Japondar arasynda ótken jastyq shaq
О́li rıza bolmaı tiri baıymaıdy» demekshi, bizdi tanystyrǵan bólemniń qarasy bolatyn. Sol bólemiz, ıaǵnı Qumarǵalı atalaryn sońǵy saparǵa shyǵaryp salýǵa jınalǵan segiz-toǵyz balasynan taraǵan nemereleri, jıenderi, shóbereleri jylap-syqtaǵanda, saı-súıegińdi syrqyratady.
Qumarǵalı bóle óte qarapaıym, kishipeıil adam edi. Balalary men qyzdarynyń barlyǵy da ınstıtýttaryn bitirgen, kóbisi Atyraýda turady.
Japondar arasynda ótken jastyq shaq
О́li rıza bolmaı tiri baıymaıdy» demekshi, bizdi tanystyrǵan bólemniń qarasy bolatyn. Sol bólemiz, ıaǵnı Qumarǵalı atalaryn sońǵy saparǵa shyǵaryp salýǵa jınalǵan segiz-toǵyz balasynan taraǵan nemereleri, jıenderi, shóbereleri jylap-syqtaǵanda, saı-súıegińdi syrqyratady.
Qumarǵalı bóle óte qarapaıym, kishipeıil adam edi. Balalary men qyzdarynyń barlyǵy da ınstıtýttaryn bitirgen, kóbisi Atyraýda turady.
Qarasyn, úshin ótkizýge kelgen bes-alty qarttarmen dálizde áńgimelesip, ishinara tanysyp ta aldym. Bizge jaqyndaý jerde bes-alty bala oınap, ózara kúresip júrgen, bir ýaqytta qasymdaǵy shal:
– «Molodes, Banzaı!» – dep daýsyna maqtanyshty reń bere ún qatty. Tańǵaldym. О́ıtkeni, alǵashqy sózi ózimizdiń kúnde estip júrgen orys sózi de, al «banzaıy» kitaptardan ǵana oqyǵan japondardyń urany edi. Meniń tańdanǵanymdy kórgen qart basyn shalqaıta kelip kúldi de, bes-alty japonsha sózderin taǵy da qystyra otyryp:
– Qonaǵym, tańdanbańyz. Meniń esimdi bilgen jastyq shaǵym túgeldeı japondar arasynda ótti. Orys tilin júre bara, al qazaq tilin 1959 jyly elge oralǵannan keıin ǵana úırendim, – dedi.
– Ol jaqqa nege bardyńyz?– dep suradym.
– Adamnyń basy – Allanyń doby, – degen. Surap otyrsyń ǵoı, endeshe tyńda. Men de bir sherimdi tarqataıyn, – dep álgi qart áńgimesin bastady.
– Aty-jónim – Amanqos Ermekov. Men dúnıege kelgen kúnniń erteńine, 1942 jyly ákem Ermek Qabdolov Atyraý oblysyndaǵy Iаmanka degen aýdan ortalyǵynan soǵysqa alynyp, atty ásker polkinde bolǵan. Surapyl soǵystyń bir sátinde qasyndaǵy 200 joldasymen qorshaýda qalyp, nemister olardy tutqyndaǵan. Úsh jyl Germanııada bolyp, tek soǵys bitkesin ǵana elge oralǵan.
1946 jyly elge kelisimen qaıta tutqyndalyp, Sibirge jıyrma jylǵa jer aýdaryldy. Anam Balsulý Qabdolova ákemnen qalǵysy kelmeı úlken aǵam Qyrym men meni alyp, jolǵa jınaldy. Biraq anamnyń aǵa-inileri ketýine qarsy bolyp, endi júrgeli jatqanda bizderdi, anamdy arbadan kúshtep túsirdi. Ákem óte áldi jáne anaý-mynaý jónsizdikke tózbeıtin adam edi: – Balsulý sizderdiki, biraq balalarda sharýalaryń bolmasyn, – dep bizderdi eki qoltyǵyna qysyp, arbaǵa qaıta otyrǵyzdy.
– Qosh, Balsulý, bul bizdermen sońǵy kórisýiń bolar, – degeni sol edi, myna sózdi estı sala, aǵalarynyń qolynan julqynyp shyqqan anamyz arbaǵa qaıta mindi.
Esimde qalǵany – barlyǵymyzdy mal tıeıtin las vagondarǵa otyrǵyzǵanda, qasymyzda aıaǵyn ázer basatyn kórshimiz Berdiǵalı Qapashev áıeline súıenip júrdi. Áıeli kórikti, jas bolatyn.
