Opera ánshisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Shahımardan ÁBILOV týraly syr-tolǵanys
Shahımardan ánshi ámbege aıan Kereký óńiriniń Arbaıgen aýylynda dúnıege kelipti, balalyq shaǵy dúıim qazaqqa máshhúr Qanjyǵaly Bógenbaı eli Ereımentaýda ótipti. Estaı ánimen aýyzdanyp, Aqan seri “baı-baılap” ańyratqan Qulagerdeı pyraqtyń qusaly ańyzymen aıalanypty. Birjan sal ániniń kóz jetpes burmalaryna boılapty. Imanjúsiptiń joldasqa sulý qyzdan olja salǵan qyzyqtaryna qanypty. Bir jaǵy Qarqaraly, bir jaǵy Baıan taýdyń kúmiskómeı qaıyrmaly lúpilin tyńdapty. Kúmbirlegen Kókshetaýdyń dabysy qyr astynan yntyqtyra estilip turypty. Osy jaılardyń zańdy jalǵasyndaı, ultymyzǵa qatysty qalt etken jaqsy jańalyqty ilip áketetin sol kúnderdegi “Lenınshil jasta”: “Mektep oqýshylarynyń taıaýda ótken respýblıkalyq baıqaýynyń qorytyndysy boıynsha Aqmola oblysy Ereımentaý orta mektebiniń onynshy klass oqýshysy Sh.Ábilov Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııaǵa emtıhansyz qabyldandy” degen qysqa habar jarııalanǵan.
Áıtkenmen, taǵdyr uıǵarymy olaı bolmapty. О́nerdegi jeńil joldy, arzan ataqty, lap etip tez tutanyp janyp ketýdi Shahı jas ózi áýelden qalamapty. Álbette, tap sol kezde ol uly ánshi Enrıke Karýzonyń “Kim erte bastasa, sol erte aıaqtaıdy” degen támsilin estimegen de shyǵar. Biraq qalaı bolǵanda da, konservatorııaǵa túsý tabandatqan tórt jylǵa shegerilip, tórt jyldyq taǵat pen tolǵanystan keıin, tórt jyldyq sarylys pen saǵynyshtan keıin, Taıbýryldyń qyryq úsh kún kemdigindeı, Shahımardannyń shabyt mýzasy da tórt jyl keshigip jetken edi. Sodan beri uzyn yrǵasy qyryq jyl ýaqyt ótken eken. Atam qazaq “Jolaýshynyń keshikkeninen súıin” deıdi ǵoı. Sol aıtqandaı, búginde onyń esimi án súıetin, óner súıetin qaýymǵa, oıly tyńdaýshyǵa óz elimizden shet jerlerde de keńinen málim. Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń ánshisi, Qurmanǵazy atyndaǵy Ulttyq konservatorııanyń professory, Máskeý halyqaralyq shyǵarmashylyq akademııasynyń akademıgi Shahımardan Ábilov qazaqtyń mýzyka mádenıetindegi birtýar tulǵa, betke ustar biregeı bedelderiniń biri degen salıqaly tujyrymǵa qaýym toqtaǵaly qashan.
Olaı bolsa, áıgili ánshi jaıyndaǵy álqıssamyzdyń birinshi sheginisin osy tusta jasaýymyz kerek tárizdi.
Sonaý jetpisinshi-sekseninshi jyldarda ataqty, ataqsyz ánshilerimiz saltanatty jıyndarda, ásirese, resmı konsertterde Eýropa, orys romanstaryn oryndaýshy edi. Al qazaq romanstary men ánderine klassıka retinde den qoımaıtyn. Qazaqta romans joqtaı, romans mektebi, klassıkalyq óredegi án mektebi qalyptaspaǵandaı kóretin, álemge máshhúr arııalarmen para-par, bir mysqal kem emes, teńdessiz, injý-marjan halyq ánderimiz ben Segiz Seri, Sal Birjan, Aqan seri bastaǵan halyq kompozıtorlarynyń tereń sezimdi keremet týyndylaryn, talaı-talaı tamasha tól romanstarymyzdy klassıka retinde usynýǵa uıalshaqtaıtynbyz. Baıaǵy namyssyzdyq!
