Tuńǵysh Prezıdet – Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda: «Jergilikti nysandar men eldi mekenderge baǵyttalǵan «Týǵan jer» baǵdarlamasynan bólek, halyqtyń sanasyna odan da mańyzdyraq – jalpy ulttyq qasıetti oryndar uǵymyn sińirýimiz kerek. Ol úshin «Qazaqstanyń qasıetti rýhanı qundylyqtary» nemese «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasy kerek» degen bolatyn. Joǵarydaǵy Elbasy tapsyrmasy negizinde Mádenıt jáne sport mınıstrliginiń bastamasymen «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵy qurylǵan bolatyn. Mundaǵy maqsat – elimizdegi qasıetti tarıhı oryndardy anyqtap, olardy ulttyq-ıdeologııalyq deńgeıge kóterý. Osy isti abyroıly atqarý úshin Ortalyq janynan arnaıy ǵylymı-saraptamalyq keńes ashylyp, oǵan jergilikti ólketanýshylar men etnograf ǵalymdar, aımaqtaǵy salalyq mekeme qyzmetkerleri tartylǵan edi.
О́tken maýsymda Mádenıet jáne sport mınstrliginiń maqsatty baǵdarlamalyq-qarjylandyrý granty negizinde «Qazaqstannyń zamanaýı mádenıetindegi qasıetti keńistik: dástúr men jańashyldyq» atty ǵylymı baǵdarlama aıasynda etnografııalyq ekspedısııa jasaqtalyp, olar Pavlodar óńirin aralap, Ekibastuz aýdany Aqkól aýylynan 18 shaqyrymda Qyldykól shatqalynda jatqan Isabek haziret kesenesi, Baıanaýyl aýdany aýmaǵyndaǵy qasıetti nysandar: Máshhúr Júsip Kópeıuly kesene-kesheni men ǵulamanyń turǵan úıi, sol sııaqty óńirge ıman shyraǵyn jaqqan Kamaraddın hazirettiń zıraty, Jalańtós batyr asýy, Dýlattyń qarabulaǵy, Oljabaı batyrdyń qorǵan tasy, Toraıǵyr kóli mańyndaǵy S.Toraıǵyrovtyń zıraty, halyq kompozıtory Jaıaý Musa Baıjanuly men tarıhshy Ermuhan Bekmahanovtyń týǵan jerine qoıylǵan qulpytastar, Qońyr áýlıe úńgiri, Abylaı hanǵa qonys bolǵan «Qara aǵash» pen «Sary adyr» qatarly tarıhı qonystardy aralap, landshaftyq qasterli meken Jasybaı kóli t.b. nysandarǵa ǵylymı-saraptamalyq jumys júrgizgen edi.
Máshhúr Júsiptiń ot orny
«Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń basshysy Batyrhan Jumabaev bastaǵan ekspedısııa hatshysy Bozoq mýzeı-qoryǵynyń ǵylymı qyzmetkeri Qajymurat Tólegenulynyń redaksııaǵa joldaǵan málimetine súıensek, ekspedısııa eń aldymen Máshhúr Júsip atamyzdyń ot ornyna at basyn tirepti. Iаǵnı bul jer ǵulamanyń balalyq shaǵy ótken, osy úıde jatyp medresede oqyǵan tarıhı nysan eken. Dál qazir atamyzdyń ot ornyna dalanyń qyzyl tasynan belgi qoıylyp, oǵan «Osy orynda ákesi myna meshit-medresege qyzmet etken Máshhúr Júsip Kópeı (Kópjasar) ulynyń úıi turǵan, óziniń osynda balalyq shaǵy ótken» dep qyzyl tasqa qara sııamen oımyshtap jazyp qoıypty (sýrette).
Máshekeń óziniń esteliginde: «Ákem tory attyń artyna mingizip alyp kelip túsirdi, haziretke aıtty «eti meniki, súıegi seniki» dep. Ákeden qalmaı attyń sońynan júgirdim, biraz uzaǵannan keıin burylyp alyp attyń baýyryna alyp «Qudaıdan bezgen balanyń maǵan keregi joq dep» qamshymen soqty. Sóıtip ákemmen eki bastan amandastym» dep jazatyny bar. Demek oqıǵa dál osy jerde bolǵany anyq.
Qysqasy ǵulama atamyz osy úıde jatyp oqydy. Úıdiń sulbasy áli bar. Keıin Kópekeń Grıshın degenniń úıin satyp alyp, «orystyń shańyraǵy maǵan qajeti joq dep» tóbesin qaıta buzyp, jańalap jaýyp shatyrsyz toqal tamda bir-eki jyl turǵan eken. Jergilikti ólketanýshylardyń bergen málimetine júginsek, Kópjasar (Kópeı) aqsaqal 73 jasynda 1889 jyly osy úıde qaıtys bolyp, osy mańǵa jerlengen. Máshhúr Júsip Kópeıulynyń ot ornyna 1996 jyly joǵarydaǵy qulyptas qoıylypty.
