27 qazanda Grýzııanyń jańa prezıdenti saılanǵan soń, bılik basynda 10 jyldaı otyrǵan Mıhaıl Saakashvılı qyzmetinen ketedi. Elde «týra minezdi prezıdent» týraly árqıly pikir qalyptasqan. Bul týraly «Azattyq» radıosy habarlady.
Bireýler Saakashvılıdi Grýzııadaǵy jemqorlyqty joıyp, eldi halyqaralyq deńgeıge kótergen «raýshan gúli tóńkerisiniń» qaharmany dep sanaıdy. Al endi bireýler ony dıssıdentter men saıası básekelesterin qýdalap, shaǵyn ǵana Grýzııany Reseımen soǵysýǵa arandatqan avtorıtarlyq basshy dep biledi. Eldiń kóbi Mıhaıl Saakashvılı «jemqorlyqty joıýshy jáne Grýzııany Batys elderiniń damý deńgeıine jetkizýdi maqsat tutqan reformator retinde este qaldy» deıdi. Saakashvılı ornatqan demokratııalyq jetistikter qoǵamda berik ornyqqan joq. Vashıngtondaǵy «Karnegı» ortalyǵynyń Ońtústik Kavkaz boıynsha saıası sarapshysy Tomas de Vaaldyń pikirinshe, «Grýzııadaǵy barlyq problema – eldi modernızasııalaý reformasynyń joǵarydan tómen qaraı jasalǵanynda». – Ol qoǵammen tyǵyz qarym-qatynasta jumys jasaǵan joq. Jańa basshy «Biz batystyq standarttarǵa beıimdelgen, ǵylym-bilim salasy damyǵan jáne modernıazsııalanǵan rejımdi qoǵamǵa kúshtep endiremiz. Osy maqsatqa jetý jolynda barlyq, tipti shekten shyqqan ádis-tásilderdi qoldana beremiz» dep oılaǵan, – deıdi Tomas de Vaal.
2003 jyly sáýir aıynda Mıhaıl Saakashavılı Grýzııada ádiletsizparlamentsaılaýynan soń halyqty prezıdent Edýard Shevernadzeniń rejımine qarsy kótergen. Saakashvılı SSSR-diń sarqynshaǵynan qutylyp, eldi Batys baǵytymen damytý jaıly bergen ýádeleri grýzın halqyna áser etti. Toqyraýdan yǵyr bolǵan grýzın jurty Saakashvılıge daýys berdi. 2004 jyldyń qańtar aıynda ótken prezıdent saılaýynda ol 96 paıyz daýys jınap, aıqyn basymdyqpen jeńdi. Sol kezde oǵan qoldaý kórsetkenderdiń kóbi keıin qatty ókingenderin aıtty. О́kingenderdiń arasynda onyń jaqyn saıası odaqtastary da, bir kezderi Saakashvılıdi osy aımaqtaǵy «demokratııanyń shamshyraǵy» dep sıpattaǵan Batystaǵy kóptegen jaqtastary da bar. Saakashvılıdiń Grýzııany jańartý jolynda qoldanǵan joıqyn ádisteri birjaqty nátıje bermedi. Alaıda, onyń Shevarnadzeniń kezinde tamyr jaıǵan jemqorlyq pen qaǵazbastylyqty joıýdaǵy jetistikteri eleýli boldy. Saakashvılı talaı saıasatkerlerdi, memlekettik qyzmetkerlerdi jumystan aıaýsyz qýdy. Ol polısııany «jeń ushynan jalǵasqan qylmyskerler» dep aıyptady. Para alýdy toqtatý úshin sheneýnikterdiń jalaqysyn kóbeıtti. – Shevarnadzeniń kezinde sheneýnikterdiń jalaqysy óte az edi. Memlekettik qyzmetkerler men polıseıler qyzmetin paıdalanyp, aqsha tabýdyń zańsyz joldaryn qarastyratyn. Saakashvılı reformasynyń arqasynda sheneýnikter men quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri tek jalaqymen ómir súre alatyn boldy, – deıdi grýzın sarapshysy Gııa Nodııa. Gallup saýalnama ortalyǵynyń osy aıda jarııalaǵan zertteýine baılanysty, 2012 jyly grýzınderdiń 25 paıyzy «úkimette jemqorlyq jaılaǵan» degen pikir aıtqan. Al 2007 jyly bul kórsetkish 52 paıyz bolǵan edi. Zertteý nátıjesi Grýzııanyń jemqorlyqty joıý deńgeıi boıynsha Norvegııamen qatar turǵanyn, kóptegen Batys elderinen ozyp ketkenin kórsetti. Saakashvılıdi qoǵamdyq qyzmet kórsetý salasynyń sapasyn aıtarlyqtaı arttyrǵany úshin, eldiń kúıregen ınfraqurylymdaryn ońaltqany úshin de maqtaıdy. – Memlekettik ınstıtýttardy qalyptastyrýda jáne halyqqa qyzmet kórsetýdi qamtamasyz etetin ómirsheń memleket qurýda ilgerileý boldy. Bıýrokratııa ornyqqan salany da usaq jemqorlyqtan tazartyp, ınfraqurylym men joldar salyndy. Odan bólek mınıstrlikterde kásibı deńgeıde qyzmet kórsetetin mamandar qalyptasty, – deıdi sarapshy de Vaal. Saakashvılıdiń úkimeti turalap qalǵan salyq júıesin qolǵa alyp, kásipkerlikpen aınalysýǵa keltiretin kedergilerdi azaıtty. Sheteldik