...Synaptaı syrǵyǵan zamannyń ómir-ózen jylnamasynan ádette, ár pendeniń júrip ótken joly úńilgen janǵa ár qyrynan syr shertip turady. Ásirese, bul – jastaıynan tartqan taǵdyr taýqymetine moıymaı, qanyna sińgen namys naızaǵaıymen ylǵı da alǵa umtylyp otyrǵan jandarda anyq baıqalady.
Mynaý ómirdiń jaqsylyǵyn da, joqshylyǵyn da kórip, ystyq-sýyǵyna tózip, adamı bolmys-bitimi men parasatyn, adamgershilik asyl qasıetin qandaı mansapqa bolmasyn aıyrbastamastan adaldyqty, elge, jerge degen shynaıy mahabbatty tý etkender úshin ol tipti alystan-aq «men mundalaıdy». Olaı deıtinim – sonaý el basyna tóngen zulmat-zamanda týyp, qanquıly soǵys zardaby men qyzyl ımperııanyń zobalańyn bastan keshirip, búgingideı táýelsizdikke jetip, egemendik jolynda azdy-kópti eńbek etip, el aǵasy atanǵan aralyqta óz basym kóp nárseni kórip, kóp nársege kýá boldym. Burylys-buralańy kóp ómir jolynda qyzmet babymen de, rýhanı jaǵynan da qanshama jaqsy jandarmen aralasyp, syılastym. О́mirimizdiń ashy-tushysyna qaramastan sondaı jany jaısańdarmen syılastyq pen jarasymdylyqtyń kúni búginge deıin jalǵasyp kele jatqanyna taǵdyryma táýbe etemin. Solardyń biri – kóńilimniń kóginen, júregimniń tórinen oryn alǵan, búginde 75 jasqa tolyp otyrǵan, memleket jáne qoǵam qaıratkeri, el syılaǵan úlken azamat – Keńes Mustahanuly Aýhadıev.
Keńes Mustahanuly týraly oılaǵanymda áýeli onyń «ómir joly – tar soqpaq» degeni esime oralady. Muny tekten-tek aıtyp otyrǵanym joq. 2008 jyly Keńes Mustahanuly óziniń jetpis jyldyǵy qarsańynda osyndaı taqyryppen úlken estelik kitap jazdy. Onda Sovettik Sosıalıstik Respýblıkalar Odaǵynyń dáýirlep turǵan tusynda Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń bıýro múshesi, Almaty oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy kezindegi elimizdiń jalpy saıası ahýaly, halyqtyń turmys-tirshiligi jáne óziniń eńbek joly men KSRO qaıratkerleriniń jumys isteý júıesi, tásili, taǵy basqalary turǵysynda oı tolǵady. Kitapta Keńes Mustahanuly «tar soqpaq» dep óziniń ómir jolyn aıtyp otyr. Olaı deıtin sebebi – Keńes Mustahanulynyń ómir joly shyn máninde ońaı bolǵan joq. Ákesi Mustahan 1939 jyly sol kezdegi josparly shaqyrý boıynsha áskerge alynyp, aldymen fın soǵysyna, odan keıin Uly Otan soǵysyna qatysady. Ákesi áskerge attanǵanda Keńes bir jasar ǵana bala edi. Bul kúnderi Keńeske ákesinen qalǵan jalǵyz asyl mura – ákesiniń 1941 jyldyń 14 maýsymynda Brest mańynan jazǵan sońǵy haty. Sol hattyń elge qaı kúni jetkeni belgisiz, biraq sodan bir apta ótken soń-aq tarıhtan biletinimizdeı, Uly Otan soǵysy bastalyp ketti. Ákesiniń inisi Aıtjan da 1942 jyly soǵysqa attanyp, aldymen Uly Otan soǵysyna, sodan Japon soǵysyna qatysyp, elge tek 1947 jyly ǵana oralady. Bul kezder «jyǵylǵanǵa judyryq» degendeı eldiń otyzynshy jyldarǵy asharshylyqtan aryp-ashyp, otyz jetiniń saıası qýǵyn-súrgini zulmatynan esin jınaı almaı jatqan tusy edi. Osylaısha, turmys-tirshiligi jaǵynan da, rýhanı jaǵynan da qalt-qult kúı keshken halqymyz Uly Otan soǵysy kezinde de, odan keıin de qıyn kezeńderdi basynan ótkerdi. Bas kóterer er-azamattar soǵysqa attanyp, kóbi maıdan dalalarynda qaldy. Sońǵy hatynan soń Keńestiń ákesi Mustahannan da habar bolmady. Elde jesir ana, jetim bala kóbeıdi. Solardyń biri – Keńes pen onyń anasy Zınataı edi. Kóıleginiń etegine oralyp, tańdy-keshke, túndi-tańǵa uryp júrip anasy kolhozdyń fermasynda eńbek etti. Bar maqsaty – jalǵyz jetimegin jetildirip, el qataryna qosý bolatyn. Sol kezdergi balalarda, sonyń biri – ózim ǵoı, balalyq shaq bolǵan joq. Bizder ash-jalańash ómir súrdik. Bizderdi qatal taǵdyrymyz ben qıynshylyq erte eseıtti. Qabyrǵamyz qatpaı jatyp jumys istedik, oqý oqydyq. Sondaı bar aýyrtpalyqty Keńes te kórdi.
