Táýelsizdigimizdiń 30 jyldyǵyna oraı «Egemen Qazaqstan» gazeti oqyrmanǵa tamasha tartý jasap otyr. Buǵan deıin bas basylym táýelsiz Qazaqstan sportshylary qatysqan Olımpıada minberinen kóringen oǵlandaryn oqyrmanǵa usynsa, elimizde ótken álem chempıonattarynda atoı salǵan sportshylardy da umyt qaldyrǵan joq.
Sondaı-aq qysqy Azııa oıyndarynda tolaǵaı tabysqa jetken sportshylarymyzdy da jazyp shyqty. Endi mine, nazarlaryńyzǵa jat elde ótken álem chempıonattarynda olja salǵan sportshylardy usynyp otyrmyz.
1993 jyly Qazaqstan sportshylary elimizdiń kók baıraǵy astynda tuńǵysh ret óner kórsetip, júldeli oryndarǵa ıe bola bastady. Qazaqtyń dańqty balýany Dáýlet Turlyhanov (grek-rım) pen Grıgorıı Egorov (jeńil atletıka) jahandyq týrnırde kúmis júldeger atansa, Vasılıı Jırov (boks), Anatolıı Hrapatyı (aýyr atletıka) jáne Iаna Týnııans (sadaqpen atý) qola júldeni qanaǵat tutty.
1994 jyly bas-aıaǵy eki-aq júlde aldyq. Esesine, Qazaqstan qorjynyna alǵashqy altyn medal tústi. Grek-rım kúresiniń has sheberi Iýrıı Melnıchenko Fınlıandııanyń Tampere qalasynda ótken álem birinshiliginiń fınalynda reseılik Aleksandr Ignatenkodan basym túsip, jeńimpaz atansa, nysana kózdeýden Galına Belıaeva qola júldege qol jetkizdi.
1995 jyly jerlesterimiz birneshe sport túrinen tórt qurlyq jarysyna qatysqanymen, barlyǵy da elge altynsyz qaıtty. Bolat Jumadilov (boks), Baqtııar Baıseıitov (grek-rım) pen Iýrıı Melnıchenko, Elmádı Jábireıilov (ekeýi de erkin kúres), Olga Shıshıgına (jeńil atletıka) kúmis medaldi moıyndaryna taqsa, Andreı Makarov pen Anatolıı Hrapatyı (ekeýi de aýyr atletıka), Sergeı Lavrınenko (velosport) jáne Vasılıı Jırov (boks) qola júldeni mise tutty.
1996 jyly Olımpıada jyly bolǵandyqtan kóptegen sport túrinen álem birinshiligi ótpedi. Tek bessaıysshylarymyz ǵana alamanda júlde aldy. Aleksandr Parygın jekeleı synda aldyna jan salmasa, Dmıtrıı Tıýrın, Oleg Rebrov jáne Aleksandr Parygın bastaǵan bessaıysshylar komandalyq jarysta qola júldemen elge oraldy.
1997 jyly grek-rım kúresinen Vroslavta (Polsha) ótken jahan birinshiliginde Iýrıı Melnıchenko qarsylastaryn qapy qaldyryp, álemniń eki dúrkin jeńimpazy degen ataqqa ıe boldy. Sporttyq gımnastıkadan synǵa túsken Sergeı Fedorchenko altyn tuǵyrdan kórinse, Ermahan Ibraıymov (boks) jahandyq týrnırdiń fınalynda súrindi. Al Bolat Jumadilov (boks) pen Máýlen Mamyrov (erkin kúres) júldegerler qataryn tolyqtyrdy.
1998 jyly sportshylarymyz álem birinshiliginde nebári úsh-aq medal enshiledi. Esesine, barlyǵy altyn. Aldymen qazaqtyń Ánuranyn Barselonada Natalıa Gýrova (nysana kózdeý) shyrqatsa, Baqtııar Baıseıitov pen Mhıtar Manýkıan (ekeýi de grek-rım kúresi) Shvesııada ótken jahandyq saıysta moıyndaryna altyn medal taqty.
