Táýelsizdikti tuǵyrly etken tulǵa

1990-jyldardyń basynda respýb­lıkanyń ekonomıkalyq jaǵ­daıy nashar­lap, óndiris quldyrady, aqsha­nyń qunsyzdanýy toqtamaı qoıdy. Res­pýblıkada ulttyq tabys pen eńbek ónim­diligi tómendedi. Halyq tuty­natyn taýar­lardyń baǵasy úsh esege deıin ósti. Bul áleýmettik ahýal­dy shıe­lenistirip jiberdi. Qoǵam jik­te­lip, onyń irgesi sógile bastady. Ol qoǵam­dy eski men jańa, ótken men bola­shaq qaǵıdaty boıynsha ekige qaq aıyrdy. Dúnıege endi kelgen Pre­zı­dent ınstıtýty men Keńester, naryq pen ákimshildik-ámirshildik eko­nomı­ka­nyń, ótken men bolashaqtyń ara­syn­daǵy qaıshylyq kúsheıe tústi. Son­dyqtan eldegi áleýmettik-ekonomı­kalyq jáne qoǵamdyq-saıası ahýaldy turaqtandyryp, naryq ekonomı­kasy men demokratııaǵa bet burý úde­ris­terin damytý úshin prezıdenttik bas­qarý júıesin engizý qajet boldy. Jańa bılik ınstıtýtyn engizýdi Qazaq­stannyń kóp etnosty memleket bol­ǵandyǵy da talap etti.

Osyndaı taǵdyrsheshti tarıhı kezeńde keńestik júıeniń kelmeske ketkenin aıqyn túsingen Tuńǵysh Prezı­dentimiz Nursultan Nazarbaev jaǵ­daı­dyń odan ári shıelenisýi men qul­dy­raýyna jol bermeı, elin apatty baǵyttan aman alyp qaldy. 1991 jylǵy 10 jel­toqsandaǵy Qazaqstan Respýb­lıkasy Pre­zı­dentiniń qyzme­tine resmı kirisýine baı­lanysty Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń saltanatty otyrysynda sóılegen sózinde Elbasy birin­shi kezektegi atqarylatyn saıasatta etnos­aralyq qatynastar men ekstremızm máse­lelerine, quqyqtyq tártip pen zańdy­lyqty saqtaýdy nyǵaıtýǵa basa nazar aýdarý qajetine toqtaldy. Ol osyndaı saıası negizdiń arqasynda ǵana barlyq ekonomıkalyq, áleýmettik máselelerdi sheshýge bolatynyn eskertti.

Elbasy jas memlekettiń aldynda turǵan alǵashqy kezektegi mindetterdiń aýqymyn aıqyndap bere otyryp, ót­peli kezeńniń qıyndyqtaryn tez arada túzetemin dep halyqqa jalań ýáde bergen emes. Ol onyń ornyna josparly ekonomıkadan – naryqtyq ekonomı­kaǵa, bir partııalyq komandalyq-ákimshi­lik júıeden – demokratııalyq júıege jáne dástúrli sanadan – lıberaldyq qun­dylyqtarǵa kóshý sııaqty úsh bir­deı mindet qoıdy. Bul Qazaqstan tarı­hyndaǵy barlyq jetis­tikten tolyǵymen aıyrylyp qalý qaýpi bar, túbirinen ózgeris jasaýdy qajet etetin óte qıyn kez bolatyn. 1993 jylǵy Konstıtýsııa kom­promısti zań bolyp shyqty. Biraq ol qoǵamdyq úmit pen qajettilikti aqtamady. Soǵan qaramastan, Elbasy adamdardyń sanasyn kúrt ózgertpeıinshe, olardyń bolashaǵy joq ekenin jaqsy túsindi. Sondyqtan memleket qajetti sharalardy iske asyryp, adamdardyń sana-sezimin ózgertip, olardyń betterin beri qaratýǵa jaǵdaı jasaýǵa kiristi. Eń aldymen tizerlep jatqan ekonomıkany kóterip, halyqtyń aldyndaǵy áleýmettik mindettemelerin oryndaýdy qolǵa alýdyń mańyzy zor edi. Halyqqa táýelsizdik alǵan Qazaq­stannyń aldaǵy ýaqyttaǵy damýynyń baǵyt-baǵdaryn, maqsat-múddeleri men perspektıvalaryn táptishtep túsindirip, naqty nátı­jelerge qol jetkizip, sóz ben istiń arasyn alshaq­tatpaı, olardyń júregine senim uıalatý qajet boldy.

