Qap taýyn jaılaǵan bizdiń sheshen-ıngýsh halqy da zobalań shaqtyń zardabyn ábden tartqandyǵy – barshaǵa málim. 1943 jyldyń aıaǵy men 1944 jyldyń basynda júk poıyzdaryna esh jazyǵy joq beıkúná sheshen-ıngýsh halqyn kúshtep artyp, kóz kórip, qulaq estimegen Shyǵysqa qaraı kóshirý uly qasirettiń basy edi.
Adamzat balasyna zor qaıǵy ákelgen zulmat soǵys qımyldary maıdanda qyza túsken ýaqyt. Bes qarýyn boıyna asynǵan soldattar cheshen-ıngýshtardy ataqonysynan kúshtep kóshirgen. Qaıda bara jatyr, nege bara jatyr, qara basyp, qandaı qylmys jasap qoıdy? Árkimniń kókireginde osyndaı saýal. Biraq jaýabyn eshkim bilmeıtin. Túptep kelgende, talaı jurtty qynadaı qyrǵan saıası qýǵyn-súrginniń bet qaratpas surapyl jospary boıynsha keń kólemde jasalǵan repressııa osylaısha bastaý alǵan. Olar mynaý qaýsaǵan kári shal, mynaý shıetteı jas bala dep qaramaǵan. Aıaýshylyq degendi bilmegen. Oǵan sebep, «taý halqynyń arasynda opasyzdyq jasaýǵa ýádelesý bar» degen jalǵan aqparat taraǵan.
Jazyqsyz jandardy tasymaldaýǵa 180 eshelon jumyldyrylypty. Cheshen-ıngýsh halqynyń 493 269 adamy osyndaı eshelondarmen qonys aýdarǵan. Negizinen, Qazaqstanǵa. Kónekóz qarııalarymyzdyń aıtýyna qaraǵanda, adam emes, mal tasıtyn ashyq-tesik vagondar eken. Tańǵy saǵat bestiń kezinde tutqıyldan tap berip, úılerine basa-kóktep kirip, kúshtep osy vagondarǵa tıegennen keıin bizdiń halyq qapelimde jarytyp jolǵa qamdana da almaǵan. Sondyqtan jolaýshylardyń kóbi sýyqtan, ashtyqtan ólgen. Al shalǵaıdaǵy barar joly qıyn Haıbah, Targım, Sorı, Gúlim, Monkara aýdandarynyń turǵyndaryn sol jerde atyp tastaǵan. Dámi taýsylmaǵan, tirshilikten úmiti barlardyń bári jańaǵy vagondarda azap shekken.
Qaıǵy arqalaǵan poıyz sál-pál aıaldaı qalsa, ishindegi naqaq jandardyń máıiti ondap, júzdep túsiriledi eken. Tipti jol boıy shashylyp jatypty. Al artta qalǵan atameken aıaýsyz tonalǵan, tarıhı jádigerler, ulttyq qundylyqtar talan-tarajǵa túsken.
Osynyń barlyǵy cheshen-ıngýshtar fashısterge kómektespek degen qate pikirden týyndaǵan. Shyndyǵynda, bul aqıqatqa janaspaıtyn jańsaq sóz bolatyn. Atajurtta mundaı oqıǵa oryn alǵan emes. Esesine, vaınah halqynyń erleri qan maıdanǵa qatysyp, naǵyz qaharman batyrlarsha asqan erlikpen soǵysty. Otan qorǵaý joryǵynda myńdaǵan adam opat boldy. Erligimen kózge túskender de az emes. Máselen, kóne tarıhtyń kómbesin aqtaryp kórseńiz, Hanpasha Nurádilova, Ybraıhan Beıbýlatov, Hasbolat Dachıev tárizdi esil erler Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna ıe boldy. Onyń ózi ońaı berilmegen. О́ıtkeni 1942 jyldyń naýryz aıynda I.Stalınniń №6362 qupııa qaýlysy qabyldanǵan. Onda «cheshen-ıngýshtardyń jasaǵan erligi marapattalmasyn» degen jasyryn buıryq berilgen. Sonyń ózinde de bizdiń halyq qanyna bitken qaısarlyq qasıetimen basqynshy jaýǵa toıtarys bergen.
Al atamekennen kóshirilgen qanshama jurt bosqa qyrylyp qaldy. Qazaq dalasyna jetkenderiniń baǵy bar eken. Jergilikti jurttyń qamqorlyǵynyń arqasynda aýyzdary aqqa tıdi. Ol kezdegi baspananyń jaıy belgili. Qazaqtar tar bolsa da qabaq shytpaı, qushaq jaıa qarsy alǵan. Keıin sol kezdi kózimen kórgen qazaqtyń aqsaqaldarymen keńestik. Biraq olardyń birde-bireýi «biz solaı jasap edik» dep aıtqan emes. Jasaǵan jaqsylyqty mindet etpeý – kóńildiń keńdigi, jannyń jomarttyǵy. Baýyrmaldyqtyń asqan úlgisin kórsetken qazaq halqyna alǵys aıtý az, ata-babamyzdy aýzyn arandaı ashyp kelgen ajaldan arashalap alyp qalǵany úshin tóbemizge kóterýimiz kerek. Biz ózderimizdiń jastarymyzǵa tar kezeńdegi eldiń erligi týraly únemi aıtyp otyramyz. Jalǵyz jergilikti jerde ǵana emes, Kavkazdaǵy aǵaıyn da qazaqty qurmet tutady. Arydaǵy atalarymyz qazaq halqyn qurmetteýdi bizge amanat etip ketken. Bizdiń jurt – sózge berik, amanatqa adal. Bir ǵana mysal keltire keteıin, Kókshetaý qalasynda Týmgoevtar otbasy turady. Olardyń atalary qazirgi Býrabaı aýdanynyń qazaq aýyldaryna tap bolyp, jergilikti jurttyń jaqsylyǵynyń arqasynda aman qalǵan. Keıin aqsaqaldar ózara aqyldasa kele, keıingi urpaǵyna jaqsylyqtyń qarymtasyn qaıtaryńdar dep aıtyp ketken. Qazir bul otbasy qala turǵyndaryna aýyz sýdy tegin taratady. Barsha shyǵyndy ózderi óteıdi. Árıne, ol arqyly bar jaqsylyqty tolaıym qaıtara almasa da, qazaqtardyń qamqorlyǵyn jan dúnıesimen túsingen, janashyrlyǵyn eshqashan umytpaıtyn aǵa býynnyń ystyq yqylasy.
Bizde oblystyq «Vaınah» cheshen-ıngýsh ortalyǵy aqsaqaldar keńesiniń tóraǵasy Gerıhan Tochıev degen aǵamyz bar. Búginde seksenniń seńgirine jetip otyr. 1944 jyly ata-anasymen Qazaqstanǵa qonys aýdarǵandardyń biri. Zulmat shaqtyń zapyranyn jutqan adam. Qasiretti kózimen kórgen, qaıǵynyń ashy dámin ózi de jutqan. Aqsaqaldyń aıtýyna qaraǵanda, aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn bitirgennen keıin qurylyspen aınalysqan. Keıin óz kásibin de dóńgeletti. Jergilikti qazaqtyń ishinde tonnyń ishki baýyndaı aralasyp ketken dostary óte kóp. Osy kisi júzdesken saıyn qazaqqa alǵys aıtýdan bir tanbaıdy. Búgingi tańda ulttar arasyndaǵy dostyqty dáriptep, syılastyqqa dáneker bolyp júr. Tatýlyqtyń quty, birliktiń bekem qazyǵy.
Biz de aıtamyz. Shynaıy aq kóńilden. Jarty qurtty jaryp jegen kez esten keter me?! Atalarymyz ben ájelerimizdiń ash ózegin jalǵaǵan aq dámi, appaq nıeti úshin! Myń alǵys saǵan, meıirimi mol qazaq halqy!
Gerıhan IаNDIEV,
Aqmola oblystyq «Vaınah» cheshen-ıngýsh etno-mádenı qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy