Ospan batyrdyń sońǵy sýreti

Basqany qaıdam, áleýmettik jelide Shyǵys Túrkistannyń táýelsizdigi úshin kúresken Ospan batyrdyń eshqaıda jarııalan­baǵan fotosy kózge ottaı basyl­dy. Dereý jazba avtory, jazý­shy – Jádı Shákenulyna habarlas­qanmyn. Jazýshynyń aıtýynsha, mundaı qundy sýretterdi qy­taıdyń muraǵatynan alǵan eken.

– Bul fotony 1951 jyly 19 aq­­panda Qytaıdyń Gansý ólkesi, Haızy degen jerinde Ospan batyr qolǵa túskende, qytaıdyń fotografy túsirgen, – dedi Jádı Shákenuly.

Demek, bul batyrdyń dúnıe­den óterinen eki aı burynǵy fotosy. Ospan 1951 jyldyń 29 sáýirinde, 52 jasynda atylǵan. Fotoda iri deneli, minezdi kisi bol­ǵany kórinip tur.

«Ospandy ustaý». Qytaı áskeriniń esteligi

Osy sýrettiń tarıhy týraly syr sýyrtpaqtaǵanymda, Jádı Shákenuly «Alashtyń aqıyq batyry» atty maqalasynyń bir bólimin usyndy. Sony yqshamdap, qalyń oqyrmanǵa usynýdy jón kórdik: «Ospandy ustaýǵa erekshe eńbek kórsetken qytaı áskeri Kúń Chıńıun «Ospandy ustaý» atty maqalasynda bylaı deıdi: «1951 jyly 19 aqpan kúni tań sá­ride atty áskerler brıgada­sy Ospannyń 30 neshe kıiz úıine 3 baǵyttan tutqıyldan shabýyl jasady. Shyrt uıqyda jat­qan 100-den asa bandyny tut­qynǵa aldy. Ospannyń orynbasar qolbasshysy Janarqandy tura qashqanda, qýa atysyp, oqqa ushyr­dy. Shtab bastyǵy Qapasty ja­raly kúıde qolǵa túsirdi. Ban­dy atamany Ospan aqboz atyna minip, bandylardan birnesheýin ertip, qashyp ketti. Ol kezde atty ásker brıgadasynyń 3 vzvodynda mádenıet muǵalimi edim. Atqa myqty bolǵandyqtan, Ospandy qýǵandardyń qatarynda men de alda kele jattym. Aldymda qa­shyp bara jatqan Ospandy anyq­tap kórgen tusta jigerlenip, qaı­ratyma minip, dáldep ata ber­dim. Bandylardyń birnesheýi attan domalap tústi. Al Ospan sha­ýyp bara jatyp, oq jaýdyrýmen boldy. Jıyrma jastaǵy tepse temir úzetin shaǵym edi. Atymdy tebine qamshylap ushtyrttym. Atym Ospannyń aqboz atyna ja­na­salaı jaqyndaǵanda, Ospan­ǵa qaraı umtyla sekirip, qu­shaq­taı bas salyp, qulattym. Jer­ge túsken soń, arpaq-qurpaq aly­syp silkilestik. Ospan menen boı­shańdyǵyna, deneligine súıenip, myltyǵynyń naızasymen basymdy qasqalaı jardy. Jaranyń janyma batqanyna qaramaı, men de bar pármenimmen judyryqtap, tepkileı berdim. Kenet Ospan ja­nyndaǵy kezdigin sýyryp alyp, meni oqty kózimen atyp, jaryp jibermek bolyp, tura umtyldy. Dál osy kezde bizdiń brıgada­nyń aspazy Lıý Hýalın shaýyp jetip, jalma-jan myltyǵynyń dúmimen Ospandy bastan uryp úlgerdi. Qylmysy basynan asqan quıyrshyq atamany pyshaǵy qo­lynan ushyp, eseńgirep uzyny­nan tústi. Barlyǵymyz jabylyp baı­lap aldyq». («Shynjańda be­leń bergen shynaıy ister», 3-tom. Úrimji, 2009 j., 190-bet).