B.Baıseıitov úshin basty týrnırde teńdessiz ataný ońaı bolǵan joq. Birinshi kezdesýde Olımpıada, álem chempıonattarynyń júldegeri polıak Iýzef Trachten ázer degende basym túsip, kelesi qarsylasy Norvegııa sportshysy Borge Iohanssendi asa qınalmaı utty. Úshinshi beldesýde ázerbaıjandyq Kvıtsha Bıchınashvılıdi eline erte qaıtarsa, jartylaı fınalda Murat Kardanovpen aıqasqa tústi. Beldesý tym aýyr bolǵanyna qaramastan, Baqtııar reseılik qarsylasynan aılasyn asyrdy. Al aqtyq aıqasta ony Olımpıada jáne álem chempıony kýbalyq Fılıberto Askýı kútip turǵan edi. Buǵan deıin ekeýi eki márte jolyǵyp, barlyǵynda da oısyraı utylǵan otandasymyz boz kilemge qulshynyp shyǵyp, tablodaǵy esepti 9:2 jetkizdi. Osylaısha, B.Baıseıitov táýelsiz Qazaqstan tarıhynda Olımpıadalyq sport túrinen álem chempıony atanǵan tuńǵysh qazaq bolyp tirkeldi.
1999 jylǵy jahandyq doda buǵan deıingi jyldarmen salystyrǵanda medaldyń sapasy jaǵynan da, sany jaǵynan da kóptigimen erekshelendi. Álemdik arenada 3 altyn, 2 kúmis jáne 2 qola medaldy ıelendik. Sonyń ishinde altyn medaldy boksshy Bolat Jumadilov pen grek-rım kúresinen Mhıtar Manýkıan jáne trıatlonshy Dmıtrıı Gaag enshilese, kúmis medaldi Muhtarhan Dildábekov (boks) pen Iýrıı Melnıchenko (grek-rım kúresi) ákeldi. Al qola medalǵa Ádilhan Saǵyndyqov (taekvondo) pen Ermahan Ibraıymov (boks) qol jetkizdi.
Osy jeńisten keıin Manýkıan álemniń eki dúrkin jeńimpazy atandy. О́kinishke qaraı, sodan beri tabany kúrekteı 21 jyl ótse de, jerlesterimizdiń arasynan dúnıejúzilik dodalarda daralanǵan birde-bir balýan shyqpady.
2001 jyly Galıb Jafarov (boks) pen Olga Shıshıgına (jeńil atletıka) aqtyq synǵa deıin alqynbaı jetkenimen, sheshýshi tusta ese jiberip aldy. Al qos Ashat (Shaharov pen Jitkeev, ekeýi de dzıýdo) moıyndaryna qola medal ildi.
2002 jyly nysana kózdeýden Olga Dovgýn altyn alsa, Natalıa Gýrova kúmispen kúpteldi.
2003 jyly qos birdeı boksshymyz Galıb Jafarov pen Gennadıı Golovkın bas júldeni jeńip aldy. Al Lııa Nýrkına (taekvondo), Georgıı Sýrsýmııa (grek-rım kúresi), Gennadıı Lalıev (erkin kúres) jáne Dmıtrıı Karpov (jeńil atletıka) qola júldeni mise tutty.
2004 jyly tek Aleksandr Vınokýrov (velosport) pen Dmıtrıı Gaag (trıatlon) ǵana úzdik úshtikti túıindedi.
2005 jyly Qytaıdyń Mıanıan qalasynda ótken tórt qurlyq dodasynda boksshylarymyz Serik Sápıev pen Erdos Jańabergenov altynnan alqa taǵyp, Birjan Jaqypov, Mırat Sársembaev jáne Afına Olımpıadasynyń jeńimpazy Baqtııar Artaev qola júldeger atandy.
