...Bısmıllááhır-rahmaanır-rahım! Qasıetti Mekkede qolyma qalam aldym, mine! Jasqana jaza bastadym. Júrmeı-aq qoıdy. Júrek lúpil qaǵady. Túsinikti! Beımazalanyp, sabama túse almaı kúıgelektenemin. Qaı jerde jazý jazbadym deseńshi, osy qyryq tórt jyl ishinde. Týǵan jerden bastap, otanymnyń ár túkpirinen, tipti, álemniń qıyr shalǵaıynan qyzmet babymen qalam terbeppin. Endi, mine, Mekkedegi qonaqúıdiń toǵyzynshy qabatynan kóz aldyma qos órkeshtenip kóringen taý silemderine jáýdireı qadalyp, ózimniń Qyzbel, Qyzemshek taýlarymdy elestetken, sóıtip janarymnan móldir tamshyny úziltip syqqan qudiretti bir ishki sezim áldıimen erkimdi bıleı almaı otyrǵan músápir túrim mynaý... Birdeme jazaıyn desem, dármensizbin. Saýsaqtarym qarysqan. Qalamsabym sýsyp kete beredi. Sezimim órekpıdi, kóńilim kóldeı sapyrylady.
...Bısmıllááhır-rahmaanır-rahım! Qasıetti Mekkede qolyma qalam aldym, mine! Jasqana jaza bastadym. Júrmeı-aq qoıdy. Júrek lúpil qaǵady. Túsinikti! Beımazalanyp, sabama túse almaı kúıgelektenemin. Qaı jerde jazý jazbadym deseńshi, osy qyryq tórt jyl ishinde. Týǵan jerden bastap, otanymnyń ár túkpirinen, tipti, álemniń qıyr shalǵaıynan qyzmet babymen qalam terbeppin. Endi, mine, Mekkedegi qonaqúıdiń toǵyzynshy qabatynan kóz aldyma qos órkeshtenip kóringen taý silemderine jáýdireı qadalyp, ózimniń Qyzbel, Qyzemshek taýlarymdy elestetken, sóıtip janarymnan móldir tamshyny úziltip syqqan qudiretti bir ishki sezim áldıimen erkimdi bıleı almaı otyrǵan músápir túrim mynaý... Birdeme jazaıyn desem, dármensizbin. Saýsaqtarym qarysqan. Qalamsabym sýsyp kete beredi. Sezimim órekpıdi, kóńilim kóldeı sapyrylady. Túısigim pyraqtaı tarpynady. Aıtpaǵym mıda shıratylyp, qalamǵa ilikpeı demde qarpylady. Erkime baǵynbaıtyn jazý bastaǵaly turǵandaımyn. Mekkede aq qaǵazǵa telmirip, qalam ustarmyn dep oılappyn ba? Bir Alla osyny qolaı kórgen eken, yrqymnan tysqary aýyr mindetke bas qoıyppyn! Sátin salsyn!.. Mekkedegi jazý! Alla maǵan qasıetti Mekkede jazý jazýdy násip etipti!.. Buryn jazý bastalardaǵy qınalysta keı-keıde kók sııa abaısyzda aq qaǵazǵa tamshylap ketetin edi. Mynasy ne! Iá, dál qazir aq qaǵazymdy betimnen syrǵyp, jylystaǵan tamshylar túrtkileı jónelipti...Trs-trs...
Endi oı tamshylary basymdyq ala bastaǵandaı edi... Astanadan tań eleń-alańda ushyp, Ystambuldyń Atatúrik áýejaıyna ýaqyt beldeýiniń aıyrmashylyǵymen kún besinge tyrmysqanda qonǵan bizder ıhramǵa kirip úlgergende, Jıddáǵa bet alatynymyz da habarlanyp qoıǵan edi. Iá, sol bir jaýapkershilik kezeńi... Qasymdaǵylardyń ár sózin aýlap jaýtańdaýym, sájdege de yqylaspen bas tıgizilýi... О́ńsheń aq shaǵala áýejaıdyń ishi-syrtyn basyp alǵandaı, kóz tunady, kóńil alaburtady... Ihramnyń rıda jáne ızar dep atalatyn eki kesek aq matadan turatyn bóligin denege qonymdy oranýdyń marhabatyn sezingende... Tek moıynnan aıqarma etip bos tastaǵan ushy sýsyńqyrap ketip, keýde tus jalańashtanyp ketetini bastapqyda jan terimdi shyǵardy... Ishten lyqsyǵan bir tártiptilik, rettilik tylsymy sezimdi qylburaýsha burap baǵyndyra túskisi bar. Bárine kónbis kúıdesiń, Alla jolyndaǵy ár qadamyńa abaı bolǵyń kelip, ar-uıatyńdy, ımanyńdy bir shúberekke túıip, júregińdi qaraýyl qaratyp qoıǵandaısyń... Sondaıda janaryńnyń túkpirinen shaq-shaq tastyń jarqyly tutanyp ketkendeı bop, kóz aldyń jarqyraı túsip, áldebir appaq álemniń sheti túrilip, soǵan yntyǵasyń kep... Qara túnekti túrgen tań shapaǵy esińdi elirtip, qyzyqtyrmaýshy ma edi... Dáp sondaı yntyqtyq, yntyzarlyq, tipti, odan beter kúsh ala túsetindeı kiriptarlyq, ińkárlik! Qysqasy, óń men tústiń arasy dese, jarasar.