1995 jylǵy jańa Konstıtýsııa qabyldanyp, Prezıdent bıliginiń 2000 jylǵa deıin uzartylýy Prezı­dent ınstıtýtynyń áleýetin ashyp, onyń Qazaqstan qoǵamyn transfor­ma­sııa­laýdaǵy rólin arttyra tústi. Ná­tıjesinde, qoǵamdy qaıta qurý saıa­saty iske asyrylyp, ol barlyq qazaq­stan­dyqtyń birligine, kelisim men beı­bit­shilikke qol jetkizýdi kózdedi.

Qazaqstan tańdaǵan etnosaralyq jáne dinaralyq kelisim jolynyń basy-qasynda Elbasy Nursultan Nazarbaev turdy. Ol tatýlyq pen ultaralyq turaqtylyqty saqtaý maqsatynda áý bastan-aq túıisý núktelerin izdep, halyqtar arasyndaǵy kelisim men senim aımaqtaryn keńeıtýge bar kúshin saldy. О́ıtkeni táýelsizdikke qol jet­kize salysymen memleketimizge parasatty ulttyq saıasattyń qajetine onyń kózi jetti. Assambleıa endi qu­ry­lyp jatqan kezde qazaqstandyq sáı­kestiktiń basty ózegi qazaqstandyq azamattyq degen formýla qabyldandy. Qazaqstannyń áleýmettik-ekonomıka­lyq, qoǵamdyq-saıası jáne demogra­fııa­lyq jaǵdaıyn eskere otyryp, Elbasy táýelsizdiktiń eń alǵash­qy kúnderinen bastap-aq etnosaralyq tatýlyqty saqtaý men nyǵaıtý jáne qazaq­stan­dyq sáıkestikti nemese taqy­lettestikti qalyptastyrýdyń jeke modeli­niń negizine etnostyq emes, aza­mat­tylyq qaǵıdatyn alyp, júzege asyr­dy. Sebebi jas táýelsiz memleket úshin azamattyq biregeılik el damýy­nyń basty faktory jáne onyń turaq­tylyǵynyń alǵysharty boldy.

О́ıtkeni Elbasynyń «aldymen – ekonomıka, sodan keıin – saıasat» degen  «qazaqstandyq jol» ustanymyn iske asyrý úshin qoǵamdyq kelisim men azamattyq tatýlyq qajet boldy. Qazaq­standy mekendegen barlyq etnos ókilderiniń ómirlik qajettilikterin qanaǵattandyratyn áleýmettik-eko­no­mıkalyq, mádenı máselelerge kóp kóńil bólindi. Nátıjesinde, Qazaqstanda etnosaralyq kelisimniń ózindik qazaq­standyq modeli quryldy. 

Ulttyq máseleni ádiletti sheshýdiń bir tıimdi joly men ınstıtýty retinde 1995 jyly Elbasy Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurdy. Dál sol kezderde ulttyq saıasattyń basty qaǵıdattary da negizinen aıqyndaldy. Ol mámilege negizdelgen qoǵamdyq turaqty­lyq, zańnyń ústemdigi men táýelsizdikti nyǵaıtý joly edi. Nursultan Nazar­baev etnosaralyq qatynastarǵa muqııat bolý, onda bolyp jatqan úderisterge der kezin­de qulaq asý qajettigine sol kezdiń ózinde-aq kóńil aýdara bildi.