Bul jaǵdaıatty Shahımardan sezinbeı qalǵan joq. Sol sebepten óziniń qanat qaqqan, endi eńbek etip júrgen Qurmanǵazy konservatorııasynda bergen alǵashqy klassıkalyq, ustazdyq, professıonaldyq jeke konsertine daıyndyq barysynda kóp izdendi, tyń da batyl qadamdar jasady. Ermek, Bıbigúl, Roza Jamanovalardyń shetelge barǵanda rásim úshin aıtatyn qazaq ánderiniń klassıka dep emes, folklor dep qabyldanyp júrgenin de bir sát kúıine eske alyp, júregi aýyryp, muńaıdy. Solardyń bárin eskere kelgende óziniń osy ilki konsertin Qazaqstan kompozıtorlarynyń romanstary men qazaqtyń halyq ánderinen monshaqtaı tizip, ánsúıer qaýymǵa án klassıkasy retinde usyndy. Konserttik baǵdarlamasynyń tájine Birjan, Aqan seri, Muhıt, Abaı, Estaı ánderin bir-bir gaýhar tastaı jarqyrata qadap, ásemdeı aıshyqtady. Mundaǵy oıy – bizdiń qazaqta da keremet án klassıkasy bar ekendigin kórsetý, sony bir júıege salyp, ózindik tóltýma mektep jasaý edi. Netken izgilikti maqsat deseńizshi!
Shahımardannyń paıymdaýynsha, qazaqtyń án mektebiniń atasy – eń birinshi, Birjan, ıaǵnı án ónerindegi Abaıymyz – Birjan. Osy án mektebinen eń birinshi úlgi alǵan, taǵylymyn tanyǵan – Abaı. Abaı – ǵulama, danalyq hakimi, al án tarabyna kelgende, Birjannyń shákirti. Birjan dástúrinen úırenip, ony syrshyl da oıly sazben ilgeri damytqan Abaı kele-kele óziniń ózgeshe án mektebin qalyptastyrdy. Abaıdyń án mektebiniń mádenıeti bıik, danalyq shalqarynan nárlengen, oı men sezimdi ushtastyra ǵajaıyp úılesimdilikke jetken, álemdik rýhanı qazynalarmen úndestik, jarasym tapqan. Aqyl-parasaty telegeı-teńiz Abaı qazaqta birinshi bolyp romans janrynyń negizin qalady. Gete, Pýshkın, Lermontovtardyń rýhanı órisine shyqqan Abaı qazaqtyń án mádenıetin jańa únmen, jańa sáýleli sazben, “syldyraǵan kelisimmen” baıytty.
“Abaıdyń án mektebi” demekshi, álemde talaı-talaı tamasha án mektepteri bar. Italıan án mektebi, orystardyń, nemisterdiń án mektebi... On toǵyzynshy ǵasyrdyń ózinde-aq kemel professıonalızmge jetken qazaq án mektebi osylardan kem be eken? Qazaq ániniń tamyljytyp aıtar tarıhynyń ózi qandaı?! Tek aıdaı álemge áli tanyta almaı, kórsete almaı júrgenimiz bolmasa?! Shahımardan ylǵı osyńdaı bir túıtkildi oılarǵa qalyp, beımaza kúı keshetin. Oıpyrmaı deımiz-aý, keıde, qaı jerde júrse de, Máskeýde, áıtpese, basqa bir shetelde án aıtqanda, “Sursha qyzdy” nemese “Syrymbetti” úzildirip shyrqaǵanda, bilgir professorlar kelip: “Mynaý ne degen ǵalamat arııa! Muny shyǵarǵan kompozıtor kim? Mynaý keremet klassıka ǵoı!” dep qaıran qalysatyn. Júrekte bir sáýle boldy ma, júrek, shirkin, ımperııanyń qulaıtynyn sezdi me, áıteýir, birinshi konsertin tabysty ótkizgennen keıin erekshe tolǵanysqa bólendi, boıynda bir jiger, serpilis, senim paıda bolyp, jańadan sony izdenisterge jeteleıtińdeı. Oıynyń qazyǵy – qazaqtyń klassıkalyq án mektebin qalaı, qaı sıpatta kórsetý kerek? Shahımardan sońda, osy suraqtyń jaýabyn izdegende uly Abaıǵa kelip tirelip edi.