Jıddáda keshki qarańǵylyq túskenimen de 37 gradýs aptap, jalyndap tur eken. Kóńirsik, yssy aýa qolqany keptirip, keńsirikti kúıdiretindeı. Brezent shatyrmen aspan astyndaı keń etip qorshalynyp tastalǵan áýejaıdyń qosymsha «kúrkesiniń» ár jerinde, býyltyq býyndarynda aýa úrlenetin úńireıgen úıdeı-úıdeı qoltyqtary jelpildep tur. Quddy, kıiz úıdiń týyrlyǵy dersiz. Túngi Mekkege avtobýspen iliktik. Qasıetti shahar samaladaı jarqyraıdy. О́n boıyna ot monshaq shashylǵandaı. Aspanǵa ilinip, salbyrap qalǵan asa aýqymdy qýyrshaq-qala ispettes. Taýly jerge salynǵan. Kósheleri jartaspen jaqparlanyp, úıleri qashalǵan tastyń pyshaqtaı qyryna japsyrylyp qalǵandaı. Keıin bildik qoı, munda taý bókterlerin úńgilep ketetin 500-deı týnnel-jol bar eken.
Áıgili ál-Haram meshitine de sondaı týnneldiń ótinen sýyrylyp shyǵa kelip, jettik-aý! Kóńilge uıalaǵan kórgenimizdi sol qalpynda sýrettep berýdiń qanshalyqty múmkin emestigin endi ǵana sezingendeımiz. Tek qana kórý kerek eken... Tamyljyta taıpaltyp, qansha tamsandyryp aıtsaq ta qadirin qashyryp alarmyz degen úrgedek sezim sekem alǵyza beredi. Degenmen, ál-Haram meshitiniń salynýy, onyń birneshe kezeńge josparlanyp, júzege asyrylǵan búgingi kelbeti týraly az-muz (Ábdihalyq Amankeldi Erenǵaıypulynyń «Islam áleminiń qasıetti oryndary» degen kitabynyń keıbir derekterine súıenip – Q.Á.) áńgime tarqatqannyń reti kelip turǵandaı.
Adamzat tarıhynda áli kúnge deıin birde-bir qala dál Mekke sııaqty kóne dáýirden bizdiń ýaqytymyzǵa deıin jetken emes. О́ıtkeni, onda qasıetti Qaǵba (qara tas) – eń alǵash Ibrahım (ǵ.s.) paıǵambar men onyń balasy Ismaıyl (ǵ.s.) salǵan jer betindegi qasıetti ǵıbadat orny bar. Islamnyń paıda bolýymen Mekkeniń qasıettiligi jáne onyń dinı maǵynasy ólsheýsiz ósti. Sebebi, onda paıǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s.) dúnıejúzi musylmandaryna paıǵambar bolyp tanyldy. Al qasıetti Qaǵbany Alla taǵala musylmandardyń namaz oqý baǵyty – qubylasy etip jarııalady.
Ál-Haram meshiti keńeıtilgeli beri, ıaǵnı 1306 (1918) jyldan bastap az ýaqyt ótken joq. Qazirgi ýaqytta musylmandar sany ósti, al ıslam álemi ulǵaıyp, oǵan Afrıka men Azııa elderi halyqtary jáne basqa jańa aımaqtar endi. Sonymen qatar, kólik pen baılanys salasy damyp, nátıjesinde ıslam áleminiń elderi jaqyndasty. Osyǵan baılanysty ýaqyt talabyna saı ǵımaratty keńeıtý qajet boldy. Sondyqtan musylman kúntizbesi boıynsha 1375 (1955) jyly Saýd patshasy (oǵan Allahtyń rahymy bolsyn) ál-Haram meshitin keńeıtýdi jáne qaıta salýdy buıyrdy. Bul keńeıtý birneshe kezeńmen ótti.
Saýd Arabııasy ákimshiligi ál-Haram meshiti men qasıetti oryndarǵa asa nazar aýdaryp, úlken mán beredi. Bul osy qasıetti jerlerdegi barlyq ákimshilikterdiń jalpy dinı maqsaty. Sondyqtan, 1417 (1996) jyly úlken oqıǵa boldy, ol búkil álem musylmandaryna mańyzdy qasıetti Qaǵbanyń jańartyp salynýynyń bitýi edi. Fahd ıbn Abdýl Ázız patshanyń basshylyǵymen kúrdeli jóndeýden ótken «ál-Haram» meshitine jumsalǵan qarjy shamamen sol kezdegi 30 mıllıard saýd rıaly bolsa, AQSh dollaryna shaqqanda – 11 mıllıardqa jýyqtady.
О́ń men tústi ajyrata almaıtyn shala uıqyly kezeńder mı qatparynyń dúleıin týǵyzady. Qudaıym-aý! Kórip turǵanym nendeı sıqyrly álem edi! Ál-Haram meshitiniń mańynda seńdeı soǵylysqan adam tolqynymen aralastyq ta kettik. Aq aǵys! Almas aǵys! Páktikke aralasqan bir tamshy zámzám sýyndaımyz. Appaq sezimge saǵymdaı qalqyǵan sansyz sulbalar býyrqanǵan teńiz betindegi jańqasha jóńkiledi. Adam ózin bir sátte-aq umyta alady eken! Júrip kelesiń be, álde qalqyp kettiń be?! Tabanyń jerden ajyraǵan sekildi... Demek, kók álemine ushyp ketken shyǵarsyń! Eshteńeni sezbeısiń... Sezetiniń men senetiniń, qumartqanyń men sıynǵanyń sıqyrshydaı arbap, qulshylyq etpekke eliktire tartyp júregińdi jula áketip barady... Kimnen dat suramaqpyz?! Bir Alladan, uly Alladan!
Pendeniń almaǵaıyp alasurǵan sátin qanat bitkendeı eken dep, ásirelep aıtyp jatamyz ǵoı. Kenetten qanat bitedi eken. Mekkeniń meıirban júregi keńdigimen, ımandylyǵymen sezimge de, oıǵa da serpin berip, bulań da bulǵaq kúıge túsirse she? О́zińdi ózińshe sezindirmese she? Iyǵyńa basqa basty qondyryp qoıyp, sonyń tap-taza, móp-móldir aqyl-amalyna sáıkestendirip, seniń ishki jan saraıyńdy jelpip, jańǵyrtqanyn qalaısyz ba? Árıne! Endeshe, sen dál qazir anadan jańa týǵandaı bop turǵanyńdy sezbeıtin de shyǵarsyń-aý! Múlde basqa adamsyń! О́ıtkeni, áne Qaǵba kózińe ilikti! Ilikti Qaǵba! Qasıetti Qaǵba! Tiri kúıińde bir kórýdi armandaǵan Qaǵba! Qudaıym-aý, jyljyp baramyz qasyna Qaǵbanyń! Eske endi tústi. Ne deýshi edik, Qaǵbany alǵash kórgende? Qandaı duǵa oqýshy edik? «Lá ıllaha ılla Allahý» – (Alladan basqa qudaı joq) dep úsh ret hálál aıttyq. Odan soń «Allahý ákbár» – (Alla eń uly) dep úsh márte tákbir qaıtaladyq. Jeńildep qaldyq. Jelpinip baramyz. Synapsha syrǵyǵan sansyz bastar... Qazaqy bastar da solardyń sapynda... Aýyz bitken duǵa, tilekten arylmaıdy... О́ksik shyǵady. О́kirgender osy Qaǵbany aınalyp júrip ómirin qıyp jibererdeı kórinedi. «Iá, Alla! – dep jalbarynamyz. – Bul Úıińdi (ál-Qaǵbany) syı-sııapatqa, qurmetke, qadirlikke, qoshemetke, ulylyqqa, mártebege, jaqsylyqqa toltyr», – dep odan beter borsha ezile túsemiz. Daýys dirildeıdi, ún álsireıdi, kómeıge qyryl aralasady... Odan ármen arqalana túsip: «Jaratqan Iem! Sondaı-aq, ony (ál-Qaǵbany) qurmettegen, sharapattap taǵzym etken qajylyq, ne ýmra jasaǵannyń da syı-sııapatyn, qurmetin, qadirin, qoshemetin, mártebesin, ıgiligin arttyr!» dep Qaǵbaǵa umsyna qarap, kókke alaqan jaıamyz.
