Peterbordaǵy Reseı Ǵylym akademııasyna qarasty Antropologııa jáne etnografııa mýzeıindegi (Kýnstkamera) jádigerler qatarynda qazaq turmysyna qatysty myńnan asa qundy dúnıe saqtalǵan. Sonyń biri – qazaq qyzynyń qymbat sáýkelesi.
Jalpy, Antropologııa jáne etnografııa mýzeıiniń qorynda tórt sáýkele bar. Sonyń ishindegi mýzeı qoryna alǵash túskeni – osy sáýkele. Jádigerdi mýzeıge 1899 jyly Laıyqjan Berkimbaev, Hasan Imambaev ótkizgen. Ekeýi de – qazaqqa belgili qaıratkerlerdiń urpaǵy. Laıyqjan Derbisáli Berkimbaevtyń balasy bolsa, Hasen – Eshmuhamed Imanbaevtyń uly. Ekeýi sol kezdegi Aqtóbe jáne Qostanaı ýezderi aýmaǵynan qazaqtyń 88 buıymyn mýzeı qoryna tabystaǵan. Tipti mýzeı qoryn jańa jádigerlermen tolyqtyrǵany úshin Laıyqjan Berkimbaev moıynǵa taǵylatyn «Yntasy úshin» kúmis medalimen marapattalyp, Hasan Imambaev Alǵyshat alǵan.
Eki qazaq syıǵa tartqan jádigerler ishindegi eń qundysy – osy sáýkele. Qundy bolatyny sol, bul sáýkeleni jasaýǵa sheberler bir jylyn jumsaǵan eken. Sáýkeleniń negizi barqyt jáne jibek matadan tigilgen. Al áshekeıleri gaýhar, kúmis, altyn, marjan sekildi baǵaly tastarmen kómkerilgen. Qatty sılındr tárizdi bóliginiń bıiktigi – 34 sm, artqy jaǵynyń bıiktigi – 45 sm. Joǵarǵy sheńberi – 34 sm, tómengi sheńberi – 60 sm. Jamylǵysynyń uzyndyǵy – 145 sm, jolaqtarynyń uzyndyǵy – 55 sm. Monshaq tizbeginiń uzyndyǵy – 56, jelke japqyshynyń uzyndyǵy – 85 sm, monshaqty shashaqtarynyń uzyndyǵy – 67 sm. Sáýkeleniń jalpy salmaǵy – 2,7 kılo. Mýzeı dereginde sáýkeleni daıyndaýǵa sol kezdegi aqshamen 600 rýbl jumsalǵany jazylǵan. Bul, qazirgishe aıtqanda, 60 jylqynyń qunyna para par. Soǵan qaraǵanda «buryndary asa baı adamdar qyzdaryna jasatqan sáýkelelerine úıir-úıir jylqy jumsaǵan» degen áńgimeniń negizi bar sekildi. Máshhúr Júsip Kópeıulynyń eńbeginde de sáýkeleniń qunyna qatysty qyzyq derek kezdesedi. Onyń jazýynsha, XIX ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda Baısaqal men Sapaq degen baı quda bolady. Baısaqal qudalaryna qyzdyń sáýkelesin jiberip: «Basqa eshteńe suramaımyn, tek osy bir sáýkeleniń baǵasyn ózderi eseptep berse boldy», – depti. Sonda Kenesarynyń aǵasy Sarjan tóre: «Bul sáýkeleniń baǵasy 500 baıtal bolady eken, sondyqtan qyzynyń maly 500 jylqy bolsyn», – degen kórinedi.
Sáýkeleniń tarıhy sonaý myńjyldyqtardan bastalady. Baıqasańyz, saqtar kıgen shoshaq bórik pen sáýkele bir-birine qatty uqsaıdy. Tipti bir qaraǵanda sáýkele «Altyn adamnyń» bas kıimine de kelińkireıdi. Soǵan qaraǵanda onyń tarıhy sonaý saq kezeńinen bastalatyn sekildi. Tarıhshy Jambyl Artyqbaevtyń pikirinshe, sáýkele myńdaǵan jyl tezinen ótken, iriktelgen. «Dástúrli qazaq qoǵamynda kez kelgen sóz, zat, is-áreket fýnksıonaldy sanalady. Al sáýkele – anadan qyzyna qalyp otyratyn baılyq. Tipti keıbir sáýkeleniń quny 500 jylqyǵa deıin barǵan», deıdi tarıhshy. Rasynda, qazaq úshin sáýkele – kóneniń kózi. Qazaq arasynda «áýlettiń rýhanı qýaty sáýkelede saqtalady» degen senim bar. Sol sebepti sáýkele anadan qyzǵa, ájeden nemerege syı-mura retinde berilip otyrdy. Onyń qasıetti sanalǵany sonsha, basqa qyzdarǵa kııýge, tipti ustap kórýge de bermegen.
Keńes ókimeti ornaǵannan keıin sáýkele sekildi ulttyq kıimder «eskiliktiń qaldyǵy» sanaldy. Sóıtip, bastapqy rámizdik máninen, birte-birte kúndelikti tipti turmystan da ajyrady. Bir qýanarlyǵy, keıingi kezderi uzatylǵan qyzdar arasynda tazalyqtyń nyshany sanalatyn sáýkele kııý qaıtadan sánge aınalyp keledi. Betasharyn sáýkele kıip ótkizip jatqan qalyńdyqtardyń sany artty. Tipti 2024 jyly qazaqtyń betashar salty IýNESKO-nyń materıaldyq emes mádenı muralar tizimine endi. Aldaǵy ýaqytta sáýkeleniń ózi de osy qurmetti tizimge engizilse, nur ústine nur bolar edi.