Elbasy qoǵamdyq-saıası ómirdi Qazaq­stannyń áleýmettik-ekonomı­kalyq damýynan eshqashan bólip qaraǵan emes. Kerisinshe, elimizdegi eko­nomıkalyq ózgeristerdi tereń bilý­diń arqasynda memleket damýy men memlekettilikti ornyqtyryp, ony odan ári damytýdyń alǵysharttary sanalatyn osy eki qanatty teń ustap otyrdy. Táýelsizdikti nyǵaıtýdyń eń basty kepili retinde ishki yntymaqty tereńdetý arqyly eko­no­mıkalyq qatynastardy da, saıası qaty­nastardy da meılinshe demokratııalan­dyra túsýge bolatynyna úlken mán berdi. Bir qaraǵanda, «aldymen – eko­nomı­ka, sodan keıin – saıasat» degen for­mýla Qazaqstanda saıasatqa onsha kóńil bólinbegendeı áser qaldyrýy múm­kin. Alaıda óz basym mundaı pikir­men kelise almaımyn. Meniń túsini­gimde, Prezıdent bıliginiń 2000 jylǵa deıin uzartylýy ekonomıkamen qatar, saıa­sı reformalardyń da naq­ty qolǵa alynýyna degen kart-blansh bolatyn. Sondyqtan oqıǵanyń bu­dan bylaıǵy órbýi saıası reformalar máse­le­siniń aldyn ala qarastyrylyp, 1995 jylǵy Konstıtýsııadan keıin pysyq­talyp, Nursultan Nazarbaevtyń oǵan ishteı de, mazmundyq jaǵynan da da­ıyn bolǵandyǵyn kórsetip berdi, al 1998 jyldyń qyrkúıegindegi halyqqa Joldaýynda ol elimizdegi saıası jáne ekonomıkalyq lıberaldandyrýǵa jol ashamyn dep ýáde etti. 1999 jyldyń 29 qańtarynda Davosta ótken Dúnıe­júzilik ekonomıkalyq forý­m sheńberinde elimizdiń Tuń­ǵysh Pre­zıdenti bizdiń ekonomıkada – na­ryqty, saıasatta demokratııa­ny tań­daǵa­nymyz týraly aı­typ, Qazaq­stan­nyń bir mezgilde eko­no­mıkalyq lıbe­ral­d­andyrý men saıa­sı saladaǵy re­for­malar jolyna tús­ken­digin jáne demokratııa jolynan taı­maı­tyn­dyǵy týraly málimdedi. Bul ekono­mı­kalyq máseleler sheshildi, endi saıası reformaǵa kirisemiz degen sóz emes edi. Ras, biz tek ekonomıkalyq-áleýmettik damý­dyń beti az da bolsa beri qarap, as­tanamyzdy aýystyrýǵa táýekel jasaý sııaqty batyl qadamdarǵa barýǵa shamamyz kelip qalǵan kezdi basymyzdan ótkerip jattyq. Al eger biz saıası qaıta qurýlarǵa buǵan deıin múldem kóńil bólmegen bolsaq, onda Elbasy álemdik qoǵamdastyq aldynda osyndaı áńgimelerdi bastap, saıası reformanyń mańyzdy baǵyttaryn kórsete alar ma edi? Kórip otyrǵanymyzdaı, sol kezdiń ózinde úkimettik emes uıymdar, saıası partııalar qurý, saılaý júıesin reformalaý jáne baspasózdiń qyzmetin yryqtandyrý, jemqorlyqpen kúres, sot júıesiniń táýelsizdik aýqymyn keńeıtý, áıelderdiń quqyqtaryn qor­ǵaý sııaqty keńestik qoǵam tusynda keńes adamynyń mıyna qonbaıtyn túsi­nikterdi erkin qoldanyp, onyń mánin tereń túsinip, bul jańalyqtardyń qazaq­standyq áleýmettik ortada iske asyrylý múmkin­digine senimdi bolar ma edi?

Elbasy sondaı-aq 1999 jyly Qazaqstanda quqyq negizderi refor­mala­nyp, saıası partııalarǵa kómek kór­setiletinin, olardyń Parlament­tegi teńgermeli proporsıonaldyq ókildigi engiziletinin, saılaýda ha­lyq­ara­lyq baqylaýshylardyń qaty­sýy qam­tamasyz etiletinin naqty túr­de belsene sóz ete bastady. Osy kezderi BUU-dan bastap, basqa da halyqaralyq uıymdar shuq­shııa kóz tigip otyrǵan saılaý júıe­sin refor­ma­laý máselesi qolǵa alyndy. Ol Par­lament depýtattyǵyna kandı­dat­tardan alynatyn tólemniń mólsherin azaıtyp, Ortalyq saılaý komıs­sııa­synyń jańa qurylymyn jasaý, onyń quramyna elimizdiń jetekshi par­tııa­larynyń ókilderin engizýge baǵyt­taldy. Sonymen birge pikirlerdiń plıý­ralızmine, kelispeýshilikke tózimdilik pen demokratııalyq úderistiń ajyramas bóligi retindegi synnyń ashyqtyǵyna jaǵdaı jasaý kózdeldi.