Iá, Qaǵbany jeti ret aınalyp, taýaf jasamaqpyz. Bir kezde jylt etken bir janar tý syrtymnan qadalǵandaı bop, mı áldene sezimge sharpylyp ketti. Kóz tigip qalǵan Jylkeldiuly Qaldybaı atam eken-aý deımin... Meniń úshinshi atam! Men ol kisiniń shóberesimin! HIH ǵasyrdyń jabylar tusynda osy Mekkege qajylyqqa kelip qaıtqan. Sonda Qaǵbany aınalyp júrip: «E, Alla, urpaqtarym úshin seısenbini sátti kún ete kór!» – dep tilepti. Sol tilek urpaqtary úshin buljymaıtyn zańǵa aınalǵan. Qaba saqal Qaldybaı qajy atam bet-júzin jýǵan terin bilegimen ysyryp tastap: «Sen de tilek tile, urpaǵyńa, shóberem! Qaıtalana bermeıtin uly sapar ǵoı! Mine, qarashy, ekeýmizdiń jasaǵan qajylyq paryzymyzdyń arasyna 120 jyldaı ýaqyt túsipti! Tilek tile urpaqtaryńa!» – deıtindeı... Sondaǵy oılanbastan aýzyma ilingen tilegim mynaý boldy: «El, Torǵaı, óz tegimiz qajylarynyń shejiresin jazýdy bir urpaǵyma násip ete kór, Alla!». Aıtyldy! Artyma qarasam, Qaldybaı qajy jalt beripti, kórinbeıdi. О́ksik qysty. О́tim aýzyma tyǵylǵandaı boldy. Atam aınalǵan qasıetti Qaǵba Senbisiń! Qane, qane, Iemen buryshyna qoly tıgen shyǵar, ol jaryqtyqtyń. Jettim men de! On saýsaǵymdy tarbıtyp negrdiń buıra basynan asyra qabyrǵaǵa qonjıttym kep. Negr qabyrǵany aýzyn aıyrmaı súıip, jabysyp qalǵan eken. Meniń bilegim qulaq shekesinen mytyńqyrap jiberdi bilem, bylaı yǵysa bergende, al kep jabysaıyn. Al kep súıeıin! Al kep kemseńdeıin!.. «Qaldybaı ata, siz de sóıttińiz be?!» – dedim de tolqynmen ári aǵyndap kete berdim.
Tórtinshi aınalymda Qaǵbanyń qara tasyna jetýge umtylaıyn. Qasymdaǵylardan ajyrap qaldym. Adasqanyma pysqyrmaımyn túge. Arman – qara tasqa qol tıgizý! Qaldybaı atam qolynyń taby qalǵan qara tas, jetem saǵan, Alla jazsa! Qýat bere gór! Mańaıymnyń mazasyn ketirmeı kirmelep, burandalap, qııalap, sál quıyndatyńqyrap jettim-aý sol tusqa. Biraq qabyrǵa jaqtan, Qaǵbanyń qos qaptalynan qarama-qarsy bettesken musylmandar teke tiresip turǵandaı. Áldiler qara tastyń aq qaıyrma jaǵalaýyna qol tıgizýdi nemese súıýdi mise tutpaı, sonyń qýysyna basyn tyǵyp jiberip, qara tasty jep qoıardaı jabysyp qalǵanyn kóz qıyǵym shaldy. Sóıtkim keledi. Sóıte almaımyn. Ańysyn ańdyp, birde ári, birde beri, átkenshekke mingendeı, teńselip turmyz. Iá, sát, arqa tusymnan qýatty tolqyn turyp, sozǵan oń qolym qara tasqa ilige berip, ýáı, keri lyqsı serpilip ketti-aý. Ýf! Taǵy kúttim tolqyndy. Keldi, mine. Oń qolymnyń bes saýsaǵy tarbıyp, qara tasqa áli ilikpeı tur! Ytyrynyp qalsam kerek, tıdi, tıdi! «Elim, otbasym, týǵan-týysqandarym aman bolsyn!» dedim de óńeshimdi býǵan ystyq jasqa qaqala-maqala toktan ajyratylǵan robotsha sylq ete qalyppyn... Osy sát Qyzbeldegi inim Nurbek Sabyruly ustap otyrǵan qara shańyraǵymyzdyń qasterli tórinde ilýli turǵan Qaldybaı atamnyń Mekkeden ákelgen áldebir súre jazylǵan tábárik-belgi shúberegi esime sart etip túse qalyp, janymdy naızaǵaı jarqyly osyp ótkendeı boldy... Lázzatty saǵynysh... Talaı kózim qanyqqan qadirli belgi edi, shıratyla oralyp ilinip qoıylǵan edi. Shetiniń qaıshy túsken qıdym-qıdym jerleri bar. Yrymdalyp jyrmalanǵan ǵoı. Osy otaýǵa tuńǵysh kelin bop túsken Rııa jeńgem kenje qaınysy meni uly saparǵa attandyryp turyp, Qaldybaı atam belgisin eske alǵany bar edi. «Qudaı bergen qaı balany da sol qasıetti belgini emirene súıip, jeńil tolǵaqpen ómirge ákelippin...» – dep júzi nurlanyp, ıegi kemseńdeı túsip tym-tyrys qalǵany dál qazir aına-qatesiz elestep ótti. On qursaq kótergen asyl jeńgeme Qaǵbanyń beınesi kestelengen kilemsheni bazarlyqqa aparam dep Astanadan shyqpaı jatyp-aq ishteı bekinip júr edim... Sátin salsa...