Kamarıddın haziret jerlengen qorym
Qazaq topyraǵynda ómir súrgen oqymysty, dindar, taqýa jandardyń biri – Kamaraddın haziret. Shyn aty – Aıjaryq Bıjomartuly. 1807 jyly týyp, 1889 jyly 81 jasynda Baıanaýylda dúnıeden ótken. Jas kezinde 18 jyl Buqara qalasynda dinı ilim úırengen. Quran hám hadıs ilimi boıynsha joǵary dárejege jetken. Islam ǵulamalarynyń ǵajaıyp eńbekterin oqyp, boıyna sińirgen.
Buqaradan oralǵan soń, ıaǵnı 1849 jyly Orynborda ornalasqan musylman dinı mekemesinde sharıǵat isimen aınalysqan. 1852 jyly Aqmola óńirine aty tanymal aǵa sultan Turlybek Kóshenovtiń mańyna kelip, bala oqytýǵa nıet etkenimen, kóp uzamaı Semeı medresesine aýysqan kórinedi. Dál osy 1855-1858 jyldary Ahmet Rıza medresesinde bilim alyp júrgen jas bala Abaı Qunanbaıulyn oqytqan.
Kamaraddın haziret 1867 jyly Kereký óńiriniń shonjary Musa Shormanovtyń yqpal etýimen Baıanaýylǵa kelip, Bilán aýyly meshitinde 3 balany oqytqan. Olar: Qulboldy ıshannyń balasy Fazyl, ekinshisi hazirettiń óz balasy Ábdirahman, úshinshisi – Máshhúr Júsip Kópeıuly.
Máshekeń ózi jazǵan ómirbaıan hatynda: «...Alty jasymda kitap oqyp, segiz jasymda Baıanaýylda Kamaraddın ahýnnyń aldynda syryp oı bastap, toǵyz jasymda ǵylym hatqa, muhtasar ál-ýıqaıaǵa sharh qylyp, on jasymda shaıyrlyq arqyly tanyldym. 29 jasymda Buqarı sharıfke baryp, myrza Ulyqbekke múdáris boldym» dese, 1910 jyly jazǵan «Ereımentaý sapary» atty óleńinde: «Ustazym Kamar molda sabaq alǵan, Jıyrma toǵyzymda ilim izdep, Men edim mehnat shegip Buqar barǵan» deıtin joldary bar.
Kamaraddın haziret Máshhúr Júsipti oqytyp ǵana qoımaı, osy ólkege bilim nárin sepken. Birneshe jyl buryn jergilikti ólketanýshylardyń ótinishi boıynsha, marqumnyń jambasy jerge tıgen qorymǵa dalanyń qyzyl granıt tasy qoıylyp, oǵan qara sııamen «Bul qorymda Abaı men Máshhúr Júsiptiń ustazy bolǵan ǵulama ǵalym Kamaraddın haziret (Aıjaryq Bıjomartuly) (1807-1889) jerlengen» dep jazylypty. Ǵulama atamyzdyń urpaqtary qazir Nur-Sultan jáne Qaraǵandy qalasynda turady.
Tarıhshy Bekmahanovtyń kindigi kesilgen jer
Baıanaýyl óńiri qazaq tarıhynda tulǵasy bıik handarǵa da qonys bolǵan meken. Sózimizge dálel bolǵandaı osy óńirde el esinde saqtalǵan Abylaıdyń «Qara aǵashy», «Sary adyry» taǵy basqa jer ataýlary kezdesedi. Jergilikti ańyz-áńgimelerge qaraǵanda Abylaı aýdan ortalyǵynyń ońtústik-batys shetinde ornalasqan Sabyndy kóli jaǵasynda sultan saılanǵan deıdi. Bul shyndyqqa jaqyn derek. О́ıtkeni Máshhúr Júsip atamyz, Abylaı osy jerde tórt jyl turyp, bılik qurǵan, keıin ordasyn Kókshe óńirine kóshirip ketken dep jazady.
Abylaı hanǵa qonys bolǵan jer keıin «Tóre aýyly» atalady. Osy jurtta hannyń bir balasy Toǵym tóreden taraǵan urpaq Bekmahannan 1915 jyly ataqty tarıhshy Ermahan týady. Ol 1925-1931 jyldary Baıanaýylda mektepte oqıdy. Keıin oqýyn Semeı qalasyndaǵy jumysshylar fakýltetinde jalǵastyryp, 1933 jyly jerlesi jazýshy Dıhan Ábilovtiń nusqaýymen Tambov pedagogıkalyq ınstıtýtynyń tarıh fakýltetine oqýǵa attanady. Osylaı oqýdyń sońynda júrgen stýdent 1936 jyly Voronej qalasynda aıdaýda júrgen Alash arystary Halel Dosmuhamedov pen Muhamedjan Tynyshbaevqa jolyǵady. Keıin ult tarıhyn tereń zertteýine osy adamdardyń yqpaly bolǵan kórinedi.