1999 jylǵa arnalǵan demokratııa­lyq reformalar aýqymdy boldy. Bas­pa­sózdi, sonyń ishinde ásirese táýel­siz baspasózdi lıberaldandyrý úderisin ótkizý josparlandy. Bas­pasóz ben baspa organdaryn jeke­she­lendirýge qosymsha shara qoldany­latyn boldy. Habar taratý jıiligi úshin alynatyn tólemniń mólsherin tómendetý arqyly radıostansa ıeleri­niń sheńberin keńeıtý, BAQ týraly jańa, burynǵydan da lıberaldy zań qabyldap, qoǵamnyń basym bóliginiń pikirin bildiretin partııalar men qozǵalystardyń kandıdattary jóninde memlekettik baspasóz quraldarynda kóbirek aıtatyndaı jaǵ­daı qalyptastyrý da eskerildi. Elbasy táýelsiz Qazaqstan tańdaǵan óz ba­ǵytyn «demokratııalandyrýdyń kezeń­di baǵdarlamasy» dep ataýǵa da­ıyn ekendigin búkil álemge pash etti. О́ıt­keni Qazaq eline saıası revolıýsııa qajet emes edi. Qazaqstan kúrt jáne baqylanbaıtyn ózgeristerden aýlaq turdy jáne shynaıy, jan-jaqty oı­las­tyrylǵan reformalarǵa talpy­na bildi. Sebebi ol XXI ǵasyrdyń teh­nıkasyna súıene otyryp, XXI ǵasyr­dyń ekonomıkalyq jáne saıası júıe­sin qurýdy maqsat tutty. Sóıtip Qazaq­stan jas táýelsiz memleket retinde úshinshi myńjyldyqqa nyq senimmen, qýattylyqpen jáne demokratııalyq sıpatpen aıaq basqysy keldi.

1999 jyldyń 30 qańtaryndaǵy álem­niń jetekshi saıası tulǵalarymen kezdesý kezinde Nursultan Nazarbaev demo­kratııalyq reformalardyń úsh basty baǵyty –úkimettik emes uıymdar, saıası partııalar qurý jáne saılaý júıesin qaıta qurýǵa taǵy toqtaldy. Osy kezdesýde Elbasy Batysta Qazaqstandaǵy demo­kratııalandyrý úderisiniń qar­qy­nyn jyldamdatý máselesinde shy­dam­syzdyq tanytatyndyǵyna toqtala kele, buǵan durystap qarar bolsaq, batys­tyq úlgidegi demokratııa qurý úshin Qazaqstanǵa bir jyl, eki jyl emes, ondaǵan jyldar qajet ekendigine kóńil aýdardy. Nursultan Nazarbaev: «Biz asyqpaı, qatege jol bermeı, aıaǵy­myzdy nyq basqymyz keledi. Biz demo­kratııalyq júıeni tarıhymyz ben má­de­nıetimizdi eskere otyryp damyt­paq­pyz. Qazaqstanda barlyq saladaǵy qıyn­dyqtarmen bir mezgilde kún sa­ıyn ushyrasyp otyrmyz. Eń aldymen, ol – ekonomıka. Ekinshiden, áleýmettik sala. Al úshinshiden, saıası faktorlar. Biz qazirdiń ózinde demokratııalyq reforma men ashyq naryq ekonomıkasyn damytýda ájeptáýir jetistikke jettik. Segiz jylda ınflıasııany 3000%-dan 10%-ǵa túsirdik, teńgeniń turaqtylyǵyn arttyrdyq, ınvestı­sııa tartý jaǵynan Shyǵys Eýropa­daǵy Vengrııadan keıingi ekinshi oryn­ǵa shyqtyq», dep kesip aıtty. Aza­mat­tardyń belsendiligin arttyrý ba­ǵytynda zańnamalardy lıberaldandyryp, BAQ-tarǵa erkindik berilgendigi, ÚEU-nyń qurylýyna jaǵdaı jasalyp, barlyq konfessııa músheleriniń dinı senim-nanymdaryn erkin damytýǵa kepildik berilgeni, Qazaqstan álemde ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tart­qan birinshi el bolǵany da áńgi­meniń arqaýyna aınaldy.

