«Qazaqstandy» kimder qarjylandyrdy?

Alǵashqy kezde gazet redaksııasy Sháńgereı Bókeevtiń ıeliginde ornalasyp, bas­tapqy eki sany Astrahandaǵy «Apre­sıans ı Okýr» baspahanasynda basyldy. Sháńgereı sonymen qatar gazetke qarjylaı da qoldaý kórsetti. Zertteýshi ǵalym Maqsat Táj-Murat Sháńgereıdiń «gazetke baıǵazym» dep aldymen 500 som, keıin «kómegim» dep 1000 som bergenin jazǵan edi. Ol ýaqytta úlken qoıdy 5 somǵa satyp alýǵa bolatynyn eskersek, 500 som degenińiz az aqsha emes. Sońyra gazet redaksııasy Oral qalasyna kóshti. Sóıtip, qaıta tirkeýden ótip, alǵashqy bes sany Shelkova baspahanasynda, qalǵan sany «Qazaqstan» gazetiniń óz baspahanasynda basyldy. Osylaısha, barlyǵy gazettiń 18 sany oqyrmanǵa jol tartty. Sonyń 16-sy bizge belgili, 2012 jyly qazirgi qaripke kóshirilip, jeke jınaq bolyp shyqty.

«Qazaqstan» gazetiniń №1 sany 16 naýryzda shyqsa, №2 sany 27 mamyrda jaryq kórdi. Ekinshi sanynyń araǵa eki aı salyp shyǵýy basylymnyń qıyndyqqa dýshar bolǵanynan habar beredi. Bul jaıynda osy sandaǵy «Hurmatlý oqýshylarymyzǵa» degen maqalada: «Qazaqstannyń» ekinshi nómiri keshigip shyqty, shyǵarýshylardyń ne halde bolǵany bir Allaǵa, ekinshi ózderine aıan. Qaıǵyly kúnderdiń, uıqysyz túnderdiń talaıy bastan keshti, aldarynda da tar jerler, taıǵaq keshýler jatyr, alaıda shyǵarýshylardyń keleshektegi qıyndyqtardan qashýǵa oılary joq, Alla salamatshylyq berse, máshhúr general Zaınal Ǵabıdın Taqıýf janablary eıkden bir kóterib jiberdi, ıaǵnı bir myń som kazıtimiz faıdasyna járdem etti», dep jazylǵan.

Ásilinde, №2 sannan keıin gazettiń №3 sany shyǵýy kerek edi. Alaıda redaksııanyń Oralǵa (Teke) kóshirilýine baılanysty, kelesi nómiri taǵy da keshigip, 15 qarashada bir-aq shyqqan. Eleýsin Buırın 1912 jylǵy №5 sandaǵy «Muhtaram oqýshylarymyzǵa!» degen maqalasynda bul jaıynda: «...Gazıtimizdi Tekege kóshiremiz deb bes aıdaı toqtatyb aldyq», dep jazdy. Sondaı-aq ol «Qazaqstan» gazetiniń shyǵýyn Semeı, Jetisý, Syrdarııa, Aqmola oblysynyń da qazaqtary jaqsy qabyldap, qoldaý bildirip jatqanyn atap ótti. Eleýsin 1912 jylǵy №6 sandaǵy habarynda Ishanǵalı Meńdiǵalıevtiń 100 som, Bilásh Sholtyrovtyń 30 som kóleminde qarjylaı qoldaý kórsetkenin jazsa, №8 sandaǵy taǵy bir habarynda: «...Bylaıǵy jerlerden biraz hat keldi. Hár jerde de osyndaı jınab jiberýge yjdıhad etib jatqan azamatdar bar kórinedi», deı kelip, Bókeı ordasynan Esenǵalı Turmuhamedovtiń 10 adamdy gazetke jazdyrǵanyn habarlaıdy. Sol sekildi 1911 jylǵy №1 sandaǵy bir habarda Orynbordyń aýqattysy Ǵabdýlhamıd Qusaıynovtyń «Qazaqstan» gazetine dep 25 som aýdarǵany aıtylǵan.

Osyndaı qarjylaı qoldaýlar ar­qasynda gazettiń shyǵýy bir retke kel­tirilip, jaǵdaı qalypqa túse bastady. Ásirese eki mesenattyń «Qazaqstan» gazetine qomaqty járdem bergeni qaıyrymdy is retinde baǵalandy. Olar jaıynda gazet betinde jyly pikirler jarııalandy. Sonyń birin Baqytjan Qarataev jazdy. Ol gazettiń 1912 jyl №5 sanyndaǵy «Azamattarǵa jáne bir-eki aýyz sóz» maqalasynda: «Qazaqstannyń» shyǵýyna sebeb bolǵan Baký shaharynyń musylmany general Zeınelǵabıden Taǵıev hám Jahangır hannyń nemeresi sultan Shhangıreı degen musylman bolady», dedi. Sondaı-aq ol qazaqtyń óner-bilim jolynda basqa halyqtardan keıin qalyp bara jatqanyna qynjylyp: «...Danyshman musylman qaryndasdarymyz ǵınaral Taǵıev, Iaýıshov hám sultan Shháńgıreı hazratlary qazaq syqyldy qaryndas halqyn aıab, kózin ashar úshin uıqysynan oıatar úshin óner-bilim jolyna aıdar úshin dáýletderin aıamaı, «Aıqab» hám «Qazaqstan» ǵazıtalarynyń shyǵýyna járdem berip jatyr. Endi shylbyr berip, báıgi atyndaı kótermelegen danyshmandarǵa ilese alsaq jarar edi», – dedi. Ol osylaısha qazaqtyń baılaryn Zeınelǵabıden men Sháńgereıden úlgi alyp, «Qazaqstan» gazetiniń úzbeı shyǵyp turýy úshin qarjylaı kómek berýge shaqyrdy.

