Táýelsizdik alǵaly beri memleket tarapynan sot salasyna barynsha qoldaý men qamqorlyq jasalyp keledi. Júrgizilip jatqan reformalar men ózgerister qanshama! Soǵan qaramastan, sottardyń jumysy áli de kóńil kónshitpeıdi, jurtshylyqtyń oǵan degen senimi tómen. Nege? Munyń qandaı da bir sebebi bar ma? degen suraq kópshilikti mazalaıtynyn estip júrmiz.
Táýelsizdik alǵaly beri memleket tarapynan sot salasyna barynsha qoldaý men qamqorlyq jasalyp keledi. Júrgizilip jatqan reformalar men ózgerister qanshama! Soǵan qaramastan, sottardyń jumysy áli de kóńil kónshitpeıdi, jurtshylyqtyń oǵan degen senimi tómen. Nege? Munyń qandaı da bir sebebi bar ma? degen suraq kópshilikti mazalaıtynyn estip júrmiz.
Ata Zańymyzda aıtylǵandaı, bıliktiń bir tarmaǵy sanalatyn sot júıesi – elimizde adam quqyǵy men bostandyǵy saqtalýynyń, qoǵamdaǵy turaqtylyq pen damýdyń qamtamasyz etilýiniń birden-bir kepili. Sondaı kepildik pen ádilettilik bolǵanda ǵana qoǵam damyp, órkendeıdi.
Sot júıesindegi negizgi qozǵaýshy kúsh, basty tulǵa sýdıa bolyp tabylady. Sońǵy kezderi sot salasyna qatysty aıtylyp júrgen syn-eskertpe, kemshilik, kóńil tolmaýshylyq, tipti tyıylmaı kele jatqan paraqorlyq pen sybaılastyq faktileri de osy sýdıanyń jumysyna, is-áreketine qatysty bolyp otyr. Árıne, sybaılastyq pen paraqorlyq, tamyr-tanystyq tek sot júıesine ǵana tán deýden aýlaqpyz. Ol – búkil qoǵamdy jaılap otyrǵan dert. Áıtse de onyń sot salasyndaǵy zardap-zalaly aýyr. О́ıtkeni, munda adamdardyń quqyǵy men bostandyǵy qorǵalyp, taǵdyr talaıy sheshiledi.
Qalyptasqan tártip boıynsha búginde elimizde sýdıalyqqa úmitkerler barynsha qatań tańdaý, irikteýden, birneshe satyly súzgiden ótkiziledi. Soǵan qaramastan onyń qataryna keıbir jany men ary taza emes, sýyq qoldy adamdardyń ótip ketip, ondaılar artynan sybaılastyq jáne paraqorlyq sııaqty qylmystyq áreketimen áshkere bolyp, «bir qaryn maıdy bir qumalaqtyń shiritetinindeı» búkil salanyń atyna kir keltirip, daq túsirip jatqany jasyryn emes. Sondyqtan bizdiń oıymyzsha, sýdıalyqqa úmitkerlerdi tańdaý júıesiniń jumysyn áli de qatańdatyp, onyń eń sońǵy satysy sanalatyn Joǵarǵy Sot keńesi qazirgideı negizinen qoǵamdyq sıpatta emes, kádimgi shtattyq negizde qurylyp, ol keńesti táýelsiz, eshkimge bura tartpaıtyn týrashyl, zeınettik demalystaǵy sýdıalar men prokýrorlar, basqa da tájirıbeli zańgerlerden jasaqtasa durys bolar edi. Oǵan, tipti, Joǵarǵy Sottyń yqpaly júrmeıtindeı bolýy kerek. Sondaı-aq, Joǵarǵy Sot keńesi tóraǵasy qyzmetine de elge, halyqqa tanymal, bedeldi, týralyqtan taımaıtyn, zerdeli de zeıindi azamat saılanǵany jón.