Taýaf jasaǵanda ár aınalym saıyn syıynyp oqylatyn, aıtylatyn tilek negizdelip qoıylǵan. Soǵan súıenip, mysaly, jetinshi aınalymda: «Iá, Alla! Senen tolyq ıman, shyn nanym, mol, adal, taza rızyq, baǵynyshty júrek, maqtaý aıtatyn til, shynaıy táýbe suraımyn. Keshirýshi ári qudiretti Jaratqan Iem! Bilimimdi tolyqtyr, salıqalylardyń qataryna qos», – dep jappaı tilek tilep, Allaǵa jalbarynyp jatyrmyz.
Bir Alla jar bolyp, taýaf jasap bittik. Taýaf – qajylyqtyń negizgi bóliginiń biri. Ol ál-Qaǵbany jeti ret aınalatyn salt ǵıbadat. Taýaf – arabtyń «aınalý» degen sózi. Qajylyq kezinde qajy bul ǵıbadatty úsh ret oryndaıdy: Qajylyqtyń basynda oryndaıtyn taýafty «taýaf ál-qudym» deıdi, Qurban aıttyń birinshi kúni oryndalatyndy – «taýaf ál-ıfada», al qajy atanyp, Mekkemen qoshtasyp elge qaıtar kezde oryndaıtyndy «taýaf ál-ýaǵdaǵ» deıdi. Osy mindetterdiń bastapqy bóligin sátti oryndaǵanymyzǵa shúkirlik etip, zámzám sýyn qubylaǵa qarap turyp simirip, ishimizden: «Iá, Alla! Senen paıdaly ǵylym, mol rızyq suraımyn. Raqymdylardyń eń Ulyǵy! Raqymshylyǵyńmen kez kelgen aýrý-syrqaýdan shıpa ber!» – degen tilekpen qajylyqtyń taǵy bir amaly – saǵıdy oryndaýǵa bet aldyq.
Saǵı – arabtyń «shapshań júrý» degen sózi. Saǵı – as-Safa men ál-Márýá tóbeshikteriniń arasynda jeti ret júrip te, júgiretin ǵıbadat. Qajy saǵıdy súbhana Alla taǵalaǵa jalbarynyp, sý izdegen Ibrahım paıǵambardyń áıeli Hajar men balasy Ismaıyldyń (aleıhım ás-sálám) qurmetine oryndaıdy.
Bul paryzdy oryndaýǵa qulshyna kirisip kettik. Qaǵbany aınalǵanda qara terge malshynǵan qalpymyzben júz myńdaǵan adamnyń arasymen saǵıdy bastadyq. As-Safa tóbeshiginen túsip, ál-Márýá tóbeshigine bet aldyq. Munda sál-pál syǵylyspaı, keń tynys alýǵa mursha bar eken. Aldymen shapshań adymdap, sosyn jasyl tústi belgiler arasynda júgire túsip, odan taǵy tezdetip ál-Márýá tóbeshigine iliktik. Osylaısha birinshi saǵı (júris) kezinde jol boıy duǵalar oqydyq. Mysaly, «Alla – eń uly, Alla – eń uly, Alla – eń uly. Jaratqan Iem! Keshir, raqymshylyq jasa, ǵafý et, jomart bol! Saǵan málim árbir kúnámdi keshire gór», – dep kúńirenip ala jónelgende, tóbeden kún kúrkiregendeı tańyrqaısyń. О́stip taǵy alty ret saǵı jasap, ıaǵnı barlyǵy jeti ólshemmen aıaqtadyq. Saǵıdy aıaqtaǵanda mynadaı duǵa oqyldy: «Iá, Alla! О́mirimde meıirimińmen kúnálarymnan múldem arylt. Paıdasyz isterdi maǵan júkteme. Maǵan raqymshylyǵyńmen qarap, jaqsylyǵyńdy ber. Sen – qaıyrymdylardyń eń ulyǵysyń!» Saǵıdan soń jan rahatyna kenelgendeı saýapty sátti bastan keship, maýjyrańqy kúıge túse qalyppyz. Aıaq-qolyń boldyryp, ál-dármeniń túgesilgendeı me? Áldebir sezikten júregiń órekpigendeı bolǵanymen, qatalap baryp zámzám sýynan birer jutym jasaǵanyńda has sáıgúlikteı tarpynyp shyǵa keledi ekensiń. Qulshylyq jolynda taǵy qandaı synaq bar, sonyń bárine tas-túıin daıynmyn degendeı, qushtarlyq oıanyp, qulshynyspen qumyǵa túsesiń. Aýzyńa Alla qasıetti jerlerde oqylatyn bir duǵany sala qoıǵanyn ańǵarmaısyń: «Áshhádý ál-láá ıláhá ıll Allah, ýá áshhádý ánná Mýhammádán ǵabdýhý ýá rasýýlýh» – (Alladan basqa qudaı joq ekenine, Muhammed – onyń quly ári elshisi ekenine kýá etemin). Júrek ılanyp, jan ımandylanyp, til syna bastaǵandaı ma? Jurt ne istese, soǵan beıimdelip, berekelene túskenge ne jetýshi edi...