Qarataevtyń maqalasyna alǵash bolyp Jubaken Tileýbergenov ún qosty. Ol gazettiń 1912 jylǵy №9 sanyndaǵy maqalasynda qazaq basylymyna qarjy bólgen Zeınelǵabıden men Sháńgereıdiń ıgi isin kózge jas alyp qabyldaǵanyn aıta kelip: «...Basqa muqtajymyz keleshekte retimenen jazyla berer, qazirge aıtylmysh danyshmandarymyzǵa táshkúr etip, halyqtyń yhlasyn bildirip qalamyn», dep jazdy. Sondaı-aq Jubaken gazettiń №10 sanyndaǵy «Azamattardyń yjtıhady» dep atalatyn maqalasynda qarjysy hám qalamymen qoldaý kórsetken jandarǵa taǵy da toqtala kelip: «...Kavkaz tatary general Taǵıev qazaq úshin myń som bergende, ózi úshin «Qazaqstan» menen «Aıqabqa» bir qoıdyń bulyn qımaý jón bolar ma?» – dep sózin túıindedi.

Baqytjan kótergen bastamany ilip áketken taǵy bir qazaq – semeılik Ǵabdrahman Júsipuly. Ol gazettiń 1912 jylǵy №8 sanyndaǵy «Muhtaram «Qazaqstan» oqýshylary» degen ma­qalasynda: «...О́zim saýdager adammyn, ýa hám qadım birlen oqyǵan ıazý parad­kasinde artyq bilmeımin. Birer adam basshy bolsa, shamamnan kel­genshe qadarı-hálimshe pul (aqsha) ıardamǵa men daıarmyn», deı kelip, ózi sekildi basqa da baılardy gazetke qoldaý bildirýge shaqyrdy. Ǵabdrah­mannyń osy usynysynan keıin Baqytjan Qarataev qaıtadan ún qatyp: «...Bu mezgilge laıyq azamatdar bireýi qolyna qalamyn ustap, bireýi malyn ustap, jer-jerden shyǵyp jatyr. Sol azamattyń bireýi Ǵabdyrahman Iýsýfov boldy», deı kelip, onyń gazet jumysyna járdemdeseıik degen bastamasyn qýana qoldap, «mundaı sózdi tek óser eldiń adamy jazar bolar» dep mereıin ósirdi. Baqytjan Ǵabdrahmanǵa: «...О́zińiz basshy bolyńyz hám ózińizden artyq basshy kerek de emes. Artyńyzda qostaýshy bizdeı aǵańyz turǵanda, izgý kóńilińizden izdep toqtamańyz», – degen usynys-tilegin de aıtty.

1912 jylǵy 31 mamyrda gazettiń №12 sany shyqty. Al odan keıingi №1 sany araǵa 7 aı salyp, 1913 jylǵy 27 qańtarda bir-aq basyldy. Osy sanda jarııalanǵan «Hurmet ıesi oqýshylarymyzǵa!» degen bas maqalada: «Qazaqstan» gazetasy muhtajdyqtan ólip, qaıtadan tirilgendeı boldy. Jazdaıǵy kórgen kúni bek jaman boldy. Jazdaı gazet basatyn mashınamyz óziniń boryshy úshin jazylyp-syzylyp turdy. Alla dep boryshtan jańa bir arylyp, azyraq soma túsirip alyp, táýekel etip qaıta bastadyq», dep jazyldy. Osyndaǵy «azyraq soma» degendi zertteýshi Maqsat Táj-Murat uıymnyń jıǵan aqshasy dep túsindirgen. Sebebi «Qazaqstan» gazetiniń ýaqytynda shyǵýy úshin qazaqtyń 30-ǵa jýyq zııaly azamaty astyrtyn bas qosyp, uıym qurǵan edi. Uıym músheleri qatarynda gazet shyǵarýshylarynan bólek Seıitqalı Meńdeshev, Ǵabdolǵazız Musaǵalıev, Nuǵyman Zalıev, t.b. azamattar boldy. Olardyń basy 20, sońy 5 somnan jarna aýdaryp, aı saıyn jalpy 175 som jarna jııýǵa kelisti. Máselen, Jetisýdiń ataqty baılary Mamanovtar áýletiniń «Qazaqstanǵa» qolushyn sozýyna osy uıymnyń múshesi Ǵabdolǵazız Musaǵalıev araaǵaıyn boldy. Bul jaıynda gazettiń 1912 jylǵy №11 sanynda: «Semırechenskı oblysynan Seıitbattal qajy Mamanov, Hudaıbergen Turysbekov, Ishanǵul qajy Mamanov, Ǵaıdmahmýd Turysbekovterdiń «Qazaqstan» kazıtasynyń faıdasyn bergen járdemi maǵlum Ǵabdýl-Ǵazız Mýsın arqyly jetip edi. Bularǵa mılet adamdary Alla rıza bolsyn aıtady», – degen habar jarııalandy.

«Qazaqstan» gazetine qarjylaı qol­daý toq­tamaǵanymen, 1913 jylǵy №2 sany­nan keıin basylym jaryq kórmeı qaldy. Bul jaǵdaı onyń senzýra saldary­nan jabylǵanyn ańǵartady. Bar-joǵy 18 sany ǵana shyqqan gazet 1913 jyly, «Qa­zaq» gazeti jaryq kórgen tusta, óz jumy­syn toqtatty. Soǵan qaramastan, «Qazaq­stan» gazeti qazaq baspasóziniń alǵashqy qar­lyǵashtarynyń biri retinde tarıhta qaldy.