Al, Joǵarǵy Sot kóptegen shet memleketterdiń dástúr-tájirıbesindeı sýdıany tańdaý isinen tys bolyp, tek sot tóreligin júzege asyrýmen ǵana aınalysýy tıis. Sot tóreligi men kadr tańdaý isi bir jerden sheshilgende ádildik tarazysynyń teń bolyp, jaǵdaıdyń ońalyp ketkenin kórgenimiz joq. Olaı bolsa, birazdan beri aıtylyp kele jatqanyndaı sýdıalyqqa úmitkerlerdi iriktep, sheshý quzyreti túbegeıli Joǵarǵy Sot keńesine júktelgeni jón bolar edi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev sýdıanyń ary men janynyń taza bolýy kerektigin, sot júıesiniń halyq aldyndaǵy abyroıy men bedeli, jumysynyń sapasy men deńgeıi sýdıanyń biliktiligine, parasat-paıymyna tikeleı baılanysty ekenin udaıy aıtyp keledi. Ol bul máseleni sýdıalardyń sońǵy eki sezinde, jyl saıynǵy joldaýlarynda, sottyń jumysyna qatysty basqa da sóılegen sózderinde nazardan tys qaldyrǵan emes.
Bul oraıda, Elbasymyzdyń sýdıalardyń IV sezinde sóılegen sózinde: «Qoǵamda Femıdaǵa degen jurtshylyqtyń senimi áli de tómen. Sot salasyndaǵy keleńsizdik, bylyq-shylyq tyıylmaı otyr. Sýdıanyń jumysynyń sapasyna, onyń moraldyq bet-beınesine degen kóńil tolmaýshylyq jetip artylady», – dep aıtqany eske túsedi.
Osy sııaqty, Prezıdent respýblıka sýdıalarynyń ótken V sezinde sot salasyndaǵy eń ózekti degen alty máseleni kóterip, olardy tómendegishe sanamalap kórsetip berdi:
«Birinshisi – bul sot korpýsyna adal emes adamdardyń kelý jaǵdaılary. Sýdıa kadrlaryn irikteýdiń qoldanystaǵy júıesi – birshama kúrdeli eleýish bolǵanymen, sýdıa qoǵamdastyǵy ózin kezdeısoq adamdardan tolyqtaı qorshaı almaı otyr.
Al adal jáne eń bastysy, satylmaıtyn sot bıliginiń bolýy eldiń búkil quqyqtyq júıesiniń sapaly jumysynyń mindetti sharty bolyp tabylady.
Ekinshi másele – bul jekelegen sýdıalardyń jetkiliksiz kásibı deńgeıi men moraldyq-etıkalyq bet-beınesi.
Úshinshi másele – bul sot tóreligin júrgizýdiń sapasyna kóńil tolmaýshylyq pen kinárat qoıýdyń bar ekeni. Bul jerde áńgime sot salasyndaǵy bylyq-shylyq, sottyń qatelikteri, tipti keı rette zańnamany buzý jaǵdaılarynyń ushyrasatyny týraly bolyp otyr.
Tórtinshi másele – sot óndirisiniń jetkilikti túrde jetilmegendigi jóninde. Qazaqstandyq sottyń ádilettiligi osyǵan baılanysty bolmaq.
Besinshi másele – sot sheshimderin oryndaý deńgeıi men sapasy jaıynda. Sot bıliginiń bedeli men yqpaldylyǵy tikeleı osyǵan baılanysty.
Altynshy másele – zańnamanyń jaı-kúıinde jatyr. Sot daýlaryn týǵyzatyn sebepterdiń biri – qoldanystaǵy quqyqtyń jetispeýshilikteri men kemshilikteri bolyp tabylady», – dedi.
Qarap otyrsaq, kóterilgen alty máseleniń teń jartysy, ıaǵnı úsheýi sýdıanyń jeke tulǵasyna qatysty eken. Demek, budan shyǵatyn qorytyndy, sot júıesin jóndeý úshin ondaǵy adam faktoryna, sýdıanyń róli men qyzmetine jete mán berip, jaýapkershiligin de, mártebesin de kóterý qajet.
