Abaı óz shyǵarmalarynda adam bolýdyń talap-tilekterin atap, óziniń gýmanıstik tanymy turǵysynan óskeleń urpaqtyń adamshylyq negizderi, boıǵa uıalatar qasıetteri qandaı bolmaq degen oıǵa erekshe kóńil bóledi. Aqyn shyǵarmalarynda ózekti jelideı sozylyp, ǵumyr boıy tanytýǵa umtylǵan, ómir boıy sharq uryp izdegeni – tolyq adam. Abaıdaǵy tolyq adam – rýhanı jetilgen, kemeline kelgen adam.
Abaıdyń tolyq adam jaıyndaǵy tanymyn ǵylymı tilmen oqyrmanǵa tereńinen túsindirip bergen ǵalym M.Myrzahmetulynyń 1982 jyly jaryq kórgen «Muhtar Áýezov jáne abaıtaný problemalary» atty monografııasynda alǵash Abaıdyń ıslamııatqa qatysy men moral fılosofııasyna qatysy zerttelip, bir izge túsiriledi. Ǵalym sózine den qoısaq: «Adamzat qoǵamy tarıhynda adamgershilik ıdeıasy ǵasyrlar boıy kún tártibinen túspeı kele jatqan eń basty máselelerdiń biri – jeke adamnyń aqyl, minez jaǵynan pisip jetilip, ıaǵnı tolyq adam bolýy jaıly oılar pikir kúresin týdyryp kelýde. Gýmanıst ataýlynyń bári de dúnıedegi eń asyl, baǵaly nárse – adam bolsa, sol adam boıyndaǵy eń basty sıpattary neden turmaq degenge ár zaman oıshyldary óz uǵym-nanymy, zaman talaby turǵysynan jaýap berip keldi. Bul ispettes tarıhı suraý Abaı ómir súrgen HIH ǵasyrdaǵy qazaq qoǵamy jaǵdaıynda uly oıshyl aldyna da qoıyldy».
«Jalpy, dinı-fılosofııalyq oıdyń damý tarıhynda «adam» uǵymynyń alatyn orny orasan desek te, ony belgili bir júıege túsirip, tııanaqty túsindirýge kósh basy bolǵan fılosof – Sokrat. Abaıdyń tolyq adam týraly tanymy sol Sokrattan bastalatyn Platon, Plotınderdegi súıýshi súıenish, tirek etken adam, qytaılardyń dao ilimindegi ábden jetilgen adam (sovershenno mýdryı chelovek), shyǵys oıshyldary men sýfızmdegi kamılı ınsanı men bendeliktiń kámalattyǵyna umtylǵan adam jáne Irandaǵy jáýanmártilikpen sabaqtasyp, týystasyp jatady. Abaıdyń adamgershilikti jyrlaýdaǵy eń basty jańalyǵy da osy». Abaı adamnyń rýhanı jaǵynan kemeldenip jetilý jolynda tolyq adam uǵymyn adamshylyq satysynyń eń joǵarǵy basqyshyna qoıady. Tolyq adam – Abaıdyń armandaǵan, ańsaǵan murat-maqsattarynyń eń bıik qol jetpes asqar shyńy. Tolyq adam ǵana nurly aqyldyń ıesi bola almaq. «Úsh-aq nárse – adamnyń qasıeti: ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek». Abaı adam balasyna qajetti úsh nárse ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek ekenin tereńnen tolǵap, tolyq adamǵa tán qasıetti kórsetedi. Hakim izdegen tolyq adam osy qasıetterden týyndaıtyn talapty, eńbekqor, izgilikti, meıirimdi, qanaǵatshyl, rahymdy, tula boıy tolǵan ar, uıat, pendelikten qol úzgen ımandylyq jolyndaǵy abzal azamat. «Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta, Sonda tolyq bolasyń elden bólek», – degende, Abaı tolyq adam haqynda ustanǵan kózqarasyna saı sıpattardy ataıdy. Osy úsh uǵymnan týyndaıtyn ádilet, rahym, meıirim, ar-uıat, talap, eńbek, óner sııaqty qasıetterge erekshe mán beredi. Abaı adamgershilikti, ádilettilikti eń negizgi moraldyq prınsıp retinde poezııalyq týyndylarynda da, qarasózderinde únemi atap kórsetip otyrady. Ǵylym-bilimdi ýaǵyzdaǵan aǵartýshy aqyn aqyldy, bilimdi asa joǵary baǵalaıdy. Ne nársege bolsyn aqyl – tarazy, dúnıeniń syryn tanyp bilýde aqyldyń múmkindigi sheksiz mol dep sanaıdy.