Iá, Abaı – uly aqyn, fılosof qana emes, ol sonymen qatar uly kompozıtor. Jıyrma shaqty án, romanstar shyǵarǵan. Shahımardan solardy túgendep jıyp-terýge kiristi. Sondaı-aq, sonaý Sydyq Muhamedjanovtan bastap Qazaqstannyń kúlli kompozıtorlary Abaı óleńderine ánder men romanstar jazǵan. Abaı sózine án jazý da ońaı emes. Ol úshin úlken talant, bilimdilik, Abaı álemine úńilip, boılamaq kerek. Búkil álemde solaı. Uly aqyndardyń muralaryna myqty kompozıtorlar ǵana mýzyka shyǵarady. Pýshkın óleńderine Glınka, Chaıkovskıı, Mýsorgskııler áýen-saz jazǵan. Qazaq kompozıtorlary da Abaı taqyrybyna, Abaı ólenderine notaly mýzykanyń sıqyrly soqpaǵyn tartqanda osy bıik murat, úlken jaýapkershilik turǵysynan qarady, óz mýzykalary arqyly ózderi de Abaıdyń deńgeıine, óresine jetýge talpyndy. Mine, osyndaı shyǵarmalardy tirnektep, yjdahattap izdestirip qarasa, Abaı óleńderine arnalyp jazylǵan júzden asa ánder men romanstar bar eken.
Demek, budan shyǵatyn qorytyndy, Qazaqstanda, qazaqtyń ulttyq topyraǵynda romans jáne klassıkalyq án mektebi qurylyp, qalyptasyp bolǵan. Qazaqtyń án mektebi, onyń mádenıeti eshkimnen kem emes, deńgeıi bir, maqtan etýge turarlyq, tipten, artyqshylyqtary da kóp. Shahımardannyń endigi aldyna qoıǵan maqsaty – osy ǵajaıypty, asyl qazynany Qazaqstanǵa ǵana emes, dúıim dúnıege, kúlli álemge pash etip kórsetý edi.
Osylaısha, ulttyq án klassıkasymen qatar, Abaıdyń án álemine boılaý bastaldy. Abaıdyń óleńdegi armany men Shahımardannyń ónerdegi maqsaty osylaısha jarasyp, bir arnada toǵysty. Áýelden-aq armany uly aqynǵa degen mahabbatpen búr jaryp, Abaıdy ónerdegi piri sanaǵan Shahımardannyń konservatorııa bitirgendegi dıplom jumysynyń ózi Ahmet Jubanov pen Latıf Hamıdıdiń “Abaı” operasyndaǵy Abaı partııasy bolatyn. Búginderi Shákeń: “Alla-aý, ózim sol kezde qandaı batyl bolǵanmyn?!” dep tańdana, mıyǵynan kúlip qoıady. Al, sol 1977 jyly Abaıdy ańyratyp eren júrekpen shyrqaǵan syrbaz stýdentke memlekettik emtıhan komıssııasynyń múshesi Latıf aǵa: “Bul bala bıik matýr, obsýjdenııý ne podlejıt” dep bes qoıǵyzyp edi-aý. Qazirgi shaqta Bıbigúl – bulbul Tólegenova bolsa, Shahımardannyń Abaı partııasyndaǵy jan dúnıesinen, bitim-bolmysynan, baısal qalpynan, tipti, grımdelgen kezdegi kelbet-ajarynan da Abaıǵa degen mol-mol uqsastyqtar taýyp, súısine qaıran qalyp otyrady. Latıf aǵa da “besti” beker emes, bilip-aq qoıǵan eken!