Alda qurban aıt taqap qaldy. Alań kóńil sabasyna túser mezet te jaqyndaǵandaı. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Qajylyq – Arafatta bolý. Kimde-kim qurbannyń birinshi kúni tań atpaı turyp Arafatqa kelse, qajylyǵy tolyq bolady», – degen. Osy maqsatpen bizder, «Ansar-krýız» qajylyq kompanııasynyń (tóraıymy – Nurjamal qajy) saparlastary, Mınadaǵy tigilgen sansyz shatyrǵa kelip ornalasyp, osynaý qasıetti paryzymyz óteler kúndi taǵatsyzdana kútkenimiz bar. Mınada túnep jatyp, arnaıy duǵany san ret qaıtaladyq: «Aspanda taǵy bar Saǵan (Alla taǵala) – maqtaý. Jerde bıligi bar Saǵan – maqtaý. Teńizde joly bar Saǵan – maqtaý. Otqa ámiri bar Saǵan – maqtaý. Jánnatta rahmeti bar Saǵan – maqtaý. Bar maqtaýymyz – qudiretińmen Aspandy kótergen, Jerdi qoıǵan Saǵan!». Ertesine – Arafa kúni tań atysymen Arafatqa bet aldyq.
Atyn estip, sýretine ǵana kózqanyq bolǵan Arafat taýynyń silemderi kólbeńdeı bastady. Ana bir doǵasha ıilip, úshkirlengen ushar basyna janar qadaǵanymyzda boı shymyrlap, júrek lúpil qaqty. Talaı taýdy tamashalap júrmiz ǵoı, Alla myna Arafat taýynyń kórki men sánin ózgeshe sheber, has órnekti quıylymmen, muz eriterdeı meıirimmen somdaı salǵan sekildi. Tákappar deıin deseń, sonshalyqty sypaıylanǵan kisishe janyńa jylylyq uıalatyp, nurly sezimińdi shyrpymen tutatqandaı etip, kókiregińe ot salady. Súıispenshilik yqylasyńdy eselep, shırata túsedi. Qońyr, qara tasty jaqparlary qylqansyz bet-beınesin súıkimsizdeý kórseter me eken dep, shoshynsańyz, jo-ǵa, qaıta súırikteı bop sýyryla kóterilip, kóńilińdi bosatyp, sonaý muqym zamanda osy qasıetti taýdyń basynda Muhammed paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) júrgenin tátti elespen kórkemdep, kólbeń etkizedi... «Alpys eki tamyryń ıidi» degen sózdiń mánisin endi shyn uǵyp, sezingendeı kúı keshý sezimin kim dálme-dál sýrettep, aıtyp bere alar deseıshi...
