BAÝYRJAN BAǴALAǴAN BALTABEK

Soǵystan keıingi jyldary ómir­ge kelgen urpaqtyń soǵys oıy­nyn oınap óskeni ras. Odan qala berdi soǵys taqyrybyna jazylǵan kitap­tardy talasyp, tarmasyp oqı­­tyn­byz. Sol shaqta batyr Baýyr­jan, márt Málik, partızan Qasym shy­ǵar­ma­lary qolǵa ázer tıetin. Úlken­­der ja­ǵy da bizge osyn­daı qas ba­tyr­lardyń kitap­taryn oqytyp qo­ıyp, ondaǵy qıly oqıǵalarǵa oraı bastaryn shaıqap, razy bolyp otyratyn- dy. Sodan bir mezgil olardyń aýzy­nan “oý, mynaý ózimizdiń Baltabek qoı” degen súısiniske toly sózder shyǵyp qalyp jatatyn. Baýyrjan men Málik aǵalarymyzdyń, sonyń ishinde, ásirese Báýkeńniń shyǵar­malarynda batyr tulǵaly Balta­bek­tiń qarýlas joldastarǵa qıyn sátterde qoń etin kesip beretindeı adaldyǵy, soǵan oraı bet-bedeli, ańqaý da aqjarqyn minezi týraly zor súıispenshilikpen baıandalatyn. Sóıtip júrgende, qyzyq boldy. Qyzyq boldy deıtinim sol, jaı­laýda otyrǵan bizdiń aýylǵa batyr Baýyrjan baǵasyn berip tastaǵan álgi Baltabek kele jatyr eken degen áńgime shyqty. Bul alpy­syn­shy jyldardyń basy bolatyn. Ile sol sóz rasqa aınalyp, Baltabek aǵ­a­myz jaılaý tórinde otyrǵan bizdiń aýylǵa kele qaldy. Bala bolsaq ta baıqap turmyz, shyn­­dyǵynda aǵamyz eńgezerdeı tulǵaly adam eken. Sonsoń maqtan sózge joqtyǵy, qarapaıym da kish­peıil qasıeti birden ańǵarylyp turdy. Eńseli bolǵanmen, boıyn jınaqy ustaıtyn kórinedi. Mine, sodan beri de jarty ǵasyr­ǵa jýyq ýaqyt ótipti. Sol shaqta qadir­mendi aǵamyzdyń jasy elýdiń orta­syna da kelmegen bolsa, al búginde ol kisi­niń ómirden ozyp ketkenine qan­shama jyldyń júzi ótti. Jýyrda tilshi qosyna jergi­likti shejireshi-etnograf Moldabek Janbolatov aǵa­myz kele qaldy. Aıta kelgen jańaly­ǵy da tyń, ony aıǵaqtaıtyn qujaty da myǵym. Sóıtsek, bizdiń búgingi keıip­kerimiz 1942 jyldyń jazynda Keńes Oda­ǵy­nyń Batyr­lyǵyna usynylǵan eken. Soǵan oraı sol jyldyń 23 shilde­sinde marapat­taý qaǵazy toltyry­lypty. О́ki­nishke qaraı, bul qujat sol shaqta tıis­ti jerine jet­peı joǵa­lyp ty­nyp­ty. Alaıda, 1967 jyly elimiz­diń Báý­keń bastaǵan, ishinde general Pan­fı­lov­­t­yń qyzy V.Pan­fılova, Keńes Oda­ǵynyń Batyry M.Ǵab­dýl­lın, res­pýb­lıka Jo­ǵary Keńesi­niń depýtaty H.Ábdira­shıtov, taǵy bir depýtat-jazý­shy D.Sne­gın, akademık A.Núsipbekov jáne dosent A.Kýz­nesov syndy bir top el ardaq­tylary sol kezdegi Qazaq­stan Kompartııasy Ortalyq  Ko­mı­tetiniń birinshi hatshysy D.A.Qonaev­tyń atyna hat jazyp, Baltabek Jet­pis­­baevqa baı­lanysty tarıhı shyn­dyqtyń sal­tanat qurýyna járdem­desýin ótinedi. Bul hattyń jazylýyna eki túrli jaǵdaı sebep bolǵan sekildi. Eń bas­­­ty­sy sol, qazirgi tilmen aıt­qan­da, bastamashyl top ara­da pálen jyl ótkende B.Jetpisbaevty jo­ǵa­ry ataqqa usyný jónindegi qu­jatty KSRO Qorǵa­nys mı­nıstr­liginiń ar­hıvinen taýyp alady. Ekin­shiden, dál osy jy­ly aǵa­myzdyń jasy alpysqa tolǵan kóri­nedi. Al ol kez­de erligi men eńbegi­ne baıla­nys­ty mereı­toı ıeleri­ne qurmet kórse­tilip jata­tyn. Sonyń aıǵaǵyn­daı, osy hatta arada shı­rek ǵasyr ótkenmen tarıhı shyndyq­tyń qal­­pyna keltirilýi sural­ǵan. Hatta sondaı- aq Baltabek Jetpis­baevtyń ómir joly men erlik óne­gesi týraly qysqa da nusqa baıandalǵan. Iаǵnı, Baltabek Jetpisbaev 1907 jyly Semeı qalasynyń janyn­daǵy Murat aýylynda kedeı sharýa­nyń otbasynda ómirge kelgen. 1931 jyly ásker qataryna shaqyrylǵan. Onda qatardaǵy jaýyngerden qazaq atty ásker polkiniń kishi koman­dırine deıin kóterilgen. Sońynan Tashkent­tegi Lenın atyndaǵy ás­kerı ýchılı­sheni oqyp bitirgen. Al soǵysqa deıin respýblıka­­myzdyń qorǵanys salasyn­da basshy qyzmetter atqar­ǵan. Al soǵys bastalǵanda Al­ma­ty­da jasaqtalǵan, keıinnen I.V.Pan­fılov atyndaǵy 8-shi gvardııalyq dıvızııaǵa aınal­ǵan 316-shy dıvı­zııanyń 1075-shi atqyshtar polkiniń komsorgi bolyp taǵaıyndalǵan. Al sol polk­tegi jaýyn­gerlerdiń alpys paıyzy komsomol jastar bolatyn. Solar­dyń ishinde ataqty 28 panfı­lov­shylardyń erligi búkil álemge áıgili. Olardyń da teń jarymy kom­somol múshesi eken. Munyń syr­tyn­da Tólegen Toqtarov syndy jekele­gen jaýyngerlerdiń Máskeý túbinde qaharmandyq úlgisin kórsetkeni tarıhtan belgili. Osyn­daı jappaı erlikke ulasqan qahar­mandyq úlgisi­ne general Panfılov bastaǵan, Baýyr­jan Momyshuly qostaǵan komandır­lerdiń uıymdas­tyrý­shylyq qabi­letine jastar jetek­­shisi Baltabek Jetpisbaev ta óziniń ólsheýsiz úlesin qosqan sekildi ǵoı. Muny bir deseńiz, ekinshiden ol munan keıin jeke basynyń aıryq­sha erlik úlgisimen kózge túsedi. Bul kezde maıor Jetpis­baev 3-shi gvar­­­dııa­lyq artıl­le­rııalyq dıvı­zııa qura­myn­daǵy gaýbısalyq  artıl­lerııalyq dıvı­zıon koman­dıri eken. Bir shaı­qasta tosqaýylda jatqan munyń dıvızıonyna qar­sy fashıs­terdiń 60 tankisi men 20 brone­tran­sporteri kútpegen jerden lap qo­ıyp, shabýylǵa shyǵady. Son­da dıvızıon koman­dıri saptan shy­ǵyp qal­ǵan kózdeýshilerdiń orny­na ózi tura qalyp, eki bir­deı zeń­birek­ten snarıadty qarsha bora­typ, nemistiń “Pan­te­ra” dep atalatyn eki tanki­sin birden isten shyǵara­dy. Eki saǵatqa sozylǵan shaıqasta fa­shıster 24 tankisinen aırylyp, keıin shegi­nýge májbúr bo­lady. Olar­dyń bul erligi tý­ra­ly áskerı tilshi Va­dım Kojev­nı­kov odaq­tyq “Pravda” gaze­ti­niń 1944 jyldyń 3 tamyzyndaǵy nómi­rinde jazypty. Sony Jeńistiń – 65, Báýkeń­niń 100 jyldyǵy qarsańynda keıingi urpaq bile júrsin dep qolǵa qalam alǵan edik. Sóz sońynda kezinde Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usy­ny­lyp, biraq ta ony túrli sebep­ter­­­men ala almaı qalǵandar bıyl­­ǵy Jeńis merekesi qar­sa­ńyn­­­da egemen eldiń qurmetine bóle­nip jatsa, ar­tyq bolmas edi degen de usynysy­myz joq emes. Dáýlet SEISENULY. SEMEI.