Keńes Mustahanulynyń ómir jolyna zer salyp, úńilgende onyń jastaıynan-aq óte eńbekqor, namysshyl, adal, bilimge qushtar bolǵandyǵy ańǵarylyp turady. Orta mektepti kúmis medalmen bitirgen ol, joǵary oqý ornyna emtıhansyz-aq qabyldana alatynyna qaramastan jalǵyzilik anasyn temirjoldyń aýyr da azapty jumysynan qutqarý úshin aýylda qalý maqsatymen Shubar aýylsharýashylyq tehnıkýmyna tústi. Bul – onyń «endigi jerde anam taýqymet tartpasynshy» degen oıynan týyndaǵany sózsiz. Atalǵan tehnıkýmdy 1960 jyly úzdik bitirisimen sol kezdegi Taldyqorǵan oblysy, Panfılov aýdanyna qarasty V.I.Lenın atyndaǵy kolhozdyń traktor brıgadasynyń brıgadıri bolyp ornalasýy Keńes Mustahanulynyń eńbek jolynyń bastaýy edi. Jasyn otyndaı jarqyldaǵan jas jigit yldıdan salsa tóske ozyp, birden-aq basshylardyń kózine ilikti. Sovet zamanynda jastardy basshylyq qyzmetke kóterý úshin olardyń arasynda qolynan is keletin, bilimdi, biliktilerin, uıymdastyrýshylyq qabileti barlaryn komsomol jumysyna salyp, jan-jaqty synap, temirdi kórikke salǵandaı etip pisirip, tájirıbeden ótkizetin edi ǵoı. Mundaı synnan Keńes Mustahanuly da súrinbeı ótip, 1962 jyly 24 jasynda Panfılov aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna taǵaıyndaldy. Mine, osydan keıin Keńestiń basshylyq qyzmeti bastaldy dese de bolǵandaı. 1978 jyly Almaty oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń bıýro múshesi bolǵanǵa deıingi aralyqta Keńes Mustahanuly Qazaqstan LKSM Ortalyq Komıtetinde bólim meńgerýshisiniń orynbasary, Almaty qalalyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy, Qazaqstan LKSM Ortalyq Komıtetiniń hatshysy, Almaty qalasy Sovet aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, Almaty qalalyq halyq depýtattary atqarý komıtetiniń tóraǵasy mindetterin atqarǵan edi. 1978-1985 jyldar aralyǵynda, joǵaryda aıtqanymyzdaı, Almaty oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetinde boldy. Kommýnıstik partııanyń jan-jaqty tergeýinen ótetin osynshama laýazymdy qyzmetke ol kezderi árkimniń qoly jete bermeıtin edi. Keńeske halyq – sendi, partııa – taǵaıyndady, basshylar – maquldady. Úlken-úlken laýazymdy qyzmetterdi azamattarymyz baǵyna oraı sovet zamanynda da atqarǵan, qazir de atqarýda, atqara da beredi. Solardyń birazy buryn da, qazirgi kezde de mansaptyń býyna elitip, laýazymyn qara basynyń qamy úshin paıdalanyp, qarabet bolýda. Biraq, sonshama laýazymdy qyzmettiń tizginin ustasa da Keńes Mustahanuly abyroı-ataǵyna, atqarǵan qyzmetine, bolmys-bitimine, adamı parasatyna kir keltirgen joq. Eger ol bilimdi bolmasa, isker-uıymdastyrýshy bolmasa Qazaqstandy birneshe ondaǵan jyldar boıy basqarǵan Dinmuhamed Ahmetuly Qonaev sondaı jaýapty oryndarǵa otyrǵyzar ma edi?! Adal jannyń abyroıy ony eshqashanda tastap ketpeıdi. 