Batyrdyń uly – Nábıdiń esteligi

Ospan tóńkerisinde ákesimen tize qosa shaıqasqan batyr ulda­ry – Sherdıman, Nıǵymetolla jáne Nábı edi. Sherdıman 1970 jyly Quljada túrmege qama­lyp, uryp-soǵýmen, ashtan óldi. Nıǵymetolla 1972 jyly naý­qast­an qaıtys boldy. Nábı talaı tarǵalań tarıhty keship, 2000 jyly óziniń týǵan aýyly О́r Al­taı­dyń Kóktoǵaıynda qudaı aja­lynan kóz jumdy. Sol Nábı óziniń keıinge qaldyryp ketken estelikterinde ákesiniń qoldy bolýyn bylaısha áńgimeleıdi: «1951 jyly 19 aqpanda tań endi aǵa­ryp kele jatqanda jaý basyp, azan-qazan boldy da ketti. Ákemniń aq ordasy men meniń shatyrym irgeles bolatyn. Júgirip shyǵyp, birden ákemniń úıiniń beldeýine qaradym. Kúndiz-túni beldeý­de qańtarýly turatyn aq­boz aty joq. Ketip qalǵan eken dep túı­dim ishteı. Úıdiń aldynda sý aǵar jy­rashyq bar bolatyn, doma­lap sol jyrashyqqa túsip bas kótermesten búksheńdep quldap júgirdim. Alla sátin salǵanda al­dymnan eki aǵam – Sherdıman men Nıǵymetollany keziktirip, úsheýimiz tabystyq. Olar menen birden ákemniń jaǵdaıyn surady, men «syrtqa shyqqanda beldeýde at joq, qutylǵan bolar» degen joramal aıttym. Olar «uzap ketpeı turyp naqty kóz jetkizip alaıyq» dedi. Alaıda ol kezde Qytaı áskerleri aýyl­dy túgeldeı qorshap alǵan bolatyn. Aǵalarym maǵan «biz amalyn taýyp qoıdy aýylǵa qa­raı betteteıik, sen qoı ishimen eń­bektep, til alyp qaıt» degen soń, sol aılamen qaıta aýylǵa kirip ákemniń ketip qalǵanyn bi­lip shyqtym. Sosyn aǵalarym «tań aǵarmaı turyp, taý jaqqa jetip, boı tasalaıyq, qorshaý buz­ǵandardyń bári sol jaqqa bet alǵan bolar, aman bolsaq tabysyp, aqyl qosarmyz» dedi. Sý aǵardy quldaı sál júgirip, endi alańqaıǵa shyqqanymyz sol edi, arttan biz­di baıqap, qýǵan sherikterdiń daýysy estilip, aspanǵa oq atty. Aǵam Sherdıman: «Sál qashyp baryp bir-birimizge arqa berip tura qalaıyq, olar bizdi tiri qolǵa tú­sirmek, sol úshin kózdep oq atpaı­dy. Aınala qorshaıdy, sol kezde úsheýimiz birge aınaldyra shaı­qaıyq, jalǵyz amal sol», dedi. Ra­synda olar kelip basymyzdan asyra oq atyp shyr kóbelek aınalyp qorshap, byldyrlap aıǵaılap jatyr. Sherdımannyń daýysy shyǵa úsheýimiz qatar shaıqap edik, 10 at oınap shyǵa keldi. Úsheýimiz úsh atty minip, qalǵanyn aıdap, ólgen sherikterdiń qarý-jaraǵyn alyp, tez boı tasalap úlgerdik.

Al ákem jaý kelip basqanda qorshaýdy buzyp shyǵyp ketipti. «Ospan qashsa, aqboz atpen qa­sha­dy, sol aq atynyń artynan qal­maı, qýalaý kerek» degen qatań tap­syrma alǵan sherikterdiń toby áý degende-aq batyrdyń sońynan óksheleı qýady. Ospan batyr qasha soǵysyp, Haızy kóline kelip túsedi. At taǵasy tozǵandyq­tan, kól ortasyna barǵanda shat­qalaqtap baryp, jyǵylyp tur­maı qalady. Qytaı áskerleri ja­qyndaı beredi. Moınyndaǵy aǵylshyn avtomatyn alyp, bir aınaldyryp shaıqaǵan soń avtomat qaqalyp, oq shyǵarmaı qalady. Jan quralynyń oǵy taýsylady. Osy sátte qaptaǵan saryla sherikter kelip basady. Batyr qo­nyshyndaǵy qanjardy sýyryp, bir qanshasyn sulatqan. Alaıda shıebórishe qaptaǵan qalyń sherik qoısyn ba?! Qolǵa túsken batyrdy kún shyǵa túıege matap baılap, qol-aıaǵyn kisendep, aýyl janynan alyp ótedi. Ony kórgen qyzy Pánsııa daýys salyp, túıe ústinde baılaýly otyrǵan ákesiniń aıaǵyn qushyp jylaıdy. Sol sátte Oshyń (Ospan) óziniń batyr qyzyna: «О́shir únińdi, dushpannyń aldynda kóz jasyńdy kórsetpe! Meni qytaı myqtylyǵynan ustaǵan joq, Qudaıdyń buıryǵymen us­tady. Alla buıyrdy, meni baılap aldy. Men ókinbeımin, qaıt ke­ıin!» dep pań kúıinde aıaq-qoly kisen­deýli túıe ústinde qaıqaıyp kete barady».

Jylap-shýlaǵan aýyl adamdaryna da qarap: «Kóz jastaryńdy kól qylǵansha, esterińdi jınap, erteńderińdi oılańdar!» dep qatal ámir etedi».

Ospandy ustaýǵa erekshe eń­­bek kórsetken qytaı áskeri Kúń Chıńıun «Ospan bandyny tiri­deı ustaý» atty maqalasyna Os­pan­nyń ustalǵannan keıingi, qos al­dynda túsirilgen sýreti men ony us­taýǵa erekshe eńbek kór­set­­ken Kúń Chıńıun bastaǵan 7 adam­­nyń marapattalǵan sáttegi top­­tyq sýretin usynypty. Sýret­tiń astyna «1951 jyly 2 aıdyń 19 kúni ban­dylardyń atamany Ospan Nan­shandaǵy (Ońtústik taý – J.Sh) Haı­zy óńirinde azat­tyq ar­mııa­nyń úsh qosyny ja­ǵy­nan tiri­deı qolǵa tústi» degen anyq­tama bergen.