Máselen, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 79-bap, 2-tarmaǵynda: «Respýblıkanyń jıyrma bes jasqa tolǵan, joǵary zań bilimi, zań mamandyǵy boıynsha keminde eki jyl jumys stajy bar jáne biliktilik emtıhanyn tapsyrǵan azamattary sýdıa bola alady» dep kórsetilgen. Osyǵan baılanysty sýdıalardan jáne jurtshylyq tarapynan talaıdan osy bapqa ózgeris engizip, tómengi jas mólsherin 30-ǵa kóterý kerek degen usynys aıtylyp keledi. (Bul máseleni kezinde men respýblıka Sýdıalar odaǵynyń tóraǵasy retinde IV sezde kótergenmin. Ony delegattardyń kópshiligi qoldaǵan). О́kinishke qaraı, tııanaqty sheshimin tapqan joq. Olaı deıtinimiz, 22-23 jasynda oqý bitirip, nebári 2-3 jyl qyzmet jasaǵan azamat, qysqa ýaqyt ishinde oń-solyn tanyp úlgermeıdi. Tipti, úzdik oqyp, bilim alǵan kúnniń ózinde, oǵan ómirlik tájirıbe jetispeıdi. Munyń aqyry keıde albyrttyqpen, jastyqpen shalaǵaı da asyǵys úkim shyǵarý, áldebireýdiń taǵdyryna aýyr soqqy tıgizip, orny tolmas ókinishke, qatelikke aparyp soqtyryp jatady. Al, otyz jasta qansha aıtqanmen adam aqyl toqtatyp, birshama tájirıbe jınaqtap qalady. Mundaı talap bir jaǵynan ómirde kórip júrgenimizdeı keıbir shendi-shekpendiler men qaltalylardyń shala-sharpy oqý bitirip, tıip-qashyp jumys istegen, boıy kelgenmen oıy kelmeıtin dúmbilez balalaryn «25 jasqa toldy ǵoı», dep tamyr-tanystyqpen sýdıalyqqa tyqpalaýyna az da bolsa shekteý qoıady. Sezde aıtylǵan usynys boıynsha tómengi shegi 30 jasqa kóterilmegenimen, tájirıbesi mol bilikti sýdıalardyń jetpis jasqa deıin qyzmet etýine bolady degen ózgeris engizildi. Biraq, bul ózgeristiń ázirge júzege asyrylýy mardymsyz. Oryndalýy joqtyń qasy. Respýblıka kóleminde ondaı tájirıbeli, óz salasynyń bilgir mamany bolǵan, densaýlyqtary jaramdy qanshama sýdıa shetqaqpaı bolyp zeınettik demalysta júr. Isterdiń sapaly júrgizilýine, jalpy sot júıesiniń ımıdjin kóterýge, keıingi tolqyn sýdıalardy úıretip, tárbıeleýge olardyń kóp kómegi tıer edi. О́kinishke qaraı, 2010 jyly asyǵystyqpen kóptegen tájirıbeli sýdıalar qysqartýǵa ushyrap, odan salanyń jumysyna kádimgideı nuqsan kelgeni kópshilikke málim.
Álemniń kóptegen damyǵan, órkenıetti elderinde quqyq qorǵaý oryndary qyzmetkerleriniń materıaldyq jaǵdaıyna erekshe mán beredi. О́zderiniń saıası turaqtylyq, ǵalamat ekonomıkalyq-áleýmettik damýymen álemdi tańdandyryp, «Azııanyń jolbarystary» atanyp otyrǵan Sıngapýr, Malaızııa, Taıvan, Gonkong jáne Ońtústik Koreıa elderinde sýdıalardyń qoǵamdaǵy mártebesi aıqyndalyp, joǵary deńgeıge qoıylǵan. Mysaly, Sıngapýrda sýdıalardyń jylyna alatyn jalaqylary 1 mıllıon dollarǵa deıin ósirilgen. Sondyqtan olarda sýdıanyń para alýy degen túsinik joq. Álgindeı jalaqy alyp, barlyq jaǵdaı jasalynǵan árbir sýdıa mundaı artyqshylyqtardan aıyrylyp, abyroıy aırandaı tógilmes úshin baryn salyp jumys istep, adal qyzmet etýge umtylady.
Endeshe, Memleket basshysy bir kezde «arzan sot qymbatqa túsedi» dep aıtqandaı, qalyptasqan ahýal bizde de sýdıalardyń jalaqysyn, materıaldyq jaǵdaıyn bıik deńgeıge kóterý qajettigin meńzeıdi.
Aıtqandaı-aq, «Nur Otan» partııasynyń taıaýda ótken sezinde sóılegen sózinde Elbasymyz Nursultan Nazarbaev memlekettik qyzmetshilerdiń jalaqysyn kóterý – jemqorlyqpen kúresý sharalarynyń biri ekendigine toqtala otyryp, «ol osy tabys esebinen otbasyn asyraýy qajet. Sonda oǵan qarabet bolyp, ómir boıy memlekettik qurylymdarda jumys isteýden aıyrylýdyń qajeti qansha. Bul bizdiń ortaq isimiz», – degendi aıtty.