«M.Áýezov Abaıdyń moral fılosofııasyna qarym-qatynasy jaıly máselege ertedegi ári sońǵy jyldardaǵy zertteýlerinde erekshe mán bere qaraǵan. Abaı shyǵarmalaryndaǵy moral fılosofııasy týraly oılarynyń jelisin sóz etkende, Áýezov olardy ózi atap kórsetken «nravstvennaıa lıchnost» máselesimen tikeleı birlikte, baılanysta qarastyrǵan». Abaıtaný salasyndaǵy zertteýlerinde Áýezov «nravstvennaıa lıchnost», «garmonıcheskaıa lıchnost» degen termındik sózdi berip otyrady. Abaıdyń qarasózderin zerttegen eńbeginde bul oıyn bylaı dep beredi: «On jetinshi sózde Abaıdyń óz tusyndaǵy jáne Abaıdan burynǵy úlken moralıst, pedagog oıshyldardyń kóp aıtqan pikirine janasatyn oı-tolǵaý júrgizedi. Ol – tolyq sapaly adam bolýdyń sharty, garmonıcheskaıa lıchnost jaıyndaǵy oılar».
Bul Abaıdyń 38 qarasózinde qoldanylatyn «tolyq adam» dep atalatyn sózdiń tikeleı balamasyna keledi. Kemel adam máselesi musylmandyq álemniń sopylyq aǵymynda HI-HII ǵasyrda-aq qalyptasyp, shyrqaý bıigine jetip, sol negizde 1069 jyly Júsip Balasaǵunnyń «Qutadǵý Bilik» dastanynda tolyq baıandalyp sýrettelgen bolatyn. Sopylyq «hal ilimi» salasynda negizi qalanyp, damý jolyna túsken sopylyq adamshylyq ilimdi Abaı óz zamany talabyna oraı dástúrlik jalǵastyqpen damytý arqyly qazaq dalasynda – adamshylyqtyń tolyq adam ilimi dep atalatyn jańa túri dúnıege keldi.
«Tolyq adam sopylyq ilimniń adamgershilik negizinen týyndaıtyn «kamılı ınsanı» dep atalatyn ar ilimimen ishteı sabaqtasyp jatqan qasterli rýhanı qubylys bolatyn-dy. Tolyq adam termınin M.Áýezov ózi jasaǵan almaǵaıyp zamanda bir tamyry jaǵynan, sopylyq hal iliminen týyndaıtyn kamılı ınsanı (kemeldengen adam) tanymymen, Shákárim tilimen aıtqanda, ar ǵylymymen ushtasatyndyqtan, óz qalpynda, ıaǵnı Abaı qoldanǵan nusqasymen ataı almady. Tolyq adam termıni abaıtaný salasynda tek qana 1963 jyldan bastap ǵylymı aınalymǵa túse bastady». M.Áýezovtiń ǵylymı shyǵarmashylyq zertteýlerinde Abaıdyń adamgershilik murattarynyń negizine aınalǵan óte kúrdeli uǵym men tanymnan turatyn tolyq adam máselesi eleýsiz qalypta kórkemdik tásilmen berilip otyrady. Munyń syry, jazýshynyń ómir súrip otyrǵan qatal zamanyndaǵy taptyq ıdeologııalyq jaǵdaılar men saıası ahýaldyń órship, ony partııanyń qalt jibermeı ańdyp otyrýynan týyndaǵan avtordyń sharasyzdyq tásili edi. Iаǵnı Abaı dúnıetanymyn tereń tanyp bilip otyrǵan M.Áýezov zertteýlerinde «nravstvennaıa lıchnost», «garmonıcheskaıa lıchnost» degen termındik sózdermen atap qana ótedi. Al bul oılaryn avtor «Abaı joly» roman-epopeıasynda kórkemdik tásilmen ótkizip, taratyp keltiredi. Abaıdyń dúnıetanymyna boılaǵan adam bul jaǵdaıdy «Abaı joly» epopeıasyn oqyp otyrǵanda anyq ańǵaryp otyrady. Mysaly, «Abaı jolyndaǵy» Bójeı, Qunanbaı tartysy, osy kúrestiń Qarqaralydaǵy kórinisin eske alaıyqshy? Bala Abaı ot pen sýdaı eki minezdiń, ıaǵnı qatigezdik pen rahym, shafaǵattyń ortasynda qalyptasyp ósip keledi. Áke joly sýyq aqyldyń, rahymsyz qataldyqtyń órisin tanytsa, halyq anasy Zere men Uljan ári Abaı nár alǵan parsy, túrki tilindegi kitaptardaǵy gýmanıstik oılar tórkini rahym, shafaǵatty aıalaıtyn nurly aqylda jatyr.
