Tóraǵa myrza,
Hanymdar men myrzalar!
Eń áýeli, sammıtti uıymdastyrýshylarǵa jáne tikeleı AQSh Prezıdenti Barak Obamaǵa yqylasty qonaqjaılylyǵy jáne bizdiń kezdesýimizdi tamasha uıymdastyrǵany, tarıhı forýmdy ótkizýdegi kóshbasshylyǵy úshin rızashylyǵymdy bildirgim keledi.
Qurmetti áriptester!
Iаdrolyq synaqtardyń soraqy sumdyǵyn barynsha kórip bilgen, Semeı ıadrolyq polıgonyn japqan jáne álemdegi tórtinshi zymyrandyq-ıadrolyq áleýetten óz erkimen bas tartqan Qazaqstan MAGATE-men tyǵyz yntymaqtastyqta ıadrolyq qaterdi taratpaý jáne azaıtýdyń jahandyq úderisiniń tabandy jaqtaýshysy bolyp tabylady.
Naq sondyqtan búgin Qazaqstan halyqaralyq qoǵamdastyqqa birqatar qaǵıdattyq mańyzdy sharalardy usynady.
Birinshiden, bizdiń elimiz ýrannyń iri óndirýshisi retinde ári joǵary baıytylǵan ýrandy tómen baıytylǵan formasyna qaıta óńdeý múmkindigine ıe bola otyryp, beıbit ıadrolyq energetıkany damytýǵa óz úlesin qosý nıetinde.
Osy maqsatta Qazaqstan óz aýmaǵynda Halyqaralyq ıadrolyq otyn bankin ornalastyrýǵa ázir.
Ekinshiden, biz ıadrolyq qarýsyz aımaqtar úshin, qatysýshy elderdiń qaýipsizdigine teris kepildikterdi qosa alǵanda, halyqaralyq-quqyqtyq normalar qabyldaý qajet dep sanaımyz.
Biz jańa ıadrolyq qarýsyz aımaqtar qalyptastyrýdy, sonyń ishinde Taıaý Shyǵysta qalyptastyrýdy jaqtaımyz.
Ortalyq Azııa aımaǵy aıasynda Qazaqstan ıadrolyq qaýipsizdikti nyǵaıtý, ıadrolyq materıaldardyń taralýyna jol bermeý jáne ıadrolyq lańkestikpen kúres jóninde óńirlik is-qımyl josparyn ázirleýge bastamashy boldy. Osy tájirıbeni álemniń basqa óńirlerine de taratý oryndy bolar edi.
Úshinshiden, biz Áskerı maqsatta bólshektenetin materıaldardy óndirýge tyıym salý týraly shartty jedel qabyldaý qajettigine senimdimiz.
Tórtinshiden, biz Iаdrolyq synaqtarǵa barshany qamtıtyn tyıym salý týraly sharttyń is-áreketke kirisýi táýeldi bolatyn barlyq memleketterdi ony ratıfıkasııalaýǵa shaqyramyz jáne Prezıdent Barak Obamanyń atalǵan shartty Senattyń bekitýine usyný sheshimin quptaımyz.
Iаdrolyq qaterdi jáne ıadrolyq lańkestikti boldyrmaý salasyndaǵy ekiushtylyq pen turaqsyzdyq ahýalyn mynadaı faktorlar týyndatady:
– elder arasynda ásirese soǵys jáne beıbitshilik, ıadrolyq qarýsyzdaný nemese jalpy qarýsyzdaný máselelerinde jahandyq senimniń joqtyǵy;
– qoldaǵy ıadrolyq qarýlardy jáne olardy óndirý úshin jaraıtyn materıaldardy saqtaý, qattaý, tasymaldaý qaýipsizdigin qamtamasyz etý salasynda problemalar bar;
– memleketaralyq kooperasııanyń ásirese jahandyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý máselesinde júıelik álsizdik kórinisteri baıqalady.
“Iаdrolyq klýbqa” de-fakto ıadrolyq qarýy bar memleketterdi qosyp, onyń jańa formatyn zańdastyratyn ýaqyt jetti. Bul elder túrli jaqtarda bolmaýy tıis. Osy klýb jáne onyń árbir múshesi ózine tek qana BUU Qaýipsizdik Keńesimen kelise otyryp áreket etý mindettemesin alýy tıis.
Al ıadrolyq shamshyldyqqa salynatyn elder olardan tolyq bas tartýǵa mindetti.