Eki-úsh kún ótkesin, jurt ashyǵa bastady. As joq, qanyp ishetin sý joq. Vagon ishi las, sasyq ıis múńkıdi. Jaǵdaı qıyndady. Poıyz kóbinese dalada toqtaıdy. Ondaıda vagonnan túsýge kúzetshiler ruqsat etpeıdi.
Vagon ishinde eresek adamdar bas qosyp, qaıtkende de balalardy aman alyp qalý qamyna kiristi. Qaıdan tabatyndaryn bilmeımin, áıteýir kil kishkentaı balalardy qatar otyrǵyzyp qoıyp qaljaýǵa birdeńeler taýyp beredi. Sýdy da bir-eki jutymnan ǵana tattyrady.
Osyndaı kúnderdiń birinde álsirep qalǵyp ketken meni áıeldiń shyńǵyrǵan daýysy oıatty. Kórshimiz Berdiǵalı aǵany áıeli qushaqtap, daýys qylyp:
– Endi qaıttik? Bıt-qurt bolyp, elsiz dalada óletin boldyń ǵoı. Bul qudaıǵa ne jazdyq... – dep jylap otyr. Áıeli aýyr aıaqty edi. Biz dep otyrǵany bolashaq balany aıtyp otyrǵany eken. Jurt jınalyp qaldy. Bir ýaqytta Berdiǵalı esin jınap:
– Aıgúl, sen jylama. Balalardy qorqytasyń. Peshenemizge jazǵandy kórermiz. Tek maǵan birer kese ystyq shaı kerek, – dedi. Esi kiresili-shyǵasyly aýrý adam, bizdiń barlyǵymyzdyń shaı túgili bir jutym sýǵa zar bolyp kele jatqanymyzdy qaıdan bilsin. Sál únsizdikten keıin, qaıtadan:
– Shaı berseńshi, – dep úzdikti.
Aınalasyna jaltaqtap, alas urǵan kelinshektiń tilegine oraı, júrisi baıaýlap kele jatqan poıyzymyz bir stansaǵa toqtady. Kúzetshi aıqaılap, ár vagonnan eki kisiden ǵana baryp, sý ákelýge ruqsat berdi. Bolarda bolmaı, ákemmen birge manaǵy kelinshek sý ákelýge ketti. Aıqysh-uıqysh kóptegen temir relsterinen attap ótip, olar bizge úsh-tórt shelek sý ákeldi de, bir ýaqytta ákem:
– Berdiǵalı, seniń jarańdy qaıta baılaıyn, báıbisheń saǵan shaı qaınatyp jatyr, qazir ákeler, – dep onyń basyn kóterdi.
– Aı, Ermek-aı, bárin vagon qabyrǵasyndaǵy taqtaıdyń jaryǵynan kórip jatyrmyn. Qaıta-qaıta otty úrgishtep jatyr, ózi ıisshil edi, ıis tıip qalmasa jarar edi, – degende kórshi aǵanyń kózine jas keldi. Ákem meni: «Zerdelim», dep erkeletetin. Bárin bilgim keletin qushtarlyǵym jeńdi me, men de taqtaılardyń jaryǵynan kórshi apaǵa qaradym. Sóıtkenshe bolmady, tasyr-túsir kóbeıip, bos joldarǵa uzyn-uzyn vagondary bar poıyz kelip toqtady. Buǵan eshkim kóńil bóle qoımady, sebebi, keıbir stansa, daladaǵy úıshikterge de bizdiń poıyz bes-on saǵattap tura beretin. Kenet, Berdiǵalı aǵanyń aıaǵyn tańyp bitirgen ákem vagon esigine bara bergende, poıyzymyz qozǵalyp, júre berdi. Ákem esikten syrtta qalǵan kelinshekke: – Qaraǵym, qolyńdaǵyny laqtyr, ákel qolyńdy, – dep aıqaılady.
– Berdiǵalıdyń shaıy ǵoı, alyńyzshy! – deýge ǵana shamasy kelgen kelinshek súrinip ketip, murttaı ushty. Kelinshektiń kúıeýi:
– Ermek, meni poıyzdan laqtyr, mynaý ushan-teńiz Taıgada ol mensiz qalaı kún kóredi, – dep umtyla bere qulap, esinen tanyp qaldy. Taqtaı-vagonda maldarǵa shóp salýǵa jasalǵan bıik astaý bolatyn. Basymen soǵan soǵylypty. Erli-zaıypty eki adam osylaısha qıyrda qulap, taǵdyr olardy aıyryp tyndy...
Ákem keıin: – Biz ketkenshe basyn kótermedi. Aýyr aıaqty adam ǵoı, Aıgúlge, sirá, qate bolǵan shyǵar, – dedi.