Jalpy, M.Áýezov Abaıdy tek aqyn, qoǵam qaıratkeri ǵana emes, sonymen qatar asqan oıshyl, gýmanıst retinde tanytady. M.Áýezov Abaı shyǵarmalaryndaǵy aqyl, qaırat, júrek jaıly túbirli tereń tanymnyń aqyn sanasynda sonaý jigittik shaǵynda-aq, ózi tanyǵan áleýmettik orta men shyǵys kitaptaryn oqý arqyly óz boıyna darytyp, ózindik etip qorytqan oı qazynasy ekenin habarlaıdy.
Abaıdyń kúlli etıkalyq, gýmanıstik tanymynyń negizgi jelisin jazýshy shyǵarmada keıipkerler sózi arqyly, aqynnyń oıy negizinde kórkem tilmen taratyp beredi. Abaıdyń dúnıetanymyndaǵy ózekti oılaryn M.Áýezov epopeıada naqtylaı túsip, ári damyta otyryp, óziniń kózqarasyn da bildiredi. «M.Áýezov qanshalyqty ǵylymı tereń tanym ekenin bilý úshin aıryqsha mán berip otyrǵan oıy Abaıdaǵy tolyq adam jaıly shoǵyrlanǵan túbirli oıdyń tórkinine, aqyn shyǵarmasynda ýaǵyzdalatyn oı jelisterine nazar salyp kóreıikshi? Sonda uly jazýshynyń ne sebepti aqyn murasyn tanytý jolynda osy tanymǵa sheshýshi mán bere qarap, ǵylymı zertteýleri men «Abaı jolynda» óz oıyn qatar damytyp otyratyn sebebine de kózimiz jete túsedi».
«Abaı joly» epopeıasynyń «Qııada» taraýynda Qunanbaıdyń jasy bolsa jetpiske taqap qalǵan. Endi er jetken balalarynyń ishinen óz ornyna kisi qamdaıtyn da mezgil jetken. El arasy bolsa búgin qıyndap barady. Alys pen tartystyń basy taǵy shyǵyp, Balaǵazdar sııaqty tynyshsyzdyq degen taǵy shyqty. Osynyń bárin oılap, tarazyǵa salyp kelip, jańa bolystyqqa Abaıdy laıyq dep kórgen. Qunanbaı el basqarý isine laıyq Abaıdyń boıynan bıik qasıetterdi kóretin. Máselen, «Biraq alys júrse de, sol Abaıda aqyl men qaırat, til men tálimniń mol ekenin ákesi tanıtyn». Ákesiniń Abaıǵa ishteı bergen baǵasy osy edi. Osy qasıetterin baǵalap, Qunanbaı Abaıdy el basqarý isine laıyq dep tabady.
«Abaı aǵa» atty taraýda «Keń mańdaı, qaıratty júzi kókshil tartty. Reńine yza shyqqandaı. ...Júreginiń basynan ýdaı bop tógilgen sher bolsa, onyń bári bul otyrǵandar týraly oı emes», degen úzindini oqýǵa bolady.
Uzaq jylǵy aıdaýdan oralǵan Bazaraly Semeıge kelgende, ony qarsy alǵan kóńildes aǵaıyn qonaq etedi. Jırenshe páterinde jıylǵan toptyń ortasynda otyrǵan Bazaraly basynan ótken qapyryq oılardy oılaıdy. Jazýshy epopeıada Bazaraly beınesin arystaı som tulǵaly, bul óńirdegi eń qymbat jan dep basqa keıipkerlerden daralap beıneleıdi. M.Áýezov Bazaraly tulǵasyn sıpattaǵanda, Abaıdyń tolyq adam bolýdaǵy «úsh qasıetin», ásirese qaırat sózin kóp qoldanady, ıaǵnı qaıratty júzi men sherli júregin ataıdy. Bundaı mysaldy «Kek jolynda» atty taraýdan da kezdestiremiz. Dárkembaı Bazaralyǵa: – Qaıratyń bolsa, qajyryń jetse, qamyryǵyń bir halqyńmen bolsańshy... Bazaralynyń qazirgi Dárkembaıdan alǵan qýat sózi oǵan qanat bitirgendeı. Qaıratty er endi qaljyń tárizdi bir oı tastap sóıledi: – Aqylyń aqyl-aq! Biraq maǵan taǵy bir oı keledi».
Abaı aınalasyndaǵy adamdardyń boıynda aqyl, qaırattyń kem bolǵanyn aıtyp, zamandy buzyp otyrǵan osy qasıettiń joqtyǵy ekenin baıqaıdy. Adamdardy azdyratyn qylyqtardy «ýly sııa, ashy tilmen» aqyn jyrlaıdy. «Boıda qaırat, oıda sóz, Bolmaǵan soń aıtpa sóz», – Abaı qaırat pen aqyldyń tapshylyǵyn basa aıtqan bolsa, M.Áýezov bul máseleni «Abaı joly» epopeıasynda realıstik tásilmen kórkemdep sýretteıdi. «Abaı joly» epopeıasyndaǵy tońmoıyn, tomyryq Ázimbaıǵa yza bolǵan Abaı bylaı deıdi: «...Onymen jaǵalasqan jan qurysyn... qansha jyl jaqsylyq jolyńa túsip, qajyǵan qaırat etip eń? Bále dep, jýandyq dep, mal dep kóz ashtyń. ...Atanyń uly bolma, adamnyń uly bol deıdi jaqsylyq, aıanysh, ádilet, adal júrek kerek deıdi jaqsylyq! Estip kórip pe eń, sen mundaıdy!».