Árıne «taıaqtyń eki ushy bar» demekshi, sýdıalardyń jaǵdaıyn jaqsartýmen qatar, olardyń zań aldyndaǵy, halyq aldyndaǵy jaýapkershilikterin de kúsheıtý kerek. Zańsyzdyqqa jol bergen, para alǵan, aýyr qylmystar jasaǵan sýdıalar basqalardan góri qatań jazalanýy tıis.
Bizde búginde aýdandyq sottan bastap, Joǵarǵy sotqa deıin barlyǵy derlikteı sáýletti de, sándi ǵımarattarǵa kóshirilip, sýdıalardyń jumys isteýlerine barlyq jaǵdaılar jasalynǵan, olardyń jumys oryndary kompıýtermen, ınternet jelisimen, basqa da avtomatty júıelermen qamtamasyz etilgeni belgili. Solaı bola tura sýdıalar ózderine bólingen isterdi der kezinde qarap úlgere almaı jatady. Nege? О́ıtkeni, júkteme shekten tys aýyr. Máselen, keıingi bir málimet-derekter boıynsha Astana, Almaty jáne Qaraǵandy, Shymkent sııaqty iri qalalarda árbir sýdıanyń aı saıynǵy júktemesi 150 isten aınalady eken. Qarapaıym arıfmetıkaǵa júginsek, mundaı júktemeni oryndaýy úshin ár sýdıa kúnine jeti-segiz isti qarap, tıisti sheshim shyǵaryp otyrýy kerek. Mundaı aýyrtpalyq jaǵdaıda sýdıadan sapaly jumys kútýge bola ma? Bir jaǵynan bulaı júktemeniń tym kóbeıip ketýine joǵaryda atalǵan asyǵys ári orynsyz qysqartýdyń áseri bolǵany anyq. Demek, «basqa saldy, biz kóndik» dep otyra bermeı, osy sharýaǵa quqyqtanýshy ǵalymdar men mamandardy tartyp, azamattyq, qylmystyq, ákimshilik, ekonomıkalyq, jasóspirimder isteri boıynsha júktemeniń tıimdi de utymdy ortaq eńbek normatıvin ǵylymı turǵydan jasap, soǵan sáıkes sýdıalardyń shtattyq sanyn aıqyndap, belgilegen durys bolar edi.
Buǵan qosa, jasyratyny joq, bizde sýdıalardyń isterdi qaraýdyń prosessýaldyq formasy men úlgisi baıaǵy Keńes ókimeti kezindegideı eskishe. Bir isti qaraý barysynda pálenbaı betten turatyn úkim men sheshim toltyryp, áýre-sarsańǵa túsip jatady. Bylaısha aıtqanda, ýaqytty tekke shyǵyndap, qaǵazbastylyqqa jol beriledi. Prosess ústinde sýdıa protokoldyń durys toltyrylýyna alańdap otyrady. Bul saıyp kelgende, jumystyń sapasyna shyǵarylatyn úkim-sheshimniń obektıvtiligine tikeleı áser etetin zańdy qujat. Muny da ǵylymı-praktıkalyq turǵydan qarastyryp, damyǵan elderdiń tájirıbe-úlgisine zer salyp, ońtaıly jolyn tapqan abzal.
Osy sııaqty, bizde belgili bir kategorııadaǵy isterdi qaraýda sot praktıkasynyń turaqsyzdyǵy, ıaǵnı ortaq tájirıbeniń bolmaýy da sýdıalardyń jumysyna nuqsan keltirip júr. Ári bul sońǵy jyldary qatty beleń alyp qubylyp tur.
Sot salasyndaǵy aıtpaı ketýge bolmaıtyn endigi bir ózekti másele – bul sýdıalarǵa jasalatyn ákimshilik yqpal men qysym jáne olardyń isine orynsyz da zańsyz aralasý. Bul ashy da bolsa bizde bar jáne oryn alyp otyrǵan shyndyq. Ony jasyryp, búrkemelegennen eshteńe utpaımyz jáne qolǵa alyp jóndemese jaǵdaı ózinen ózi túzele qoımaıdy. Syrttan bolatyn nusqaýlar men qońyraý shalýlardy aıtpaǵanda, sottyń óz ishindegi basshylyq tarapynan bolatyn ákimshilik yqpal men qysymnyń ózi jetkilikti. Alysqa barmaı-aq, munyń naqty mysaly men kórinisi jýyrda mádenıettiń, ǵylymnyń úlken ordasy sanalatyn Almatyda, onyń qalalyq sotynda oryn aldy. Munyń aıaǵy nege aparyp soqtyrǵany jurtqa málim.