Aýyr atletıkadan tórt dúrkin álem chempıony atanǵan biz biletin 12 sportshy ǵana. Sol tizimde qazaqstandyq Anatolıı Hrapatyı (5 dúrkin) men Ilıa Ilın (4 dúrkin) de bar. Ilıanyń jarqyn jeńisi naq osy 2005 jyly Dohada ótken álem chempıonatynda bastaldy. 17 jastaǵy aýyr atlet qossaıys (serpe men julqa kóterýden) boıynsha 386 kılony basynan asyryp, Táýelsiz Qazaqstannyń Ánuranyn shyrqatty.
Sondaı-aq grek-rım kúresinen Ermek Kóketov, baıdarka jáne kanoedan Jomart Satybaldın jáne erkin kúresten Magomed Kýrýglıev qola medaldy qanaǵat tutty.
2006 jyly qorjynymyzǵa eki altyn medal tústi. Bir qyzyǵy, eki altyndy da buryn álem chempıony atanǵan sportshylar ıelendi. Ilıa Ilın bir jyl burynǵy jetistigin Domınıkan Respýblıkasynda ekinshi márte qaıtalasa, Olga Dovgýn 2002 jylǵy tolaǵaı tabysyna Horvatııa tórinde taǵy bir ret qol jetkizdi. Sondaı-aq Olga Dovgýn Varvara Kovolenko men Galına Korchmamen birge óner kórsetken komandalyq saıysta kúmis medaldi jeńip aldy. Al taǵy bir 50 metr qashyqtyqta nysana kózdeýden shymkenttik sportshy úshinshi orynǵa taban tiredi. Sonymen qatar jahandyq jarysta dál osyndaı jetistikke Varvara Kovolenko (nysana kózdeý), Nazgúl Boranbaeva (boks), Aleksandr Vınokýrov (velosport) jáne Halıd Halıdov (karate) te jetti.
2007 jyly Serik Sápıev úshin tabysty jyl boldy. Sebebi qaraǵandylyq boksshy nebári 24 jasynda eki birdeı dúnıejúzilik dodanyń jeńimpazy sanatyna qosyldy. Munymen qosa, ol Beıjiń Olımpıadasy joldamasyna da ıe boldy. Chıkagoda ótken álem birinshiliginde Baqtııar Artaev pen Erkebulan Shynálıev úshinshi orynǵa taban tirese, osy jyly Elena Shalygına, Olga Smırnova, Olga Jánibekova (úsheýi de áıelder kúresi), Arman Shylmanov, Aslan Batyqulov, Nazgúl Tájigúlova (úsheýi de taekvondo) jáne Dmıtrıı Karpov (onsaıysshy) alamanda úzdik úshtikten kórindi.
2008 jyly áıelder kúresi, qyzdar boksy jáne karateshiler saıysy óz jeńimpazdaryn anyqtady. Qyrǵyzstannan qonys aýdarǵan Juldyz Eshimova (áıelder kúresi) Tokıoda ótken alamanda kúmispen kúptelse, Elena Kolsova (boks), Darhan Asadilov pen Álibek Pirenov (ekeýi de karate) álem chempıonatynyń qola júldegeri atandy.
2009 jyly ótken jahandyq dodada júldelerimizdiń sany da, sapasy da kóp boldy. Aýyr atletshilerimiz Zúlfııa Chınshanlo, Maııa Maneza, Svetlana Podobedova Ońtústik Koreıanyń Koıan qalasynda ótken álem birinshiliginde top jardy. Osy jeńisten keıin Qazaqstannyń aýyr atletıka quramasy beıresmı komandalyq esepte alǵa tek qytaılyqtardy jiberdi. Sonymen qatar 2009 jyly dzıýdoshy Maksım Rakov jáne nysana kózdeýden Natalıa Gýrova qazaqtyń Ánuranyn shyrqatsa, Serik Sápıev (boks), Arman Shylmanov (taekvondo), Nurbaqyt Teńizbaev (grek-rım kúresi), Leonıd Spırıdonov (erkin kúres), Elena Shalygına (áıelder kúresi) jáne Vladımır Kýznesov (aýyr atletıka) úzdik úshtikti túıindedi.