Ǵalym 1946 jyly Máskeýde «XIX ǵasyrdyń 20-40 jyldaryndaǵy Qazaqstan» taqyrybynda doktorlyq qorǵaıdy. Bul eńbegi úshin E.Bekmahanovqa «Kenesary Qasymov qozǵalysyn aqtaýǵa umtyldy jáne býrjýazııashyl-ultshyl ıdeologııany dáriptedi» degen aıyp taǵylyp 1952 jyly 25 jylǵa sottalady. Biraq 1954 jyly Stalın ólgen soń aqtalyp shyǵady. Túrmeden shyqqan soń ómiriniń sońyna deıin (1966 jyly qaıtys boldy) eseli eńbek etti.
Bertinde jergilikti ólketanýshylar burynǵy «Tóre aýyly» jurtyna, ıaǵnı Bekmahanovtyń kindik qany tamǵan topyraqqa, osy óńirdiń ekinshi bir tarlan tulǵasy 1912 jyly dúnıe esigin ashqan akademık-tarıhshy Serikbaı Beısembaev ekeýine arnap belgi qoıǵan eken.
Qońyr áýlıe úńgiri
Tarıhy baı Baıanaýyl ólkesine at basyn burǵan adam aýdan ortalyǵynan 12 shaqyrym, Jasybaı kólinen 4,5 shaqyrym qashyqta ornalasqan Qońyr áýlıe úńgirine soqpaı ketpeıdi. Joǵarydaǵy etnografııalyq ekspedısııa osy úrdisten atap ótpeı, respýblıkalyq dárejedegi qasıetti nysan tizimine kirgen úńgirge soǵyp, el aýzynan derekter jınaǵan kórinedi.
Úńgirdiń ishki uzyndyǵy shamamen 30 metr, bıiktigi 7 metr bolatyn birneshe bólikten turady. Olar joǵary kóteriletin dáliz tárizdi qýyspen jalǵasady. Odan ári joǵary jaqta óte tar ótpe jol men qazanshuńqyr bar. Munda jartas syzattarynan shyǵatyn sý jınalady.
Úńgir týraly alǵashqy derekter orys saıahatshysy P.Rychkovtyń «Orynbor topografııasy» atty eńbeginde jáne 1900 jyly osy ólkege saıahat jasaǵan N.Konshın jazbalarynda bylaı dep sıpattalady: «Úńgir taý ortasynan joǵary ornalasqan jáne alystan qaraǵanda qara oıyq sııaqty kórinedi. Oǵan barar jol asa kúrdeli emes, butalarmen, tas joq jerde ıtmuryn men bórijıdek ósip ketken kertpesh jolaqpen jalǵasyp jatyr. Úńgirdiń kireberisi adam boıynan aıtarlyqtaı bıik, birneshe arshyn bolatyn esigi bar aǵash qalqa ornatylǵan. Úńgirdiń edeni, qabyrǵasy, tóbesi – tas. Ol birtekti emes, tóbesi birese joǵary, birese alasa dálizge uqsaıdy. Úńgirdiń ishi jertóle sekildi ylǵaldy, salqyn ári qarańǵy, sondyqtan ony kórý úshin maısham alǵan durys. Dálizdiń sońynda ortasy shuńqyr tas bar. Munda úńgirdiń tóbesi men qabyrǵalarynan muzdaı sý tamshylap, jınalady. Qazaqtar bul tasty «qazan» dep ataıdy. Onyń ishinde sý ishý úshin birneshe aǵash qasyq jatady. Úńgirde qazaqtardyń jıi keletinin ańǵartatyn izder bar, oǵan ábden taptalǵan jol aparady, úńgirge kireberis aldyndaǵy butaqtar men tastarǵa shyt mata, kıiz jáne basqa da materıaldardyń qıqymdary baılanǵan».
Ekspedısııa músheleri jınaǵan derekte, atalmysh úńgirge akademık Álkeı Marǵulan 1968 jyly qazaq etnografııasynyń negizin qalaǵan ǵalym jerlesi Halel Arǵynbaevpen birge kelgeni jaıly jazylypty. Osy saparynda ataqty arheolog mynadaı áńgime aıtqan deıdi. «1900 jyldary ákem Qahan men anam Nurıla balalary shetineı bergen soń, osy mańda otyrǵan jasy 80-ge kelgen Dúrmán degen adamnyń shańyraǵyna kelip, qudaıǵa arnap qurbandyq shalǵan eken. Sodan úńgirge baryp qaıta oralsa Dúrmán qarııa jylap otyryp: «Áı, Qahan, Núrılá! Senderdiń qudaıǵa arnap shalǵan qurbandyqtaryń, oqyǵan duǵalaryń qabyl boldy. Shekesi torystaı uldy bolasyńdar. Onyń atyn Álkeı qoıyńdar. Senderdiń attaryńdy tasqa basady» degen deıdi.
* * *
Osylaı Kereký óńirine etnografııalyq ekspedısııa jasaǵan top jumysyn ári qaraı Soltústik Qazaqstan, Qostanaı, Aqmola oblysy aýmaǵynda jalǵastyrdy. Bul týraly aldaǵy ýaqytta jazatyn bolamyz.