1985 jyly Máskeýden túsken pármenge baılanysty Almaty oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshylyǵynan 47 jasynda, ıaǵnı ábden tolysyp, qyzmet isteıtin shaǵynda bosap qalǵan Keńes Mustahanulyn quqyq qorǵaý organdary tergep-tekserdi. Ondaǵy oılary – abyroıly azamattyń kirshiksiz adamgershilik qasıetine daq túsirý edi. Biraq, qaıda júrse de, qandaı qyzmetti atqarsa da óziniń boıyndaǵy barlyq kúsh-qýatyn eline, Otanyna arnaǵan Keńes Mustahanulynan kiná tabylmady. Onyń qyzmetten ketse de boıyn tik ustap, keýdesin joǵary kóterip, halqyna týra qaraýy da sondyqtan ekendigine shúbá keltirmeımin, óıtkeni, eline syıly, otbasy men aǵaıyn-týǵandarynyń ortasynda abyroıly Keńes Mustahanulymen qyryq jyldan astam ýaqyttan beri tonnyń ishki baýyndaı aralasyp kelemiz. Parasat-paıymy joǵary, sabyrly, salmaqty, bilimdi, salıqaly osynaý azamattyń bitim-bolmysynan qaı kezde de, ult bolashaǵyna degen, Otanymyzǵa degen mahabbatty, shynaıy janashyrlyqty baıqaýshy edim. Bul kúnderi jasymyz ulǵaıyp, el aǵalary atanǵan tusta ol burynǵydan da aıqynyraq sezilýde. Bir ereksheligi – qyzmettes dostary men úzeńgilesterine, eńbek jolyndaǵy ustazdary men qamqorshylaryna degen adaldyǵy da baıaǵy qalpynda. Úlken jumystan ketkenimen Keńes Mustahanuly ózgermeıtin azamat retinde el qatarly eńbek etip jatyr. Halyq arasynda óte syıly, qurmetti. Budan eki jyl buryn bizben Qyzylordaǵa barǵanda búkil halyq erekshe qurmetpen qarsy aldy. Jumysyna baılanysty Qyzylorda oblysyna eshqandaı qatysy joq azamatqa bul qurmettiń jóni tipti bólekshe ǵoı.
Pende bolǵan soń, bázbireýler qyzmetten ketken kisige durystap ta sálem bermeı qalatyn kezder bolady. Ony da kórgenimiz bar. Tipti, Dinmuhamed Qonaev aǵamyz taqtan taıǵanda taıqyp shyǵa kelgenderdi de kóz kórdi. Keńes Mustahanuly bolsa ózine senim artyp, talaı jaýapty oryndarǵa otyrǵyzyp, aqyl-keńesin aıtqan aǵa býyn ókilderin, onyń ishinde Dinmuhamed Ahmetulyn asa joǵary baǵalap, esimderin qadirleıdi, qasterleıdi. Osynyń bir dáleli retinde onyń D.A.Qonaev murajaıyn, kitaphanasy men qoryn uıymdastyrýyn aıtsaq ta jetkilikti.
Keńes Mustahanuly Almaty oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshylyǵynan bosaǵannan keıin «Glavrıssovhozstroıda», Qazaq KSR Melıorasııa jáne sý sharýashylyǵy mınıstrliginde, «Kazvodmelıorasııa» konserninde, t.b. mekemelerde jaýapty qyzmetterdi atqarǵan tusta da óz isine degen adaldyǵy men uıymdastyrýshylyq qabiletin kórsete bildi. Búginde el aǵasy atanyp otyrǵan úlken júrekti azamat bala-shaǵa, aǵaıyn-týǵandarynyń, ózin syılaıtyn eliniń, dostarynyń ortasynda adamgershilik asyl qasıetterin joǵary ustaǵan kúıi abyroıly ómir súrip jatyr. Muqan, Muhtar, Aıgúl sııaqty perzentterinen órbigen nemerelerin táýelsiz elimizdiń órkendeýi jolynda adal qyzmet etetin azamat etip tárbıelep, jetildirip keledi. Bir ókinishtisi – osydan bes jyl buryn balalarynyń anasy, nemereleriniń ájesi, ómirlik jan jary, shańyraǵynyń otanasy Kerbez jáne bertinde qyzy Aıgúldiń qazalary ózegin órtep ketti. Taǵdyrǵa ne shara?!
...Jaqynda elimizge belgili aqyn Rafael Nııazbektiń «Attan túspegen azamat» degen kitabyn oqyp shyqtym. О́leńmen órilgen shyǵarma Keńes Mustahanulynyń jastarymyzǵa úlgi-ónege bolarlyq ǵıbratqa toly ǵumyr jolyna arnalǵan eken. Keremet! Kitapty oqı otyryp, táńirimizden attan túspegen azamatty endi «ómirdiń de taǵynan túsirmegeısiń» dep tiledim...
Kamal ORMANTAEV,
akademık, Qazaqstan Respýblıkasy
Memlekettik syılyǵynyń laýreaty.