Bul túıindi sheshýdiń birden-bir joly – sýdıalarǵa jasalatyn ákimshilik yqpal men qysymdy zańdy túrde shekteý jáne túbegeıli joıý. Onyń mehanızmderi men tetikterin iske qosý bolyp tabylady. Ol úshin sot tóraǵalary (alqa tóraǵalary da) órkenıetti elderdegideı sýdıalardyń óz ishinen tájirıbeli de bedeldi, adal da, taza sýdıa aýysyp turý retimen belgili bir merzimge saılanyp otyrýy tıis. Jáne de onyń negizgi mindeti sot jumysyn uıymdastyryp, úılestirip otyrýmen ǵana shektelip, sýdıalardyń sheshim shyǵarýyna, ishki isterine aralaspaıtyndaı, aralassa ol qylmys sanalatyndaı bolýy kerek. Osylaı etkende ǵana biz qazirgideı tóraǵalardyń ózderin «bastyq» sezinetindeı bılik pen ákimshilik qysym men yqpalynan arylamyz jáne olardyń tóralyǵyn tóbesine qoıyp, sonaý Oraldan – Tarazǵa, Almatydan – Aqtaýǵa nemese kerisinshe tóraǵalyqqa aýysyp, sapyrylysyp jatýynyń qajettiligi bolmaı qalady. Jasyratyny joq, qazirgi Joǵarǵy Sot keńesiniń is-tájirıbesinde keıbir keleńsiz jaǵdaılar kezdesip jatady. Máselen, qandaı da bir sýdıalyq orynǵa konkýrs jarııalanady da oǵan laıyqty kandıdatýrany tańdaý kezinde tańǵalarlyq sheshim shyǵarylady. Jáne buǵan áldebir myqtynyń yqpaly bolǵany seziledi.
Jalpy, bizde sot júıesine, basqa da salalarǵa qatysty zańdardyń qaǵaz júzinde jazylýy jaqsy. Olar ýaqyttyń talabymen úndesip, jetildirilip, tolyqtyrylyp otyrady. Tipti, Ata Zańymyzdyń 77-babynda: «1. Sýdıa sot tóreligin asyrý kezinde táýelsiz jáne Konstıtýsııa men zańǵa baǵynady. 2. Sot tóreligin iske asyrý jónindegi sottyń qyzmetine qandaı da bolsyn aralasýǵa jol berilmeıdi jáne ol zań boıynsha jaýapkershilikke ákep soǵady. Naqty ister boıynsha sýdıalar esep bermeıdi», dep taıǵa tańba basqandaı naqty kórsetilgen. Sondaı Konstıtýsııalyq bıik talap qoıylǵan. Alaıda, bul talaptardyń is júzinde oryndalýynyń álsiz, nashar ekenin sýdıalar da, jurtshylyq ta jaqsy biledi. Sondyqtan osyny qadaǵalap, baqylaýdyń, júzege asyrylýyn qamtamasyz etýdiń qandaı da bir mehanızmi men joldaryn oılastyrý qajet-aq.
Bizdiń oıymyzsha, halyqtyń sot salasyna seniminiń tómen bolýynyń taǵy bir sebebi, kópshilik áli de oǵan tek jazalaýshy oryn dep qaraıdy. Sebebi, bizde aqtaýdan góri sottaý basym. Muny tym tereńdemeı-aq myna málimetter ańǵartyp turǵandaı. Batystyń damyǵan elderinde sotta qaralǵan isterdiń 40-50 paıyzyna aqtaý úkimi shyǵarylatyn bolsa, bizde ol kórsetkish 8-9 paıyzdy ǵana quraıdy. Myna turǵan kórshiles Reseıdiń ózinde 20 paıyz deńgeıinde. Osy baǵytta da maqsatty jumys júrgizgenimiz óz nátıjesin berer edi.
Kásiptik bilim men biliktilikke, kóregendik pen sezimtaldyqqa baılanysty bolatyn, ara-tura kezdesip qalatyn sýdıanyń qateligi, asyǵys úkim shyǵarýy da óz aldyna bólek áńgime. Bul jóninen jaqynda ǵana mynadaı málimet keltirildi. Respýblıka boıynsha ótken 9 aıdyń ishinde sýdıalardyń qateliginen 2 myń adam zardap shegipti. Bul az san emes. Osynshama adamnyń ómiri men taǵdyry degen sóz.
Respýblıkadaǵy sot júıesiniń búgingi jaǵdaıyna alańdaýshylyq bildirgen Elbasymyz taıaýda Joǵarǵy Sottyń basshylyǵyna bilikti zańger, tájirıbeli sýdıa Qaırat Mámıdi qaıta taǵaıyndady. Aqıqatyn aıtar bolsaq, Qaırat Mámı Parlamenttiń jumysyna qanyǵyp, saıasatpen de sýarylyp, buryńǵydan da shyńdalyp tájirıbe jınaqtap qaıtty. Basqany qaıdam, meniń ózim uzaq jyldar birneshe oblystyq sottyń tóraǵasy bolyp jáne basqa da jaýapty basshylyq jumystar atqaryp, onymen qyzmettes bolǵanda baıqaǵanym, Qaırat Ábdirazaquly sot salasynyń barlyq satylarynan ótken, onyń múmkindigi men potensıalyn jáne osal, kináratty tustaryn jaqsy biletin kásipqoı zańger sýdıa, adamgershiligi mol, parasat-paıymy joǵary, erik-jigeri myqty azamat. Ol bıliktiń úlken jáne jaýapty tarmaǵy sanalatyn Senatty basqaryp, Elbasydan mol tálim-tárbıe alyp, ozyq ónege kórip, qoǵamymyzdyń muń-múddesin, talap-tilegin, baǵyt-baǵdaryn burynǵydan da tereńirek túsinip, bilip qaıtty. Sol sebepti Qaırat Mámı Prezıdentimiz talap etip otyrǵandaı jáne halyqtyń suranysyna saı Joǵarǵy Sottyń, jalpy respýblıkadaǵy sot júıesiniń jumysyn bıik deńgeıge kóteredi degen senimdemin.
Jańa tóraǵa óziniń alǵashqy jumys keńesinde konstıtýsııalyq talaptarǵa sáıkes sýdıanyń mártebesin túbegeıli nyǵaıtý, artyq ákimshildik yqpaldan bas tartý jáne sot tóreligin júzege asyrý isine aralaspaý, qandaı da bir qol suǵýshylyqqa jol bermeý kerek degen máselelerdi kóterýi bizdiń joǵaryda aıtyp ótken oılarymyz men usynystarymyzdyń durys ekenin ańǵartqandaı.
Sóz sońynda Sýdıalar odaǵy týraly da birer pikir aıta ketkim keledi. Bul aty aıtyp turǵandaı respýblıka sýdıalarynyń basyn biriktiretin, sot salasynda kókeıtesti máselelerdi kóterip otyratyn qoǵamdyq uıym. 1996 jyldan beri bes sezd ótken bolsa, onyń qaı-qaısysynda da sot júıesine jáne sýdıalardyń qyzmetine qatysty talaı mańyzdy máseleler kóterilip, oryndy usynystar aıtyldy. Alaıda, shynyn aıtqanda, olardyń qolǵa alynyp, iske asyrylýy kóńil tolarlyqtaı emes. Bul rette sýdıalardyń ózara pikirler almasyp, tájirıbe bólisip otyratyn minberi bolýǵa tıis «Zańger» jýrnalynyń negizgi baǵyt-baǵdardan aýytqyp, ǵylymı bıýlletenge aınalyp ketkenin, sondyqtan oǵan májbúrlep jazdyrý faktileriniń oryn alyp otyrǵanyn aıtqan jón. Osy sııaqty «táni saýdyń jany saý» demekshi, sýdıalardy sportpen aınalysyp, sergek bolýǵa shaqyratyn, yntymaqtastyqqa baýlıtyn eleýli bir is-shara spartakıadanyń da báseńsip qalǵany kópshilikke málim. Budan kelip endi Sýdıalar odaǵynyń jumysyn jandandyryp, onyń áleýeti men múmkindigine qaraı qoǵamdyq uıym retindegi róli men yqpalyn arttyrýdyń qajettigi týyndaıdy.
Basty tulǵa salıqaly sýdıa óziniń adal qyzmetimen, kásibı biliktiligimen sottyń bedelin ósiredi. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda sýdıa kerisinshe bedelin túsiredi. Sot bedeli – memlekettiń bedeli. Al, memlekettiń bedel-abyroıy qoǵamnyń damyp gúldenýiniń alǵysharty.
BeketTURǴARAEV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń
eńbek sińirgen zańgeri.