2010 jyly qyzdar arasynda Barbados astanasy Brıdjtaýnda bokstan ótken álem birinshiliginde kúmispen kúptelgen Marına Volnova araǵa eki jyl salyp London Olımpıadasynyń qola medaline ıe boldy. Kúres túrlerinen Máskeýde ótken álem birinshiliginde alǵash ret úzdik úshtikten kóringen Almat Kebisbaev (grek-rım kúresi) araǵa jyldar salyp álemniń kúmis jáne úsh dúrkin qola júldegeri atandy. Sondaı-aq 120 kg salmaq dárejesindegi Nurmahan Tinálıev te alǵashqy iri týrnırin Máskeý tórinde jeńip aldy. Qazir ol álemniń úsh dúrkin qola júldegeri jáne Azııanyń eki dúrkin jeńimpazy.
Maııa Maneza, Svetlana Podobedova aýyr atletıkadan Antalıada ótken álemdik saıysta top jarsa, Elena Shalygına (áıelder kúresi) kúmis júldege qol jetkizdi. Al Abdýlhakım Shapıev (erkin kúres), Olga Dovgýn, Vıacheslav Podlesnyı (ekeýi de nysana kózdeý) jáne Nazgúl Boranbaeva qola medalǵa ıe boldy.
2011 jyl osyǵan deıingi kezeńmen salystyrǵanda Qazaqstannyń sport tarıhynda eń tabysty jyl retinde este qaldy. Oǵlandarymyz bas-aıaǵy 15 júlde enshiledi. Aýyr atletıkadan Parıj tórinde ótken álem birinshiliginde Ilıa Ilın, Zúlfııa Chınshanlo altyn tuǵyrdan qol bulǵasa, Maııa Maneza kúmis medalǵa ıe boldy. Aýyr jaraqatynan endi ǵana aıyqqan Svetlana Podobedova qola júldeni qaǵanat tutty.
Osy jyly Olga Rypakova (jeńil atletıka), Maksım Rakov (dzıýdo), Serik Sápıev, Ádilbek Nııazymbetov (ekeýi de boks) jáne Almat Kebisbaev (grek-rım kúresi) kúmis júldeger bolsa, Nurmahan Tinálıev (grek-rım kúresi), Ǵanı Jaılaýov, Ivan Dychko (ekeýi de boks), Dáýlet Nııazbekov, Dáýren Jumaǵazıev (ekeýi de erkin kúres) jáne Juldyz Eshimova (áıelder kúresi) júldegerler qataryn tolyqtyrdy.
2012 jyly Qytaıdyń Sınhýandao qalasynda bokstan ótken álem chempıonatynan Juldyz Mamatqulova kúmis, Nazym Qyzaıbaı qola medaldi taǵyp qaıtty. Áıelder kúresinen synǵa túsken Gúzel Manıýrova ekinshi oryn alsa, karateden Halıd Halıdov úzdik úshtikten kórindi.
2013 jyly jahandyq dodada Almas О́teshov (aýyr atletıka) pen Azamat Muqanov (dzıýdo) kúmis medalmen oralsa, Nurmahan Tinálıev (grek-rım kúresi) pen Ekaterına Larıonova (áıelder kúresi) qola júldeger atandy.
2014 jyly Ońtústik Koreıada qyzdar arasynda bokstan ótken álem chempıonatynda Nazym Qyzaıbaı bas júldeni jeńip alyp, taǵy bir boksshymyz Lázzat Kúngeıbaeva fınalda súrindi.
2015 jyly aýyr atlet Nıjat Rahımov pen Aleksandr Zaıchıkov altyn tuǵyrdan qol bulǵasa, Danııar Eleýsinov, Ivan Dychko (ekeýi de boks) jáne Jazıra Japarqul (aýyr atletıka) kúmis júldeger atandy. Al Almat Kebisbaev, Dosjan Kartıkov (ekeýi de grek-rım kúresi), Svetlana Podobedova (aýyr atletıka), Olga Rypakova (jeńil atletıka) úzdik úshtikti túıindedi.