ınvestorlardy tartyp, Grýzııanyń ekonomıkasyn ońaltty. Saakashvılıdiń kezinde eldiń jalpy ishki ónimi adam basyna shaqqanda eki esege artty. Dúnıejúzilik banktiń deregi boıynsha, qazir Grýzııa – álemdegi kásippen aınalysýǵa yńǵaıly toǵyz eldiń qatarynda. Osyndaı damýlarǵa qaramastan, Grýzııada kedeıshilik deńgeıi tómendegen joq. Qazirdiń ózinde Grýzııa halqynyń tórtten biri kedeıshilikte ómir súredi. Munda qazir eldiń 15 paıyzy jumyssyz. Saakashvılıdi synaıtyndar «prezıdenttiń ózinen bastap, barlyq basshylardyń baılyǵyn ashyq kórsetetin jarııalylyq jetispedi. Prezıdent jemqorlyqpen kúresetin polısııaǵa tym kóp erkindik berdi. Sonyń kesirinen kúdiktilerdi teksergende qatal tásilder qoldanylatyn boldy» deıdi. Bilim salasynda da Saakashvılıdiń reformasy aıtarlyqtaı mol jetistikke jetken joq. – Ýnıversıtetterdi jemqorlyqtan aryltýda biraz mańyzdy ister atqaryldy. Ásirese, ýnıversıtetke oqýǵa túskende jemqorlyq qatty kórinetin. Sonda da bilim berý salasynda kóńil tolmaıtyn tustar kóp. Ýnıversıtettegi bilim sapasy óskenimen, bastaýysh jáne orta mektepterdiń bilim sapasy damymady. Bul salany damytýǵa resýrstar da az, – dedi 2008 jyly Grýzııanyń bilim jáne ǵylym mınıstri bolǵan Gııa Nodııa. Saakashvılı úkimeti jala japqandardy jazalaıtyn jáne sóz bostandyǵyna kepildik beretin zańdar qabyldasa da, keıbireýler ony «aqparat quraldaryn tunshyqtyrdy» dep aıyptaıdy. Saakashvılıge qatysty aıtylatyn eń kóp syn eldegi reforma jasalmaı, mesheý qalpynda qalyp qoıǵan sot júıesine baılanysty. Sotta qaralatyn istiń kóbinde eki jaq kelisip, qylmysker jeńil jazamen qutylady, aqtaý úkimi shyǵatyn kez az.
Sońǵy 10 jylda túrmege qamalǵandar sany kúrt ósti. Qarsylastary prezıdentti «Saakashvılı saıası básekelesterin túrmege jabýda sottyń qyzmetin paıdalandy» dep aıyptaıdy. Ásirese, kisi qolynan qaza tapqan bankır Sandro Gırgvlııanıdiń isi Saakashvılıdiń myqty ári táýelsiz sot júıesin qurǵanyna kúmán týǵyzdy. 2006 jyldyń qańtarynda Grýzııanyń ishki ister mınıstri Vano Merabıshvılı restoranda dostary jáne áriptesterimen birge týǵan kúnin toılap otyryp, Gırgvlııanımen sózge kelip qalǵan. Sodan keıin bankırdi bireýler pyshaqtap óltirip, denesin Tbılısıdiń syrtyna tastap ketken. Osy oqıǵaǵa oraı tórt polıseı sottalǵan. Biraq, Saakashvılıdiń qarsylastary «úkimet osy qylmysty barynsha búrkemelep, jaýyp tastaýǵa tyrysty» deıdi. Sarapshy Tomas de Vaaldyń pikirinshe, Saakashvılıge qatysty jaısyz derekter kóp. – Qylmystyq ister kodeksteriniń jáne zań salasynyń shamadan tys jazalaǵysh júıege aınalýynyń kesirinen Grýzııa túrmedegi adamdar sany jaǵynan Eýropany basyp ozyp, tipti Reseıdiń ózin artqa tastady. Grýzııanyń túrmelerinde adam qınaý qalypty iske aınalǵan. Sotta aqtalyp shyqqan ister neken-saıaq. Jappaı baqylaý, telefon tyńdaý, memlekettik jobalarǵa májbúrlep qarjy saldyrý úshin kásipkerlerdi qorqytý sııaqty ister keń taraǵan, – deıdi ol. 2012 jyly qazan aıynda ótken parlament saılaýynda Bıdzına Ivanıshvılıdiń «Grýzııa armany» dep atalatyn koalısııasy jeńiske jetip, Saakashvılıdiń saıası karerasyna toqtaý saldy. Qyzmetinen ketip bara jatqan prezıdent áli de Grýzııa úshin paıdaly birshama isterdi atqaryp qalǵysy keletinin aıtady. Saakashvılı óziniń jasaǵan qatelikterin de moıyndaıdy. Ol ótken aıda BUU-daǵy sońǵy qoshtasý sózinde: – Ishten jáne syrttan tóngen qaýipterge qaramastan, jańashyl reformalarymyzdy júzege asyrý barysynda qatelesken kezimiz boldy. Keı kezderi artyq kettik, keı kezderi jetkilikti áreket jasamadyq. Osy kemshilikterge ózimniń tolyq jaýapty ekenimdi moıyndaımyn, – dedi. Keıbir reformalary rasymen de zorlyqpen júzege asqanyn aıtqan Mıhaıl Saakashvılı «osy radıkaldyq ádisterdi qoldaný barysynda bireýlerge qııanat jasaǵan bolsam, olar meni keshirsin» dedi.
Aıdar О́risbaev.