Jazýshy Abaı aıtqan jaqsylyq, aıanysh, ádilet, adal júrek degen qasıetterden Ázimbaıdyń jurdaı ekenin asa jıirkenishpen aıtady. Adamdyq qasıetterden ada bolyp ósip kele jatqan, Ázimbaıdyń azýy shyqqan qatal, asaý, zorlyqshyl keıpin jazýshy shynaıylyqpen bederleıdi. Abaıdyń osy sııaqty aınalasyndaǵy adamdardyń jırenishti qylyqtaryna yza bolyp, olarǵa adamdyq qasıetter jaıly aıtqan tolǵaýly ýaǵyzdary men aqynnyń tereń oılaryn M.Áýezov epopeıada jıi keltiredi. Shubar jaıyndaǵy Abaıdyń oıyn jazýshy bylaı beredi: «Mynalar bolsa, zorlyǵy men kóptigin, kúshi men kárin qolymen de batyryp jibere alady. Abaı jaǵynan azar bolsa, kóretin jazasy «ar, uıat, adamgershilik» degen jónde. Shubardyń ózine jol etken minezi boıynsha, ol «ar, uıat» degender keńshilikte, tynyshtyqta, kelip keteri joq májiliste ǵana jáne Abaı qasynda ǵana sóılenetin ermek qana».
Abaıdyń Shubarǵa beretin taǵlymy ar, uıat, adamgershilik jóninde ekenin jazýshy túsindiredi. Shyǵarmadaǵy bul úzindi Abaıdyń myna óleń jolyna úndes keledi: «Jaman tatý qazady ózińe or, Oǵan senseń, bir kúni bolarsyń qor. Ary bar, uıaty bar úlkenge sen, О́zi zordyń bolady yǵy da zor».
Abaı adamgershilik, adaldyq minezderdi jastarǵa úlgi etip, ar men uıat máselesin qozǵaıdy. Abaıdyń jastarǵa úlgi etip, tolyq adam bolýdyń talap-tilekterine laıyq bolyp keletin adamnyń ómirdegi kórinisi óziniń súıikti uly Ábdirahman beınesi edi. Abaıdyń tolyq adamǵa qoıǵan talaby – qaırat, aqyl, júrek úsheýiniń birligi Ábdirahmannyń boıynan tabylady. Epopeıada óziniń jastyǵyna qaramastan, ol úlken oıdyń, keń talǵamnyń adamy retinde kórinedi. Jazýshy Ábishti el qamyn jeıtin, jaýyzdyqqa qarsy alysatyn adam etip sýrettegen. Bul rette roman keıipkeri Ábish pen onyń prototıpiniń, sol sııaqty Abaı óleńderinde beınelengen Ábishtiń arasyndaǵy uqsastyq, jaqyndyq mol ekenin atap aıtý kerek. Abaıdyń súıikti uly Ábdirahmanǵa arnap shyǵarǵan óleńderi «Abaı joly» epopeıasynda mol qamtylǵan. Bul óleńderi arqyly jazýshy qaırat, aqyl, júrektiń birligi boıynan tabylǵan, Abaı ańsaǵan tolyq adam bolýdyń talabynan shyqqan Ábdirahman beınesin epopeıada qazaq dalasynda eshkimge uqsamaıtyn jańa turpatty erekshe ǵazız jan retinde beıneleıdi.
Qoryta kelgende aıtarymyz, Abaı poezııasynda negizinen sóz bolatyn adamgershilik máselesi men talap qoıatyn adamdyq qasıetteri «Abaı joly» roman-epopeıasynda jalǵasyn tabady. Abaıdyń ańsaǵan, armandaǵan tolyq adamyn M.Áýezov oqyrmanǵa kórkem obrazdar arqyly sheber tilmen jetkizedi. Abaı poezııasynyń altyn arqaýy – tolyq adam jaıly oıshyldyń tanymyn M.Áýezov damyta otyryp, oǵan óz kózqarasy turǵysynan gýmanıstik máselelerdi ózek etken prozalyq týyndylarynda keńinen tolǵaıdy.
Aıan QAJYBAI,
J.Mýsın atyndaǵy Kókshetaý joǵary pedagogıkalyq
kolledjiniń oqytýshysy, fılologııa ǵylymdarynyń
kandıdaty.