Es-tússiz jatqan Berdiǵalıdy ornyna jatqyzyp, ákem túnimen qasynda boldy. Tań ata anama Berdiǵalıdyń pyshaǵyn berip jatyp, «ózi surasa da berme», – dedi. Erteńine esin jıǵan Berdiǵalı anamnan: «Tyrnaǵymdy alaıyn dep edim, keshe pyshaǵymdy Ermekke berip edim, bákimdi ákelip bershi», – dep ótindi. Anam úndemedi. Berdiǵalı ákelgen taǵamǵa qaramastan teris qarap jatyp aldy. Keshkisin qasyna kelgen ákeme:
– Meniń aıaǵym ıistene bastady. Endi senderge masyl bolatyn túrim bar. Nemisterge tutqynǵa esim tanyp qalyp qapyda tústim. Endi sol qateligimdi túzeteıin, bákimdi ber, – dedi. Ákem:
– Berdiǵalı, óle qalý ekeýmizge de ońaı. Sen barlaýda bolǵan jaýyngersiń, ne bolsa da birge kóreıik, «О́lgenniń artynan ólmek joq». Aıgúldiń topyraǵy torqa bolsyn, jaqsy kisi edi ǵoı, – dedi. Eki dos qushaqtasyp, uzaq jylady. Uzaq áńgimelesti. Ne aıtqandaryn qaıdan bileıin, biraq ákem dosynyń qarýyn qaıtyp berdi. Qarýy deıtinim, keıinnen ózine tap bergen aıýdy Berdiǵalı osy pyshaǵymen jaryp óltirgen edi. Bul endi óz aldyna áńgime...
Biz bul joly Sahalınnen bir-aq shyqtyq. Dárigerlerdiń arqasynda, kórshimizdiń aıaǵy da jazyldy, tek azdap syltıtyn boldy. Kórshimizdi emdep, jazǵan hırýrg, ýkraın jigiti – Tıshenko bul jaqqa áıeli nemis bolǵandyqtan jer aýdarylǵan eken. Jan-jaqqa bólgende, bizdiń kelgen jerimiz ný toǵaıdyń ishi, tolǵan adam. Bular tutqyndalǵan japondyqtar eken. Isteıtin jumystary – aǵash daıyndaý, jataqhanalar, aǵash kesetin sehtar salý.
Biz ashyq aspannyń astynda qaldyq. Tiri adam tirshiligin jasaıdy. Bir-eki kúnde kóp adam jınalyp kúrke jasap, kirip aldyq. Segiz jastaǵy Qyrym aǵam ekeýmiz qurylysshylardy aralaımyz. Qaıda barsaq ta bul adamdar bizdiń basymyzdan sıpap, taǵamdaryn usynady. Etegimizge jınaǵan álgilerdiń túri bólek, qalaı jeıtinin de bilmeımiz. Barlyǵyn anamyzǵa alyp keldik. Sheshemiz de tanys emes taǵamdarǵa tańdana qarap:
– Qaıtsin. Bular da Alla taǵalanyń jaratqan pendeleri ǵoı. Túrleri bizge uqsas eken. Bala-shaǵalaryn saǵynyp júr eken ǵoı, – dep janashyrlyq bildirdi.
Bizdiń adamdardy jumysqa jumsaıtyn japon ınjeneri kelip, ózin Iаmoto dep tanystyrdy. Anamnyń aldyndaǵy taǵamdarǵa bir, bizge bir qarady da, keıbireýlerin arshyp, keıbireýlerin syndyryp, qalaı jeıtinin kórsetti. Ákemmen oryssha sóılesip, barlyǵyn basqa jaqqa jumysqa alyp ketti.
Anamyz ashanaǵa ornalasty. Ashanany japon ınjeneriniń áıeli basqarady eken. Qyrym ekeýmiz tańerteńnen keshke deıin japondardyń arasynda bolamyz. Tutqyn degen aty bolmasa, bulardy myltyqpen aıdap júrgen eshkimdi kóre almadyq. Keıin bildik – bul jaqta qashyp eshqaıda bara almaısyń. Lagerdiń bir jaǵy – teńiz, al qurlyq jaǵynan, alystan temir-tikenek symdarmen qorshalyp, kúzet beketteri qoıylǵan bolyp shyqty. Temir torlardy anda-sanda tek uıyqqan aıýlar ǵana buzyp ketedi eken. Berdiǵalı aǵaǵa kezikken sol aıýlardyń biri bolypty. Al teńizdi alystan katerler kúzetedi.