2016 jyly Nurlan Bekjanov erkin kúresten Býdapeshtte ótken alamannyń fınalynda jeńilip, al Aıym Ábildına (áıelder kúresi) qola júldemen elge oraldy.
2017 jyly boksshy Qaırat Eralıev ǵana álem birinshiliginde bıik tuǵyrdan kórine aldy. Kúmis júldege Ábilhan Amanqul, Qamshybek Qońqabaev (ekeýi de boks), Meırambek Aınaǵulov, Demeý Jadraev (ekeýi de grek-rım kúresi) ıe bolsa, qola júldege Jomart Erjan, Abylaıhan Júsipov, Vasılıı Levıt (úsheýi de boks), Qaırat Sarymsaqov (taekvondo), Olga Rypakova (jeńil atletıka), Aqjúrek Tańatarov (erkin kúres) jáne Otgonseseg Galbadrah (dzıýdo) laıyq dep tanyldy.
2018 jyly oljaǵa kenelgen otandastarymyzdyń arasynda Erlan Serikjanov (dzıýdo), Jaına Shekerbekova (qyzdar boksy), Nurıslam Sanaev syndy sportshylar aıshyqty ónerlerimen kózge túsip, kúmis júlde aldy. Sondaı-aq Arlı Chonteı (aýyr atletıka) de qorjynǵa kúmis medal salsa, Aıdos Sultanǵalı, Meıirjan Shermahanbet (ekeýi de grek-rım kúresi), Darhan Asádilov (karate), Nadejda Lıhacheva (aýyr atletıka), Otgonseseg Galbadrah (dzıýdo), Karına Ibragımova (boks) úzdik úshtikten kórindi.
2019 jyly qazaqstandyqtar arasynda jalǵyz altyn júldeni Bekzat Nurdáýletov (sýrette) ǵana jeńip aldy. Ol Ekaterıngbýrgte ótken álemdik dodaǵa tuńǵysh ret qatysqanyna qaramastan barlyq qarsylasyn bet qaratpaı jeńdi. Tipti jartylaı fınalda onyń jolyna kýbalyq ataǵy dardaı Hýlıo Sesar La Krýs qarsy tursa da jerlesimiz qaımyqqan joq. La Krýsta álemniń tórt dúrkin jáne Rıo Olımpıadasynyń chempıony. Búkil álem kóz tikken sporttyq sharanyń qaq tórinde otandasymyz kýbalyq «qabylandy» nokdaýnǵa jiberip, 81 kılo salmaqta kim myqty ekenin ańǵartty. Fınalda ózbek Dılshodbek Rýzmetovti 5:0 esebimen oısyrata jeńgen Bekzat álem chempıony atandy.
Sondaı-aq 2019 jyly Qamshybek Qonqabaev (boks) kúmis júldege ıe bolsa, Qaırat Sarymsaqov (taekvondo), Rıshat Haıbýllın (qabyrǵaǵa órmeleý), Eldos Smetov (dzıýdo), Mılana Safronova, Dına Islambekova (ekeýi de bokstan), Sáken Bıbosynov, Abylaıhan Júsipov, Tursynbaı Qulahmet jáne Vasılıı Levıt (barlyǵy da boks) qola medal enshiledi.
Jalpy, 1993-2019 jyldar, ıaǵnı 26 jyldyń ishinde ótken jahandyq jarystarda sportshylarymyz 46 altyn, 52 kúmis jáne 101 qola medal jeńip aldy.
Álem chempıonattarynda Qazaqstannyń kók baıraǵyn bıik tuǵyrdan jelbiretken saıypqyrandarymyz qazaq sporty tarıhynda altyn árippen jazylary sózsiz. Sondyqtan elimizdiń atyn asqaq bıikke kótergen osyndaı chempıondarǵa qandaı qurmet pen qoshemet kórsetse de jarasady.