Arafatta ýqýfty (Ýqýf – «Arafat taýynda turý» degen maǵyna beredi – Q.Á.) kesh batyp, qoıý qarańǵylyq úıirilgenge deıin jasadyq. Osy asa raqymdy kezeńde ár musylman jan tánimen, shyn júregimen, zor yqylaspen, ásershil sana-sezimmen súbhana Alla taǵalanyń aldynda turǵanyn sezinedi eken... Tálbııa, tásbıh, tákbir, salaýat aıtý, Quran sııaqty zikirler aıtyp, kúnálaryna keshirim tileý... Bári yqtııatpen, zeıinmen jasalyp jatyr edi... Bir Alla kórip-bilip tur ǵoı, táp-táýir oı da kenet nildeı buzyla salady eken... Tipti erkińnen tys... Adal oıyń oıran-asyr, túren túskendeı tilgilenedi... Úrkip qap, ile duǵalardy ári órbitip áketesiń: «Bıleýshim, adastyrma, azǵyndyqqa saldyrma. Teris isimdi jónge sal, bu dúnıeden muń-muqtajymdy ber... Seni tilimen eske alýmen izetke bólengen, qajylyǵy qabyl bolǵan jandardyń qataryna qosa gór meni!». Ýf, eńseni basqan qorǵasynnan arylyp, qaýyrsyn qanattanyp shyǵa keledi ekensiń... Úlpildegen aq-sezim sharby bulttarǵa oranǵandaı jeńileıip, jan jubanyshyn sezinesiń. Páktigiń men adaldyǵyńdy, ystyq meıirimiń men áspettegen ımanyńdy, qamqorshyl nıetiń men aq peıilińdi, selkeýsiz aryń men senimdi maqsatkerligińdi, t.b. adamı qalpyńnyń kirshiksiz de qasterli qundylyqtaryn eki dúnıede de saqtap qalýǵa yntyǵasyń kep! E, Alla! Jar bola gór! Shań basý, kirleý, dattaný ońaı sekildi... Tán men rýh bylǵanyshynan, laısańynan tazalaný, jańaryp ári jańǵyrý, túlep te túrlenip kemeldilikke, keńdikke, baısaldylyq pen baıyptylyqqa, baqytqa bastar astarsyz, qýlyqsyz, qıturqysyz ómirge amaldar jazýǵa ynty-shyntyńmen berilgen ekensiń... Aıla-sharǵydan alastalǵan aq ómir bola bersinshi, buıyrt sony násipke, Alla taǵalam! Bul – endi ár pendeniń ózindik oı órimine, dittegen muratynyń óristiligine qatysty úzilip túsip jatqan derbes dárýmen oı monshaqtary edi... Jattaǵan duǵa-tilekterden de ózgesheligi sol edi. Jan tebirenisiniń jalqy da jalpy ıirimderi bolatyn... Sanany sapalandyratyn kúsh dúleılene bastaǵanyn qarashy! Soǵan qýanǵyń keledi! Qýan, qýan! Mekkede júrgen musylman!
Kórmegen jeriń, istemegen, jasamaǵan saýabyń bolsa, bári-bári tańsyq, tosyn oqıǵa sekildi. Sondaı bir ańsarly jer – Muzdalıfa! Bul – Arafat pen Mınanyń ortasynda ornalasqan taýly, qyratty, oıpańdy jazyq meken eken. Muzdalıfa ýaqfynyń sharttary boıynsha, eger adam Arafatta táý etip turmaǵan bolsa, Muzdalıfada turýdyń mánisi bolmaıdy eken. Osy talaptarǵa sáıkes biz endi Muzdalıfanyń jazyǵyna keldik te, teńiz jaǵasyndaǵy jypyrlaǵan ıtbalyqtardy elestetip kórińiz, sonshalyqty qujynaǵan adamdardyń arasynan sańylaý izdep, áreń jaıǵastyq. Burqyldaǵan borbas, keı tusy qumdaq ári tastaq jer. Tósenishimizdi jaıyp, sómkemizdi basymyzǵa jastanyp jata kettik. Aspan ashyq, juldyzdar jymyńdasady. Jazyqtyń qaptalynda taý qyrattary qaraýytady. Ihrammen jantaıa ketkenbiz. Máńgilik jantaıatyn jerimiz osyndaı-aq bolar túbi, alaqandaı ǵana telim... Han bol, qara bol, ulyq bol, qaı-qaısyńnyń da jambasyń tıer jer osyndaı bolmaqshy!