Ne kóp – bul jaqta jemis-jıdek mol boldy. Bala-shaǵa, qoly bos áıelder aǵash qaldyqtaryn órteıdi, qaıtarda toǵaıdan jemis-jıdek teredi. Al japon balyqshylary ashanaǵa balyq, teńiz shaıandaryn, baldyrlardy kúnbe-kún ákelip otyrdy. Biz – Qyrym ekeýmiz tańerteńnen balyqshylarǵa baryp, solarmen teńiz jaǵasynda balyq sorpasyn ishemiz, shaıan pisirip jep, baldyrlardy as etemiz. Áıteýir, tamaǵymyz toq. Úıge qas qaraıa kelemiz. Japondar bizge til úıretedi, án jattatady. О́z balalaryndaı kóredi.
Sol jyly kúzde Qyrym aǵamdy alys jerge, ınternatqa oqýǵa jiberdi. Al 1947 jyly dúnıege Amanaı keldi. Sóıtip, biz bir úıde úıelmeli-súıelmeli úsh jigit boldyq. Buǵan ákem qatty qýandy. Alaıda, úsh jyl nemisterde tutqynda bolý, sońǵy jyldardaǵy Taıgadaǵy aýyr jumys ákemizdi jazylmas aýrýǵa ushyratty. 1948 jyldyń jazynda Berdiǵalı aǵa Qyrym ekeýmizdi aýyryp jatqan ákemizdiń qasyna alyp keldi. Ákem bizdiń basymyzdan meıirlene sıpady da, sheshemiz ben Amanaıǵa bir qarap, dosyna:
– Balalar saǵan amanat, – dep kelmes saparǵa attandy.
– Ákemdi japondar molasynyń shetine jerledik. Basyna emen aǵashynan belgi qoıdyq.
Úsh jyldan keıin anam Berdiǵalı aǵamen otasty. Ol kisi bizge qamqor bola bildi. Inilerimiz Mıhaıl (Málik – 1951 j.), Aleksandr (Sálik – 1955 j.), Amanjol (1958 j.) dúnıege keldi. Ol jaqta balalardy tirkegende tek orys esimin ǵana beredi eken. Berdiǵalı aǵaǵa elge qaıtýǵa 1959 jyly ǵana ruqsat etti. Ol kezderdegi eldegi kolhozshylardyń jaǵdaıy da máz emes edi. Biraq «О́z balań ózeginen tepse de ketpes» degen ǵoı, elge kelgenge qýandyq.
1960 jyldyń demalys kúnderiniń birinde Berdiǵalı aǵa anam ekeýmizdi ertip, Atyraý qalasyna bardyq. Kerek jaraǵymyzdy alyp, avtobýsymyzǵa baǵyt alǵanymyzda tý syrtymyzdan:
– Berdesh! Toqta, jolyǵaıyq, – degen daýys estildi.
Artymyzǵa burylǵanda, qasynda balań jigiti bar baıaǵy Aıgúldi tanı kettik... Bul jaǵdaıdy sózben jetkizý múmkin emes. Kósheniń qaq ortasynda ańyrap qushaqtasqan úsheýine qarap bizdiń kózimiz jasqa toldy.
Sálden keıin Aıgúl:
– Borıs, beri kel, ákeńmen tanys, – dedi.
Arada on úsh jyl ótkende, áke men bala osylaısha tabysty...
– Sol kúni barlyǵymyz Aıgúl apanyń úıinde boldyq. Aýladaǵy kishkentaılaý úıde tań atqansha áńgime basylmady. Apamnyń aıtqany:
– Poıyzdan qalyp qoıyp, esinen tanyp jatqan jerinen Aıgúldi stansadaǵy aýrýhanaǵa jetkizedi. Sáti túsip, bala aman-esen dúnıege keledi. Qolynda esh qujaty joq balaly jetim áıel sol aýrýhanadaǵy jumysshy, áıeli ólgen, egde býrıatpen turmys qurady. Ol kisi óler shaǵynda Aıgúlge: «Esiń barda elińdi tap», – degen. Sen de elińe bar», – dep tapsyrǵan eken.
Kúıeýin jerlep, olardyń Atyraý qalasyna kelgenine de kóp bolmaǵan. Keıinnen jaǵdaıymyz durystalyp, eki atadan kóringen onshaqtymyz jeke-jeke tútin tutattyq. Berdiǵalı aǵa 1983 jyly 82 jasynda, analarymyz – Balsulý men Aıgúl 1990 jyly 78 jastarynda o dúnıege ótti, – dep aıaqtady Amanqos aqsaqal áńgimesin.
Qarttyń joǵarydaǵy áńgimesi meni qatty oıǵa qaldyrdy. Úıge kelgen soń, bul oqıǵamen oqyrmandardy tanystyrýdy jón kórdim.
Amangeldi QURAQOV,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.
ORAL.