1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵasy ár qazaq azamatyna oı salǵany belgili. Shahımardan sol ýaqyttarda Abaı óleńderine jazylǵan romanstardan konsert daıyndap júrgen. Túrtinektep qarap júrip, kompozıtor Erkeǵalı Rahmadıevtiń “Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym” romansyna ushyrasty. Súıinishti oljaǵa jolyqqandaı kenelip, kóńili birtúrli búrlenip qaldy. Birqydyrý ýaqyttan keıin Qazaqstan Kompozıtorlary odaǵynyń plenýmy boldy. Sonda Shahımardan ádeıi osy romansty tańdap, sahnaǵa shyǵyp shyrqady. Kópshiliktiń ishindegi qatparly býyrqanys, qalyń sher shyqty. Romansty oryndap bolǵannan keıin qarasa, eki-úsh apaıynyń kózderi jasqa shylanypty.
Bir qyzyǵy, bul romansty Rahmadıev erterekte, otyz jas shamasynda jazǵan eken. Sodan áý basta eshkim qyzyǵýshylyq tanytyp, ynta bildirip oryndaı qoımaǵasyn, eleýsiz qalyp, umytylyp ketken shyǵarma kórinedi. Áýeli, sondaı bir shyǵarma jazǵany kompozıtordyń óziniń de esinen shyǵyp ketken. Bul jáıt oǵan da oqys jańalyq, tosyn syılyq boldy. Romans ulttyq qasiretti, qazaq muratyn kúńirentip tur. Jeltoqsan oqıǵasynan keıin mundaı shyǵarmany oryndaýǵa da erlik kerek edi. Áý degende sazger aǵanyń da júregi “osy qalaı bolar eken?” degendeı lúpildegenimen, pafosy keremet, álemdik deńgeıdegi, áleýeti kúshti romansynyń jarııa bolyp, jaryqqa shyqqanyna keýdesin qýanysh kernedi. Sol qýanyshpen tynysy ashylyp, osynyń baıǵazysyna dep, Shahımardandaı izetti inisine arnap Abaı sózderine taǵy da alty romans jazyp berdi. Tólegen Muhamedjanov izin sýytpaı tórt romans shyǵaryp syılady. Sóıtip, repertýar molaıa berdi. Abaı konsertteriniń tórt qubylasy teńelip, mańdaıy jarqyrap, joly ashylyp, Abaıdyń án darııasynyń tıegi osylaı aǵytyldy.
Dana hakimniń óz ánderi men óleńderine jazylǵan romanstardan quralǵan alǵashqy Abaı konsertterin kóppen birge aqıyq ánshi, eldiń súıiktisi, Júsipbek Elebekovtiń shákirti Jánibek Kármenov te tyńdaǵan bolatyn. О́zi de Shyńǵystaýdyń bel balasy, Abaı áýletinen derlik Jánibek Abaı álemin tereń túısinip túsinetin, ásirese, uly atasynyń án-mýzyka murasynyń bilgiri, qamqor janashyry, nasıhatshysy edi. Jánibektiń talǵamynan tabylyp unaı qoıý da qıynnyń qıyny. Shahımardannyń Abaı ánderin klassıkalyq mánerde aıtýy Jánibekke unady. Jarqyldaı kúlip kelip qolyn alyp: “Sháke, qutty bolsyn, endi Abaıdyń kelesi konsertterin ekeýmiz birge ótkizip, men júrgizýshisi bolaıyn” dep usynys jasady. Qara tildiń suńǵyla shesheni edi ǵoı aıaýly Jánibek, ári Abaı ánin, fılosofııasyn uǵyp, bilip turǵan soń nesin aıansyn, eki dos alǵashqysyn Jambyl fılarmonııasynda “Ándi súıseń, menshe súı” jáne ekinshisin “Kóńil qusy quıqyljyr shartarapqa” dep atap, kópshiliktiń kóńilinen shyǵa bir serpiltip, eki leksııa-konsertti berip te tastady. Jurt siltideı tynyp uıyp tyńdap otyrdy. Jánibektiń áńgimesi, Shahımardan áni dombyranyń qos ishegindeı úılesip, tyńdaǵan jurtty tánti etti. Abaıdyń uly júreginiń muńlyq mahabbatyn, kúrsinis-kúńirenisin, muń-sherin, oı-tolǵanysyn, armandaryn tógildire jyrlap, shyrqap, túsindirip baqty. Abaı danalyǵy halyqqa osylaısha alǵash ret sanaly túrde án arqyly bir júıege túsirilip jetkizile bastady.
Shahımardan traktovkasyndaǵy Abaı ánderi múldem basqasha túrlenip sala bergen. Baısal da muńdy, sulý da symbatty, kúıli de oıly. Qas sheber yzǵan gaýhar tastaı minsiz... Eki dostyń Abaıǵa baılanysty arman-josparlary kóp edi. Jánibekten qapyda kóz jazyp qalǵannan keıin Shahımardan bir jyldaı án aıta almaı júrdi. Sodan soń Abaı atasy men Jánibek dosynyń rýhyna arnap “О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasy” atty konsertin ishteı muńaıa júrip, tereńnen tebirene júrip jalǵyz berip edi.
Uly aqynnyń 150 jyldyǵy qarsańynda Shahımardan ánshi baıtaq Qazaqstandy aralap, elýden astam konsert qoıdy. Abaı ánderin álem jurtshylyǵyna tyńdatyp, moıyndatty. Abaı ánderi onyń ónernamasynyń úlken bir arnasy ǵana.
Mýzyka mádenıetimizdegi ornyn oıyp turyp alǵan Shahımardan Qaıdaruly sheber oryndaýshylyǵy arqyly dúnıejúzilik klassıkany jetik meńgergen, árbir konserti tyńdarman júregine jol taýyp jatady. Onyń repertýarynan Chaıkovskıı, Rahmanınov, Shýbert, Brams, Verdı, Mosart sııaqty kompozıtorlardyń ánderi men romanstary keń oryn alǵan. Sondaı-aq, Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń solısi retinde álemdik aıtýly operalardyń bas qaharmańdarynyń beınelerin de sátti somdap keledi. Partııalarynyń atyna qarap-aq ańǵarsaq: Abaı, Rıgoletta, Jermon, Amonasro, Eskamılo, Grıaznoı, Tomskıı, Janbota, Skarpııa. Keıin bul tizimge Memlekettik syılyqtyń laýreaty atandyrǵan ult uranshysy Buqar jyraý partııasy kirdi.
Konservatorııa ustazy, professor Ábilov qyryqtan astam ánshi tárbıeledi, olardyń arasynda halyqaralyq jáne respýblıkalyq konkýrstardyń laýreattary A.Ibraev, D.Ýashev, M.Toıkenov, T.Musabaev, D.Hamzına, J.Ǵabdýllına sııaqty daryńdar bar. Ánshi, sonymen qatar, qoǵamdyq qyzmetke jáne Qazaqstan men sheteldegi túrli dástúrli konkýrstardyń jıýrı múshesi retindegi paryzdy jumysqa da kóp mán beredi. Atap aıtar bolsaq, olardyń ishinde Fınlıandııa, Italııa, Avstrııa men Shvesııadaǵy “HHI ǵasyr óneri”, Máskeýdegi “Halyqaralyq orys romansıadasy”, Qazandaǵy R.Iаhın atyndaǵy, Ýfa men Kıevtegi ánshiler konkýrstary bar.
Sheteldiń ánsúıer qaýymy Shahımardandy sońǵy on jyl kóleminde bek tanyp, qatty qadirleıdi. Ol Londonnyń áıgili Barbıkan ortalyǵynda Ulybrıtanııanyń kameralyq orkestrimen, Parıjdiń eń myqty Pleıel zalynda, Máskeýdegi Kompozıtorlar odaǵynyń zalynda, Chaıkovskıı atyndaǵy konservatorııanyń kishi zalynda án shyrqady. Baýyrlas memleket – Túrkııanyń burynǵy prezıdenti S.Demıreldiń qamqorlyǵymen qoıylǵan “Ararat týraly ańyz” operasyndaǵy Ahmet rólin túrikshe oryndaǵan tuńǵysh qazaq. Shákeńniń gastrolde saparlap júrer qalalary: London, Parıj, Tel-Avıv, Helsınkı, Stokgolm, Berlın, Moskva, Ystambul, Ankara, Kıev, Vılnıýs, Tallınn, Tashkent, Ýfa, Baký, Qazan bop ary qaraı jalǵasyp jatsa, ol da qazaǵynyń mereıi.
Birikken Ulttar Uıymynyń “Beıbitshilik kúreskeri” syılyǵynyń laýreaty, ataqty aqyn Osman Týrkaı Shahımardannyń ónerin: “Bul – Qazaqstannyń ulttyq jáne ınternasıonaldyq qundylyqtaryn sheksiz súıe, rııasyz ýaǵyzdaý” dep baǵalady. Al endi belgili ıtalıan jýrnalısi Sılvıo Ippolıtı: “Eger Shahımardan Abaı partııasyn, Verdıdiń Rıgolettasyn Mılandaǵy “La-Skala” teatrynda oryndaıtyn bolsa, men ony kúnde kelip tyńdaýdan jalyqpas edim” dep erekshe iltıpat bildirýi bizdiń qolymyzdaǵy altynnyń qadirin odan saıyn arttyra túskendeı.
Osy aıtylǵandardan Shákeńniń el men el arasyndaǵy dostyq dánekeri, aq nıetti óner qarlyǵashy ekenin ańǵarar edik. Soǵan oraı qaıratker ánshiniń ár kúni aıshyqty oqıǵa, aıtýly jáıttermen órnektelgen. Mysaly, ótken naýryz aıynyń 10-ynda oǵan Máskeý qalasynda halyqaralyq shyǵarmashylyq akademııasynyń akademıgi ataǵyn osynaý mártebeli uıymnyń prezıdenti, akademık, Sosıalıstik Eńbek Eri G.Gladyshev óz qolynan tabys etti. Mundaı qurmetke ıe bolǵandar ishinde Irına Arhıpova, Shyńǵys Aıtmatovtar bolǵandyǵyn eskersek, Shahımardan tulǵasy da shyńdaǵy shynardaı bıikteı túspek.
Shahımardan sáýirdiń basynda ánshi shákirtterin ertip, Eýropadaǵy óner saparyna attanyp ketken bolatyn. Venada da, Italııanyń Vınchessa qalasynda da Elbasy ashyp bergen óner joly oljaly boldy. 15 memlekettiń ishinen oza shapty. Stýdentter arasynda Emıl Saqaýov qazaqtyń halyq áni – “Aq qýraı” men Abaıdyń – “Esińde bar ma jas kúniń” romansyn aıtyp birinshi júldeni ıemdense, kásibı ánshiler arasynda Qostanaı fılarmonııasynyń ánshisi Gúlmıra Úmbetova Gran-Prıdi jeńip alǵan. On bes kúndik sapardan Shahımardan ustaz buǵan asa qýanyshty bop oraldy elge.
Iá, án qýanyshy janǵa mııat, án maǵynasynyń aıtary kóp.
Qorǵanbek AMANJOL.