Mekkedegi maǵynaly Hám mańdaıǵa taǵdyr jazǵan talaıly kúnder zý etip óte shyǵypty-aý! Este qalar kezdesýlerdiń de kýási boldyq. Máselen, «Nur-Qazaqstan» qajylyq kompanııasynyń tóraǵasy Amankeldi Erenǵaıypulynyń uıymdastyrýymen sheıh Súleımenmen bolǵan júzdesý óte ǵıbratty ári taǵylymdy boldy. Ol zámzám sýyn shyǵaratyn kásiporynnyń qyryq tórtinshi áýlettik-basshysy eken, salıqaly áńgime qozǵady. Qazaqstanda eki ret bolypty. Bizdiń el týraly pikiri óte joǵary. Qasymyzdaǵy saparlasymyz, birneshe aýdandardy basqarǵan qostanaılyq Jaqsylyq Ǵaısınniń qoıǵan suraqtaryna sheıh Súleımenniń qaıtarǵan tushymdy jaýaptaryn arab tiliniń bilgiri Amankeldi kelistirip tárjimalap berip otyrdy. Osy kompanııanyń ókili, arqalyqtyq Meırash Táshetov uly saparǵa on ekinshi ret kelip otyr eken, onyń da bul kezdesýdegi róli aıryqsha bolǵanyn sezindik. Ábden tamaǵy qarlyǵyp, daýsy shyqpaı qalǵan halqynyń súıikti ánshisi Sáken Maıǵazıev te sózge aralasa almaı kózi jylt-jylt etip, áńgimege qulaq túrýmen ǵana shektelgendeı.
Nurly qala Mádınaǵa avtobýspen attanyp bara jatyrmyz. Meıirimdi Mekkeniń qaıtalanbas keıpine kózqanyq bolǵandaı ekenbiz, áne, jolaı Aısha ananyń meshitin janaı óttik. Sulý suńǵatty syrtyn súzip, oısha ishine kirdik te, kóńilimizge túıilgen tap-tanys jaı-japsaryn taǵy bir qımastyqpen saralap otyrmyz. Sý tógilmes tegis dańǵylǵa túsisimen, 430 shaqyrymdyq qashyqtyq boıy joldyń qos qaptalymen «júgirip» otyrǵan órkeshti, keı tusy jataǵan taýlarǵa qarap, qum ıiriminde ıreleńdep júrgen jalǵyz órkeshti túıelerge, appaq qoılar men eshkilerge aıanyshpen qarap qoıyp, oıymyzdy qyzyl syzyqpen beldeýlep tastaǵan – Mekkeniń ǵajap kórinisterinen aıyǵa almadyq ta, dál osy qasterli shaharǵa alǵash tabanymyz tıgen kúnniń keshinde tamshy tambaı aılap sazaryp turǵan aspan ıip, táp-táýir jańbyr jaýǵanyn Alla raqymyndaı sezinip, boıymyz, mine, qaıtadan ysynyp, sol nurly sirkireýge taǵy da alaqan jaıǵandaı bop, ústi-basymyz endi sýlana bastaǵandaı sergip qalǵanymyz bar... «Júregimdi jylytqan, janymdy jańǵyrtqan, sezimimdi baıytqan, rýhymdy jigerlendirgen, ımanymdy bekitken, Mekkem meniń!» deı bergim keledi...
Túngi Mádınanyń tylsymy jarqyraǵan shamdarymen taramdala bastaǵandaı edi. Shaharǵa kire bergende: «Ýa, Allah taǵalam, bul jer – seniń Paıǵambaryńnyń (s.ǵ.s.) haramy, ýahı túsken berekeli jer. Bul qasıetti jerdi men úshin tozaqtan qorǵanatyn, azap pen esepten aman qylatyn jer ete gór!» – dep duǵa oqydyq.
Adamdy úmit, arman alǵa jeteleıdi. Sonyń kýásindeımiz ǵoı biz qazir. Kórsem-kórsem dep júrip Mádınany da tamashalap turmyz endi. Qajylyqtyń rásimderin aıaqtaǵannan keıin, Mádına qalasyndaǵy Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) múbarak denesi jerlengen qasıetti aımaqqa baryp, Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) basqan jerlerge taban tirep, ýahı túsip, din taraǵan soqpaqpen júrip, sodan lázzattanyp, onyń rýhanı aýasyn jutý árbir musylmannyń armany emes pe?! Arman oryndaldy!
...Mádınada da talaı qaǵaz jazýǵa toldy. Mekkedegi nurly oılardyń egiz balamasyndaı bop, nebir jaqutty, ystyq ańsarly, óshpes mahabbatty sóılemder yqylaspen túzildi. Jan shýaqtana tústi... «Biz endi qandaı adambyz?» degen oı eriksiz qylań beredi... Bárin bir Alla biledi!
...Mekkede bastalyp, Mádınada jalǵasqan jazbalarymnyń ázirge yqshamdalǵan soraby osymen túıindeldi. Qalam ustatýǵa Astana da saılanyp jatqan shyǵar-aý!
...Mekke, Mádınam meniń!
Qaısar qajy ÁLIM,
«Egemen Qazaqstan».
MEKKE – MÁDINA.
Sýretterde: qasıetti Qaǵba; sheıh Súleımenmen kezdesýde A.Erenǵaıypulymen; Mınada – J.Ǵaısınmen.