Munyń óteýine olar Qaýipsizdik Keńesi qýattaıtyn, búkil “Iаdrolyq klýbtan” olarǵa ıadrolyq qarýdy qoldanbaý jáne shabýyl jaǵdaıynda qorǵaý kepilin alýy tıis. Bul úderiske birikkisi kelmeıtin elderge qatysty BUU Qaýipsizdik Keńesi sanksııalar men májbúrleýge deıingi sheshýshi sharalar qoldanýy tıis.
Taratpaý jáne ıadrolyq lańkestik jáıtterimen kúres salasyndaǵy barlyq halyqaralyq aktilerge saraptamalyq taldaý júrgizip, bir ǵana baǵdarlamalyq-strategııalyq qujatqa – ıadrolyq qarýdy barshaǵa ortaq kólbeý jáne tiktep taratpaý jáne joıý týraly jańa ámbebap shartqa keltirý qajet. Mundaı qujat “qosalqy standarttardy” qoldanbaýǵa jáne ony buzýshylarǵa sanksııalardyń naqty tetikterine kepildik berýi tıis.
Sonymen qatar biz MAGATE-niń barlyq talaptaryn saqtaý negizinde IаQTSh-nyń múshesi bolyp tabylatyn árbir memlekettiń beıbit ıadrolyq energetıkany damytýǵa jáne paıdalanýǵa degen zańdy da ajyraǵysyz quqyǵyna qoldaý bildiremiz. Munda monopolııalyq kózqarastar men qosalqy standarttar bolmaýy tıis.
Hanymdar men myrzalar!
Sońǵy kúnderi bizder ıadrolyq taratpaý, qarýsyzdaný jáne qaýipsizdik salasynda aıqyn progresti baıqap otyrmyz. AQSh-tyń jańa Iаdrolyq doktrınasy qabyldandy. Biz prezıdentter Barak Obama men Dmıtrıı Medvedevti strategııalyq shabýyl qarýlary boıynsha serpindi kelisimge qol qoıǵany úshin shyn nıetpen quttyqtaýǵa tıispiz. Bul tarıhı qadam barshamyzdan qoldaý tabýy jáne úlgi bolýy kerek.
Barlyq ıadrolyq derjavalardyń ıadrolyq arsenaldardy qysqartýy jónindegi bul jumys jer betindegi beıbitshilik úshin olardy tolyq joıǵanǵa deıin toqtalmaýy tıis.
Osy Sammıttegi pikirtalas barysy úlken úmit týǵyzady. Jahandyq sammıttiń sheshimderin iske asyrýǵa qosqan bizdiń úlesimiz osy jyldyń maýsymynda Astanada Iаdrolyq lańkestikpen kúres jónindegi Jahandyq bastama Konferensııasyn ótkizý usynysy bolyp tabylady.
Jahandaný jaǵdaıynda lańkestik uıymdar qurylýyn jáne jumys isteýin jalǵastyrýda ekendigin eskerý qajet. Olar jahandyq kommýnıkasııa jelilerin paıdalanýda, al keıde ıdeologııalyq jaqyndyǵy nemese kádimgi sybaılastyq negizinde belgili bir memlekettik rejimderdiń qoldaýyna arqa súıeıdi. Munyń ózi halyqaralyq lańkesshildikke tıisti ınfraqurylymdar quryp, qarjy jáne basqa resýrstardy shoǵyrlandyrýǵa múmkindik beredi.
Osyǵan baılanysty atalǵan Konferensııada qarsy áreket sharalary men tetikterin ázirleý máselesin onyń BUU basshylyǵyndaǵy arnaýly organ quryp, keıinnen Bas Assambleıanyń qaraýyna shyǵarýǵa deıin keń tártiparalyq jáne vedomstvoaralyq qoıylysynda talqylaýdy usynamyz.
Búginde Barshaǵa ortaq ıadrolyq qarýsyz álem deklarasııasyn bolashaqta qabyldaý týraly máseleni talqylaýdy bastaıtyn ýaqyt jetti.
Bizdiń Sammıt sheshimderin óristetý memleketter kóshbasshylarynyń qolynda tur jáne bizdiń árqaısymyz bólshektengen atom álemdi bólshektep júrmeýi úshin jaýapkershiliktiń óz úlesin moınyna alady.
Vashıngton, 2010 jylǵy 13 sáýir.