdi. Bul Úkimettiń jumysyn túbegeıli qaıta qurýdy, jobalardy basqarýdy naqty júzege asyrýdy jáne vedomstvoaralyq kedergilerdi joıýdy talap etedi.

Qazirgi álemdik naryq konıýnk­­týrasy jáne Qazaq­stan­­nyń kórshi eldermen ınteg­rasııalyq strategııasy ındýs­trııalyq saıasattyń negizgi ba­ǵyt­taryn qaıta qaraý úshin jaǵ­daılar men múmkindikter týdyrýda. Tıimdi ıntegrasııa arqyly ońtústik kórshiler – О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájik­stan (naryǵy – 50 mln adam) qazaq­standyq óndirýshiler úshin mańyzdy naryqqa aınalady. Bizdiń dástúrli seriktesterimiz Reseı men Belarýs (naryǵy – 156 mln adam) óte úlken naryq. Negizgi shıkizattyń (munaı men metaldarǵa) arzandyǵy óńdeý ónerkásibiniń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrýǵa yqpal etedi. Al Jibek joly tranzıt dáliziniń qurylysy eki baǵytta – Azııa – Tynyq muhıty aımaǵyna jáne shyǵysqa eksporttyq qaıta óńdeý ónim­deriniń baǵasyn aıtarlyqtaı tómendetedi. Sonymen birge Eýropa odaǵy elderiniń daıyn ónimderi elimizdiń óńdeýshi ónerkásip ónimderine degen ishki suranystyń jetkilikti deńgeıde saqtalýyna yqpal etýde. Sondaı-aq mashına jasaý ónimderiniń jyl saıynǵy ımport kólemi 8 mlrd dollardy qurap otyr.

 Qazaqstannyń munaı-gaz sala­syn­­daǵy negizgi maqsattaǵy qubyr ónimderine degen ishki qajettiligi jylyna 1 mln ton­nany quraıdy. Mundaı alǵysharttar eń aldymen el ındýstrııasynyń dástúrli salalarynda – mashına jasaý, taý-ken metallýrgııa kesheni, munaı-hımııa, qurylys jáne basqa salalardy tereń ındýstrııalandyrýǵa múmkindik beredi.

Baýyrjan ISABEKOV,

ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor