Perzent zaryn tartqan otbasy úshin «Sizder endi balaly bolasyz» degen sózden artyq qýanysh joq ekeni anyq. Aıgúl Qazybaeva óziniń dárigerlik eńbek jolynda qanshama áýletti osylaısha baqytqa keneltti deseńizshi?!
– Men ájemniń balasy boldym,– dep bastady áńgimesin keıipker. – Ol kisi gınekolog dáriger edi, al meniń balalyǵym sol ájemniń qasynda, áıelder qabyldaıtyn kabınette ótip, oıynshyqtarym da gınekologtiń qural-aspaptary, oqyǵan kitaptarym da sol saladaǵy eńbekter edi. Jalpy adamnyń qalyptasýyna, ómirlik kózqarastaryna otbasynyń atqaratyn róli aıryqsha ǵoı. Al meni baqqan ájem – bir úıdiń 16 balasynan tiri qalǵan jalǵyz jan. Anasy ár joly qol-aıaǵyn baýyryna alǵanda egizderin qushaǵyna alady eken de, ájem 17-shi sábı bolyp, dúnıege jalqy kelipti. Aldyndaǵy egiz aǵa-apalarynyń bári ashtyqtyń qurbany bolǵanda ájem 6 jasta ǵana eken. Naǵashy atam da – bir atadan qalǵan jalǵyz tuıaq. Sondyqtan kishkentaı kúnimnen baýyr zary, bala zary ne ekenin estip óskendikten, adamnyń artynda urpaq qalýynyń, sol iske septigińdi tıgizýdiń qanshalyqty mándi, ári alǵysy mol izgi is bolatynyn bildim.
Medısına ǵylymynyń kandıdaty, dáriger-reprodýktolog, endokrınolog, elimizdegi konseptýaldy tuńǵysh reprodýksııa jáne qartaıýǵa qarsy KRAS D-klınıkasynyń basshysy Aıgúl Qazybaeva – Almaty medısına ınstıtýtynyń 1986 jylǵy túlegi. Ol búkil eńbek jolyn reprodýksııaǵa arnapty. Máskeýdegi aspırantýradaǵy jyldar, odan keıingi eńbek ótili, JOO sabaq berý, dárigerlik qyzmetpen aınalysý bári-bári tek osy ıgilikti maqsatqa qurylǵan. Instıtýtty támamdap oblystyq aýrýhanaǵa jumysqa barǵanda aldyndaǵy ózine tálimger áriptesiniń nusqaýymen ishki álemimen úndesken osy salaǵa kelgen Aıgúl Smetqyzyna sábı ańsaǵan ananyń júkti ekenin bilgen sátin kórý eshteńemen ólshenbeıtin bolsa kerek.
– Jumys bólmemdegi aýrýlar tarıhyna kózim túsken saıyn sondaı ózgeshe bir kúıge bólenemin. Keıde uzaq jyldar boıyna bir perzentke zar, aǵzasynda kóptegen problemasy bar osy anaǵa qalaısha kómektese aldyq dep tańdanatyn da kezim bolady. Árbir sondaı otbasynyń qýanyshyn kórý – shyn baqyt. Bizdiń klınıkaǵa negizinen barlyq jerdi adaqtap, eń sońǵy úmitin arqalaǵandar júginedi. 40 paıyzy almatylyqtar, al qalǵany elimizdiń basqa óńirleri men tipti medısınalyq týrızmmen shetelderden keledi. Ázerbaıjan, Reseı, Qytaıdan tappaǵan emin Almatydan alyp, ańsaǵan balalaryna qol jetkizdi, osyǵan qalaı qýanbassyń, – deıdi Aıgúl Smetqyzy.
Dúnıege perzent ákelý, urpaq jalǵastyǵynyń toqtamaýy ár shańyraq úshin eń bir qasıetti dúnıe, alaıda nege bizdiń qoǵamda belsizdik, bedeýlik problemalary kún tártibinen túspeıdi? Úkimet te oǵan asa mán berip, sábıge zar otbasylarǵa kómek úshin bıyl jasandy uryqtandyrýǵa degen kvotany 7 myńǵa ulǵaıtyp otyr. Búginde elimizde 11 030 áıel bedeýlikpen esepte tur eken. Munshama adamnyń esepte turýyna ne sebep? Osynyń jaıyn mamannan surap kórdik.
– Sebepteri deısiz be? О́te kóp, jáne kúndelikti ómirde usaq-túıek sanap, mán bere bermeıtin jaılarmen qatar, ómirlik kózqarastar men tazalyq, adamdyq moral deısiz be, sonyń barlyǵy áser etedi. Solardyń bári aldymen otbasyndaǵy tárbıeden, densaýlyqqa júrdim-bardym qaramaý men durys tamaqtaný, túrli ınfeksııalardan saqtanýǵa tikeleı baılanysty. Endeshe aldymen bedeýliktiń aldyn alyp, saqtanýǵa bola ma degen saýalǵa jaýap izdeý kerek. Árıne bolady. Birinshiden, bizdiń elimizde balalar gınekologııasy joq. Al bul óte qajet. Ekinshiden, ıod jetispeýshiligine baılanysty týatyn endokrındi aýrýlar, oǵan ústeme bala kezden jıi baspamen aýyrý, tistiń karıesiniń bolýy, fast fýt taǵamdaryn jeýden ishekterge zııan keltirý men aǵzada transmaılardyń jınalýy, túrli ınfeksııalardy otbasyna alyp kelýge sebep bolatyn erlerdiń beıbereket jynystyq qatynastarǵa túsýi syndy tolyp jatqan sebepteri bar. «Egemen Qazaqstan» ulttyq basylym bolǵandyqtan, oqyrmandardyń bir jaıtqa asa kóńil bólýin surar edim. Qazaq «Uly sózde uıat joq» deıdi. Urpaq jalǵasýyn oılamaıtyn jan joq, alaıda jastardyń nekege deıin jáne nekeden tys qatynastarda qorǵanbaýy túrli ınfeksııalardy juqtyrýǵa alyp keledi. Jáne bir qaýpi olardyń deni aǵzada jasyryn damıdy, adam ony sezinbeıdi de, sońy baryp áıeldiń jatyr jolyn bitep tastaıdy, nemese qaıta-qaıta túsik tastaýyna sebep bolady. Sondyqtan da jastar men jasóspirimderdiń saqtyǵy, urpaq aldyndaǵy, ult aldyndaǵy jaýapkershilikti oılaýy mańyzdy, – deıdi dáriger.
Ulttyq demografııany oılaǵan Úkimet jasandy uryqtandyrýdy qoldap, kvotanyń sanyn kóbeıtti. Árıne bul – oń sheshim, alaıda máseleni túbegeıli qarastyrýǵa, bedeýliktiń aldyn alatyn jumysqa jatpaıdy. Ol úshin ambýlatorııalyq turǵyda aldyn alý men emdeýdi jolǵa qoıý kerek. Bizdegi áıelder konsýltasııasy tek júkti áıeldermen ǵana aınalysyp, olardy bosanǵansha ǵana qadaǵalaıdy. Sondyqtan bala kóterýdi keshendi qarastyratyn barlyq qajetti gınekolog, ýrolog, androlog, endokrınolog tárizdi kásibı mamandary bar túrli emdeý sharalarymen qatar, tárbıe, saqtandyrý tárizdi mańyzdy isterdi de nazarda ustaıtyn tegin ambýlatorııalyq qyzmet óte qajet. Bul EK uryqtandyrýǵa qaraǵanda memleketke ekonomıkalyq turǵydan da, demografııalyq máseleni sheshýde de tıimdirek.
Ynta-jigeri men boıyndaǵy qabiletin urpaq jalǵastyǵyna arnaǵan Aıgúl Smetqyzy: «Árıne bul turǵyda aıtatyn da, kóteretin de másele óte kóp, men asa bir mańyzdy degeninderine azdap bolsa da toqtaýǵa tyrystym. Biraq qalaı degende de biz ýaqytqa tek ilesip qoımaı, sál alǵa qaraıtyn, bolashaqty kózdegen josparlar túzýimiz qajet. Kerek deseńiz, bul asa mańyzdy memlekettik is, ulttyq qaýipsizdik, eldiń bolashaǵy desem de artyq emes», deıdi.