Tarıhı jaýapkershilikten týyndaǵan sheshim

Jalpy, Konstıtýsııalyq re­for­ma – Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń eli­miz­degi saıa­sı júıeni jańǵyrtý bastamasynan týyndaǵan qadam. Osy maqsatpen Konstıtýsııa­lyq komıssııa qurylyp, irgeli ju­mys atqaryldy.

Komıssııa quramynda Ult­tyq quryltaıdyń músheleri, belgili zańgerler, ortalyq mem­lekettik organdarda jaýapty qyzmet atqaratyn tulǵalar, BAQ jetekshileri, máslıhat tóraǵalary, óńirlik qoǵam­dyq keńesterdiń músheleri jáne ǵylymı-saraptamalyq orta ókilderiniń bolýy barlyq aımaq pen áleýmettik toptardyń múd­desin keńinen eskerýdi qamta­masyz etti. Bul «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tu­jy­rymdamasynyń iske asyry­lýynyń jarqyn kórinisi ekeni anyq.

Talqylaý úderisi birneshe kezeńnen turdy. Ol sarapshylar arasyndaǵy pikirtalastarmen qatar sıfrlyq platforma­lar men keri baılanys tetik­teri arqyly uıymdastyrylǵan aýqymdy qoǵamdyq dıskýssııa­ny qamtydy. Azamattardan, saıası partııalar men qoǵamdyq uıymdardan túsken júzdegen usynys jan-jaqty saraptalyp, ishki turǵydan úılesken bir­tutas jobaǵa engizildi. Otyrystar­dyń tikeleı kórsetilýi, ashyq túsindirý jumystary men Komıssııa músheleriniń medıa­keńistiktegi belsendiligi de qoǵamnyń senimin arttyrýǵa ári qabyldanǵan sheshimderdiń zańdylyǵyn kúsheıtýge eleýli yqpal etti.

Atalǵan aýqymdy ju­mys­tyń nátıjesinde Ata zańy­myzdyń preambýlasynan bas­tap, negizgi bólimderine deıin tujyrymdamalyq ózgerister engizilip otyr. Konstıtýsııany keshendi túrde jańartqan bul joba memleketimizdiń damý fılosofııasyn túbegeıli jańǵyr­týdy kózdeıdi. Elimizdiń eń basty qujatyna buryn bolmaǵan jańa baptar qosylyp, qoldanystaǵy normalardyń zaman talabyna saı qaıta qaralýy sonyń aıqyn dáleli.

Qazirgi Konstıtýsııanyń mazmuny men negizgi máninde HH ǵasyrdaǵy eski júıege tán belgiler bar ekeni belgili. Ási­rese bıliktiń shamadan tys or­talyqtandyrylýy jáne onyń qatań vertıkalǵa negiz­de­lýi Ádiletti Qazaqstanǵa baǵdar bola almaıdy. Sondaı-aq eski redaksııada ulttyq biregeılik te naqty aıqyndalmaǵanyn atap ótken jón. Munyń bári ulttyń zaman kóshine ile­sip qana qoımaı, aldyńǵy legine shyǵýyna jol ashatyn jańa serpin qajet ekenin kórsetedi.

Shyn máninde, Konstıtý­sııa – eldiń uzaqmerzimdi da­mýynyń be­rik negizi. Qoǵam men mem­le­kettiń strategııalyq baǵy­ty, eń aldymen, Ata zańda aıqyn­dala­dy. Sondyqtan jańa jobada eli­mizdiń aldaǵy ondaǵan jyl­darǵa arnalǵan saıası, áleý­met­tik jáne ekonomıkalyq damý baǵ­da­­ryn naqtylaıtyn, sondaı-aq tu­­raqty ári ornyqty ósýdiń qu­qyqtyq irgetasyn qalaıtyn basymdyqtarǵa erekshe kóńil bólingen.

Budan basqa, memleket­tiń basty qundylyǵy retinde adam, onyń ómiri, quqyqtary men bos­tandyqtary naqty ári mazmundy túrde bekitilgen. Bul – qysqamerzimdi saıası sheshim­derge emes, urpaq aldyn­daǵy jaýapkershilikke negiz­delgen ustanym. Osylaısha, Kons­tı­týsııanyń usynylǵan jobasyn qoǵamdy biriktiretin jáne bolashaqqa senim qalyptas­tyra­tyn rólge ıe dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Munyń bári kezdeısoq ózgerister emes, júıe­li jańǵyrý ekeni sózsiz.

Bul jańǵyrý – Ádiletti Qazaqstannyń jańa kons­tı­tý­sııalyq modelin qalyp­tastyrý jolyndaǵy batyl qadam. О́ıtkeni jańa Ata zań jobasynda ádildik, zań ústem­digi jáne teń múm­kin­dik qaǵı­dattaryna basa mán be­ril­gen. Ádilettilik formaldy uran emes, naqty quqyqtyq jáne ınstıtýsıonaldyq mazmun­men tolyqtyrylyp otyr. Sol arqyly memleket qoǵam aldynda esep beretin, al azamattar óz quqyqtaryn qorǵaýda naqty tetikterge ıe bolatyn jańa ózara qatynas modeli qa­lyptasady. Bul – bılik pen halyq arasyndaǵy alshaqtyqty azaıtyp, ashyq ári ádil basqarý júıesin ornyqtyrýdyń mańyz­dy joly.

Jańa ózgerister Parla­menttiń ókilettigin kúsheıtýdi jáne saıası júıeniń tıimdiligin arttyrýdy kózdeıdi. Sol arqy­ly zań shyǵarýshy bıliktiń róli nyǵaıyp, ókildi organnyń Úkimet pen atqarýshy bılikke yqpal etý tetikteri keńeıedi. Mundaı qadam ókildi bıliktiń salmaǵyn arttyryp, halyq­tyń saıası úderisterge qatysýy­na tyń serpin beredi. Parlament­tiń kúsheıýi bıliktiń bir orta­lyq­qa shoǵyrlanýyn shektep, saıası júıedegi ashyqtyq pen jaýapkershilikti qamtamasyz etedi. Sonyń nátıjesinde qabyl­danatyn sheshimderde qoǵamnyń múddesi tolyq es­keriledi.

Sondaı-aq bılik tarmaqtary arasyndaǵy tepe-teńdik pen ózara jaýapkershilik kúsheıip, saıası júıe burynǵydan da jınaqy, aıqyn ári nátıjege baǵyttalǵan sıpatqa ıe bolady. Memlekettik apparat­tyń qyzmeti formalızmnen arylyp, naqty qoǵamdyq sura­nystarǵa jaýap berýge beıim­deledi. Mundaı júıe ishki tu­raq­­tylyqty saqtaýmen qatar, syrt­qy ózgeristerge de ıkemdi áreket etýge múmkindik beredi. Osy­laısha, qoǵamnyń bılikke de­gen senimi nyǵaıady.

Jalpy, jańa Konstıtýsııany ishki faktorlar men syrtqy syn-qaterlerge berilgen salmaqty jaýap dep qabyldaımyz. Se­be­bi álemde oryn alǵan turaq­syz­dyq, geosaıası ózgerister jáne ishki áleýmettik suranys­tar memlekettiń quqyqtyq negi­zin jańasha qaraýdy talap etip otyr. Bul talaptar eldiń kons­­tı­týsııalyq negizderinde eskeri­lýge tıis.

Jańa Konstıtýsııa jobasy el egemendigi men táýelsiz­digin saqtaýǵa, aýmaqtyq tutas­tyǵyn qorǵaýǵa jáne ulttyq qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa baǵyt­talǵan naqty quqyqtyq normalarmen tolyqtyrylǵan. Bul qujat memlekettiń syrtqy qy­sym­darǵa tótep berý qabiletin arttyryp, ishki birlikti saqtaý­dyń ınstıtýsıonaldyq negizin qalyptastyrady. Sondyqtan atalǵan joba memleketimizdiń búgingi jáne bolashaqtaǵy múd­de­si qatar qamtylǵan, zaman­ǵa saı qujat ekeni anyq.

Taǵy bir erekshe atap óter jaıt, jańa Konstıtýsııa joba­synyń mazmuny, baptardyń ataýlary, jańa bólimderdiń máni jaı tehnıkalyq túzetýler emes, tereń oılastyrylǵan tu­jyrymdamalyq jańǵyrýdyń nátıjesi ekeni. Mátinniń jatyq, barynsha túsinikti jazylýy da Ata zańnyń bıýrokratııalyq til­den bas tartqanyn, anaǵurlym júıeli ári jumyr bola túskenin kórsetedi.

Qoryta aıtqanda, jańa Kons­­tı­tý­sııanyń jobasyn eli­mizdiń jarqyn bolashaǵyna baǵyt­talǵan júıeli qadam dep qabyl­daımyz. Bul – ýaqyt talaby, qoǵam suranysy jáne tarıhı jaýapkershiliktiń toǵysýynan týyndaǵan sheshim. Ádiletti Qazaq­stan ıdeıasy endi tek saıası baǵ­dar ǵana emes, Ata zańmen bekitil­gen naqty damý jolyna aınalyp otyr.

Osy jolda ult bolyp uıysý asa mańyzdy. Sebebi Konstı­týsııalyq reformalardy júzege asyrý – tek bıliktiń emes, barsha halyqtyń ortaq jaýapkershi­ligi. Birlik pen yntymaq bar jerde ǵana ádiletti, qýatty jáne básekege qabiletti memleket qa­lyptasady. Sondyqtan barsha otandasymyzdy osyndaı tarıhı kezeńde Memleket basshy­synyń aınalasyna toptasyp, birliktiń ozyq úlgisin kórsetýge shaqyramyn.

Máýlen ÁShIMBAEV,

Senat tóraǵasy