1993-2019 jyldary aralyǵynda álem chempıonatynda
top jarǵan sportshylar
№
Sportshylar
Sport túri
Dıssıplına
Medal
1994 jyl
1
Iýrıı Melnıchenko
Grek-rım kúresi
57 kg
altyn
1996 jyl
2
Aleksandr Parygın
Bessaıys
jekeleı
altyn
3
Dmıtrıı Tıýrın
Bessaıys
estafeta
altyn
Aleksandr Parygın
Oleg Rebrov
1997 jyl
4
Iýrıı Melnıchenko
Grek-rım kúresi
58 kg
altyn
5
Sergeı Fedorchenko
Sporttyq gımnastıka
altyn
1998 jyl
6
Baqtııar Baıseıitov
Grek-rım kúresi
63 kg
altyn
7
Mhıtar Manýkıan
Grek-rım kúresi
74 kg
altyn
8
Natalıa Gýrova
Nysana kózdeý
altyn
1999 jyl
9
Bolat Jumadilov
Boks
51 kg
altyn
10
Mkhıtar Manýkıan
Grek-rım kúresi
63 kg
altyn
11
Dmıtrıı Gaag
Trıatlon
jekeleı
altyn
2002 jyl
12
Olga Dovgýn
Nysana kózdeý
50 m. myltyq
altyn
2003 jyl
13
Galıb Jafarov
Boks
57 kg
altyn
14
Gennadıı Golovkın
Boks
75 kg
altyn
2005 jyl
15
Serik Sápıev
Boks
64 kg
altyn
16
Erdos Jańabergenov
Boks
81 kg
altyn
17
Ilıa Ilın
Aýyr atletıka
85 kg
altyn
2006 jyl
18
Ilıa Ilın
Aýyr atletıka
94 kg
altyn
19
Olga Dovgýn
Nysana kózdeý
50 m. myltyq
altyn
2007 jyl
20
Serik Sápıev
Boks
64 kg
altyn
2009 jyl
21
Zúlfııa Chınshanlo
Aýyr atletıka
53 kg
altyn
22
Maııa Maneza
Aýyr atletıka
63 kg
altyn
23
Svetlana Podobedova
Aýyr atletıka
75 kg
altyn
24
Maksım Rakov
Dzıýdo
100 kg
altyn
25
Natalıa Gýrova
Nysana kózdeý
10 m.
altyn
2010 jyl
26
Maııa Maneza
Aýyr atletıka
63 kg
altyn
27
Svetlana Podobedova
Aýyr atletıka
75 kg
altyn
2011 jyl
28
Ilıa Ilın
Aýyr atletıka
94 kg
altyn
29
Zúlfııa Chınshanlo
Aýyr atletıka
53 kg
altyn
2013 jyl
30
Birjan Jaqypov
Boks
49 kg
altyn
31
Mereı Aqshalov
Boks
64 kg
altyn
32
Danııar Eleýsinov
Boks
69 kg
altyn
33
Jánibek Álimhanuly
Boks
75 kg
altyn
2014 jyl
34
Nazym Qyzaıbaı
Boks
48 kg
altyn
35
Zúlfııa Chınshanlo
Aýyr atletıka
53 kg
altyn
36
Jasulan Qydyrbaev
Aýyr atletıka
94 kg
altyn
37
Ilıa Ilın
Aýyr atletıka
105 kg
altyn
2015 jyl
38
Eldos Smetov
Dzıýdo
60 kg
altyn
39
Nıjat Rahımov
Aýyr atletıka
77 kg
altyn
40
Aleksandr Zaıchıkov
Aýyr atletıka
105 kg
altyn
2016 jyl
41
Nazym Qyzaıbaı
Boks
48 kg
altyn
42
Dına Jolaman
Boks
54 kg
altyn
43
Valentına Halzova
Boks
69 kg
altyn
44
Lázzat Kúngeıbaeva
Boks
+81 kg
altyn
2017 jyl
45
Qaırat Eralıev
Boks
56 kg
altyn
2019 jyl
46
Bekzat Nurdáýletov
Boks
81 kg
altyn