Kóp uzamaı, araǵa týra eki aı salyp, 1999 jyldyń 31 naýryzynda Elbasy Parlamenttiń qos palatasynyń birlesken otyrysynda «Demokratııa – bizdiń tańdaý» taqyrybyn kóterdi. Aınalamyzdaǵy álemdegi qıyn­dyq­tarǵa qaramastan, Qazaqstan óz tań­daýynan bas tartpaıtyny endi ishki, qazaqstandyq aýdıtorııa úshin málimdeldi. Osylaısha, eldiń demo­kratııalyq damýynyń kezekti qadam­dary aıqyndaldy. Elbasy demokratııany tek qana jalyndy urandar­dyń jıyntyǵy qylmaýǵa kóńil aýdar­dy. Osy Joldaýda saıası júıeni lıbe­ral­dandyrýdyń baǵdarlamasy týraly málimdeldi. Onyń negizine saılaý júıesin reformalaý, prezı­dent­tik­ke jáne depýtattyqqa kandıdat­tar­dyń saılaý jarnasyn azaıtý, Parla­menttiń mártebesi men rólin kóterý, Úki­mettiń derbestigi men jaýap­ker­shi­ligin arttyrý, azamattyq qoǵam qa­lyptastyrý, sot júıesi táýelsiz­digin damytýdyń kepildigin arttyrý, BAQ-tyń táýelsizdigin damytý baǵy­tyndaǵy zańdardy múltiksiz saqtaý alyn­dy. Sonymen qatar Qazaqstan áıel­deriniń eldiń saıası, ekonomıka­lyq jáne qoǵamdyq ómirine belsene aralasýyn qamtamasyz etý, sybaılas jem­qor­lyqpen kúresti qataıtý máselesi de umyt qalmady. Bul qazaqstan­dyq qoǵam­dy demokratııalandyrýdyń kezeń-kezeńmen iske asyrylatyn baǵ­dar­lamasy jobasynyń alǵashqy nus­qalarynyń bar bolǵanyn ańǵartsa kerek. Onyń túpki maqsaty – qadam saıyn, bir zań­nan ekinshisi­ne, saılaý­dan saılaýǵa Qazaq­stan topy­raǵyn demokratııa ónetindeı etip baryn­sha qunarlandyrý edi. Bul baǵyt demokratııa damyǵan saıyn na­ryq ekonomıkasynyń negizi­niń de nyǵaıa beretinin kórsetti. Osy­nyń dále­li retinde AQSh-tyń О́kilder Pala­tasynyń múshesi Djek Met­kalf­tyń 1999 jyldyń 22 jeltoq­sanyn­da «Vashıngton Taıms» gazetinde jarııa­lanǵan «Qazaqstannyń myq­tyraq demokratııaǵa qaraı qozǵaly­sy» atty maqalasyn keltirýge bolady. Onda Qazaqstannyń demokratııa men naryq ekonomıkasyn damytýdaǵy jetistikteri atap kórsetildi.  Qazaqstan úshin bul memleketimizdiń durys jolda kele jatqandyǵynyń dáleli bolsa, al Batys úshin – Qazaqstannyń osy saıasatyna qoldaý kórsetkendiginiń belgisi boldy.

Osy kezeńge Prezıdenttiń Qazaq­stan halqyna Joldaýlarynyń róliniń artýy tán. Máselen, 2003 jyl­dyń 4 sáýirindegi Joldaýda 2004 jyl­ǵa arnalǵan ishki jáne syrtqy saıasattyń negizgi baǵyttary anyqtaldy. Onda ashyq qoǵam qurý boıynsha tıisti qadamdar jasalyp, Qazaqstanda demokra­tııa men azamattyq qoǵamnyń basty ıns­tıtýttarynyń qalyptasqandyǵy atap kórsetildi. Mysaly, Ombýdsmen ıns­tıtýty, Ulttyq Keńes, BAQ boıynsha Qoǵamdyq keńes quryldy. Partııalar týraly jańa zańnyń qabyldanýymen eldegi partııalyq júıe nyǵaıdy, ÚEU belsendilik kórsete bastady. Eń bastysy, qoǵamda demokratııalyq úlgidegi saıası mádenıet te qalyptasý ústin­de boldy. Úkimet janynan turaq­ty jumys isteıtin demokratııalandyrý men azamattyq qoǵamdy ári qaraı damytý boıynsha usynystar jasaıtyn keńes dúnıege keldi.

Elbasy memlekettik basqarý júıe­sin jańǵyrtý barysynda endigi jerde jergilikti bılikti halyqqa jaqynda­tatyndaı ahýal týǵyzýǵa kóńil bólip, aýdan ákimderin saılaý boıynsha eksperıment ótkizýdi tapsyrdy. Azamattyq qoǵam ınstıtýttaryn odan ári nyǵaıtý baǵytynda saıası partııalarǵa Májilis depýtattyǵyna kandıdattardy usynýǵa jáne daýys berýdiń qorytyndylaryn baqylaýda olarǵa erekshe quqyq berý kózdeldi. Úkimettik emes uıymdarmen qarym-qatynas ta basqasha qaralyp, Azamattyq forýmdar ótkizile bastady. Tuńǵysh Prezıdent azamattyq qoǵam ınstıtýtyn damytýdyń tujyrym­da­masyn keshiktirmeı qabyldaý kerek­tigin nazardan tys qaldyrmaı, úshinshi sektordyń damýyna jaǵdaı jasap otyrdy. Ol azamattyq qoǵam qyzmetiniń quqyqtyq negiziniń naqty aıqyndalýyn kózdedi. Memleket aza­mattyq qoǵam ınstıtýttaryn jasandy túrde «ósirmeı», soǵan tek jaǵ­daı jasaý keregin eskertti. Son­da ǵana mem­leket pen úshinshi sektor ara­syn­da shynaıy seriktestik or­natý­ǵa múm­kin­diktiń týatynyn jaqsy tú­sindi. Ol úshin azamattyq bastama­lardy qol­daý men memlekettiń is-áre­ket­teri­niń júıeliligin qamtamasyz etý mańyzdy edi. Sondyqtan Azamattyq qoǵam­dy damytýdyń 2006-2011 jyl­dar­ǵa arnalǵan tujyrymdamasyn iske as­y­rýdyń jospary Úkimettiń 2006 jyldyń 30 qyrkúıegindegi qaýly­sy­men bekitildi. Ony oryndaýǵa res­pýblı­kalyq bıýdjetten 146 mln 991 myń teń­ge, al jergilikti bıýdjetten – 1 mlrd 112 mln 716 myń teńge bólindi.

BAQ máselesine erekshe mán berildi. Olardyń qoǵamdy demokratııalandyrý úderisindegi róli men ornyn dál anyq­taý basty maqsatqa aınaldy. Memleket­tik emes BAQ sanynyń ósýine baı­lanysty baspasóz ben televıdenıeniń senzýra joq jaǵdaıynda qyzmet etý mehanızmin qalyptastyrý  mindeti aldyńǵy orynǵa shyqty. Máselen, tek 2002 jyly 50 jańa BAQ tirkelgen kórinedi. Qoǵamnyń BAQ aldyndaǵy jáne bılik pen jýrnalıster arasyn­daǵy ózara jaýapkershiligine zor mán berildi. Sondyqtan BAQ týraly jańa zań qabyldap, BAQ-tyń zań buz­ǵany úshin jaýapkershiligin kú­sheı­te otyryp, qoǵam talap etetin sóz bostandyǵyn qamtamasyz etý prob­le­ma­syn sheshý qajet boldy. BAQ týraly jańa zań jobasy qaralǵan kez­degi qu­jattardyń birinde Elbasy: «Sóz bos­tandyǵy ol jala jabý men jal­ǵan aqparat bostandyǵy emes» dep jazyp, basqa elderdiń tájirıbesi men so­lar­dyń usynystaryn belsene paıdalaný kerektigin eske saldy. Arhıv qor­larynda saqtalǵan taǵy bir qujatta Ulttyq komıssııa jumysyn saralaı otyryp, Nursultan Nazarbaev óz qoly­men: «О́te teńdestirilgen tásil qajet. Turaqty damý – bastysy. (Nalchık). 2 kezeń: 2006-2008; 2008-2011» dep, saıası reformalardyń qanshalyqty mańyzdy ekenine taǵy da basa nazar aýdaryp, ony júzege asyrýdyń eki kezeńin kórsetedi.

Elbasy tikeleı basshylyq jasa­ǵan Demokratııalyq reformalar baǵ­darlamasyn ázirleý men naqtylaý jónin­degi Memlekettik komıssııanyń alǵashqy otyrysynda saıası júıeni jańǵyrtýdyń basym baǵyttary tal­qylanyp, Úkimet pen Memlekettik komıssııanyń jumys toptary tara­py­nan qyrýar jumys júrgizildi. Nur­sultan Nazarbaev Úkimet jos­parynda qarastyrylǵan árbir zań jobasynyń zor jaýapkershilikpen qaralýyn, bar­lyq zań aktileriniń logıkalyq qory­tyn­dy­syna deıin jetkizilýin talap etti.

2005 jyldyń tamyzynda Qazaq­stannyń tórt aýdanynda ákimderdiń eksperımenttik saılaýy ótkizildi. Olardy máslıhat depýtattary saılady. Bul saılaý ákimderdiń qyzmetine oń yqpalyn tıgizdi, olar belsendi ju­mys isteı bastady. Elbasy ákim­derdi máslıhattardyń saılaý úlgisine toqtala kele, ony jergilikti jerlerde tepe-teńdik júıesin ornyqtyrý qa­jet­tiligimen baılanystyrdy. Más­lıhattardyń quzyretin ulǵaıtý, olar­dyń ákimderdi baqylaýyn qam­tamasyz etý boıynsha jumys júrgizýine kóńil aýdardy. Ol ákimderdi birden tikeleı halyqtyń saılaýyna jiberý barlyq máseleni sheshe almaıtynyn atap kórsetti. Onyń teris mysaldaryn da keltirdi. Nursultan Nazarbaev oǵan tıisti ahýaldyń pisip-jetilýi qajeti­ne kóńil aýdara kele, jer-jerdegi bas­qarýdyń tizginin bosatyp alýǵa jol bermeý kerektigin eske saldy. El­ba­synyń pikirinshe, jergilikti ózin ózi basqarý – naqty demokratııa, is-áre­kettegi demokratııa. Qazaqstan úshin bul máselede sheteldik úlgini sol qal­pynda kóshirip alýdyń eshbir paıdasy joq ekendigi túsinikti edi.

Tuńǵysh Prezıdent 2006 jyldan bastap Konstıtýsııaǵa engizýge baılanysty berilgen usynystardy talqylaýǵa kirisip, eger reformanyń qısyny Konstıtýsııaǵa ózgeris engizýdi qajet etse, onda buǵan barý keregine basymdyq berdi. Sondyqtan Elbasy bul strategııalyq baǵytqa eshbir kúmán keltirmesten júıeli, teńdestiril­gen túrde, eshbir jasandy aıqaı-shýsyz, alǵa qaraı jyljı berýdi, asyqpaı, kezeń-kezeńmen, qoǵamdyq tynysh­tyq­qa zııan tıgizbesten, iske asyrýdy maqsat tutty. О́ıtkeni Elba­sy Qazaq­standaǵy demokratııalan­dyrý úderisiniń qaıtarymsyz sıpat­qa ıe bolýyn qalady. Sebebi demo­kratııalyq reformalar ekonomıka­ny odan ári jańǵyrtýdy jáne saıası júıeni neǵurlym jetildirip, onyń tıimdi jumys isteýi úshin jaǵdaı qalyptastyryp, ekonomıkany, qoǵam men memleketti damytýdyń múmkin­dik­terin keńeıtýge baǵyttaldy. Sondyq­tan bolyp jatqan ózgerister men damý úderisterin eskere otyryp, Qazaq­stannyń saıası júıesin jetildirý, saıa­sı jańǵyrtý úderisiniń kezeńdiligin jáne rettiligin qamtamasyz etýde Kons­tıtýsııaǵa tıisti túzetýler engizý jo­ly­men jetildirýdiń mańyzy zor boldy. Ol úshin Konstıtýsııa sheńberinde saıası reformalardyń jergilikti ózin ózi basqarý júıesin qalyptastyrý, jergilikti ókildi organdardyń rólin, fýnksııalaryn jáne ókilettikterin nyǵaıtý, ákimderdiń saılanbalylyǵyn jáne jyl saıyn esep berip otyrýyn engizý; azamattyq qoǵam ınstıtýttaryn nyǵaıtý jáne damytý, jýrnalısterdiń quqyǵyn qorǵaý, BAQ-tyń redaksııa­lyq saıasatynyń táýelsizdigine ke­pil­dik­ti kúsheıtý, BAQ janynan Qoǵamdyq keńester qurý, ákimshilik refor­ma júr­gizý, sot tóreligi júıeleri men quqyq qorǵaý organdarynyń táýel­sizdigin, ashyqtyǵyn jáne tıimdili­gin qamtamasyz etý, saılaý zańna­ma­syn jetildirýdi bekitip, onyń ashyq­tyǵyn qamtamasyz etý, okrýgtik jáne ýchaskelik saılaý komıssııasyn jasaqtaýda partııalar men qoǵam­dyq birlestikterdiń keńinen qatysýy, bılik organdarynyń saılaý pro­sesine qatysýyn shekteýdi zańda kór­setý sııaqty sharalar belgilen­di. Kons­tıtýsııany jetildirý Parla­ment pen máslıhattardyń ókilet­tikterin keńeıtý, azamattyq qoǵam ınstı­týttarynyń rólin kóterý jáne nyǵaıtý, Parlamentke ótý barerin proporsıonaldy júıe boıynsha 7%-dan 5%-ǵa deıin tómendetý, Konstıtýsııalyq baqylaý, sot júıesi jáne sot tóreligi baǵyttarymen naqtylandy.

2007 jyldyń 19 aqpanynda Elbasy Demokratııalyq reformalardyń baǵdar­lamasyn ázirleý jáne naqty­laý jónindegi Memlekettik komıssııa­nyń kezekti otyrysyn ótkizdi. Komıs­sııanyń tóraǵasy retinde ol demokratııany odan ári damytý, saıası júıeni jetildirý máselesin sol jyldyń aldynda turǵan úlken mindetterdiń qataryna jatqyzdy.

Memkomıssııa jýrnalıster qu­qyq­taryn, BAQ-tyń redaksııalyq saıasatynyń táýelsizdigine kepildikti kúsheıtý maqsatynda «Buqaralyq aqparat quraldary týraly» zańǵa túzetýler engizý, sondaı-aq memlekettik elektrondyq BAQ janynan olardyń ádildigi men táýelsizdigin qamtamasyz etip otyratyn qoǵamdyq keńester qurý qajet degen qorytyndyǵa keldi.

Memlekettik komıssııa kóp partııa­ly júıeni damytýdy, Qazaqstannyń saıası júıesinde saıası partııalar rólin kóterý úshin saıası partııalardy tirkeý prosedýrasyn ońaılatý, onyń ishinde partııany tirkeý úshin qajet qoldar sanyn 50 myńnan 25 myńǵa deıin qysqartýdy usyndy. 

Premer-Mınıstrdi Prezıdent Parlamenttegi saıası partııalardyń fraksııalarymen keńes júrgizgen soń jáne Parlament depýtattarynyń kóp­shiligi qoldaǵan jaǵdaıda taǵaıyn­daıtyn boldy. Iаǵnı endi Úkimet par­lamenttik kópshiliktiń qoldaýyna ıe bolýy qajet dep sheshildi.   

Senatorlardyń sanyn 48-ge deıin kóbeı­tip, oblystardan, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men astanadan 2 adamnan olardy barlyq deńgeıdegi depýtattardyń tıisinshe oblys, qala máslıhattarynyń saılaýy, 16 depýtatty Prezıdenttiń  usynýy, sonyń ishinde 9 depýtat qoǵamdyq, ǵylymı, shyǵarmashylyq birlestikter men saıası partııalardyń ókilderinen saılanýy qoldaý tapty.

Etnosaralyq jáne dinaralyq qaty­nas­tardyń mańyzdylyǵy eskerile otyryp, Konstıtýsııaǵa QHA qurý­dyń konstıtýsııalyq normalary engi­zi­lip, onyń eldiń ártúrli etnostyq top­tyń qoǵamdyq-saıası ómirdegi ókilet­tiligin keńeıtetin uıym retindegi kons­tıtýsııalyq mártebege ıe bolýyn qamtamasyz etý baǵytynda qyrýar jumystar atqarylyp, ol óz ókilderin Parlamentke saılaý quqyǵyna qol jetkizdi.

Sot jáne quqyq qorǵaý organdary men jergilikti memlekettik basqarý men ózin ózi basqarý organdarynyń qyzmetin retteıtin keıbir normalar ózgertildi. Sondyqtan tutqyndaý men qamaýǵa alýdy tek sot sanksııasymen júrgizý zańdastyryldy. Ombýdsmen­niń róli jańa deńgeıge kóterildi. О́lim jazasyn qoldanýǵa shek qoıyldy. Ob­lys jáne qala ákimderi tıisti deńgeı­li máslıhattardyń kelisimimen saılanýy, olardyń ákimge senimsizdik bildirý rási­miniń jeńildetilýi jergilikti óki­let­ti organdardyń jumysyn bel­sen­dirip, onyń bedelin nyǵaıtýǵa jaǵdaı jasady.

Saıası partııalardyń ókiletti or­gan­dar­dyń qyzmetindegi róli kóterilip, eldegi ártúrli saıası kúshtiń qyz­metine ashyqtyq sıpat berý, par­tııa­lar­dy res­pýblıkalyq bıýdjet­ten qar­jy­landyrý, partııalyq fraksııalardyń rólin kóterýdiń quqyqtyq negizin qalaý sııaqty kúrdeli saıası qadamdar jasala bastady. Sonymen birge ÚEU-nyń bedelin arttyrý arqyly memleket pen qoǵamdyq uıymdar arasyndaǵy seriktestikti jańa deńgeıge kóterý múmkindigi týdy.  Áleýmettik saladaǵy qatynastardyń jańa modeli dúnıege kelip, memleket pen qoǵamdyq sektor arasyndaǵy turaqty jáne tıimdi júıe qalyptasa bastady.

BAQ-qa qatysty Qazaqstan keńis­tigindegi jekemenshik baspasózdiń basymdyq jaǵdaıyn eskere otyryp, onyń álemdik standarttarǵa saı kele­tin «oıyn tártibin» bekitý qajettigi týyndady. BAQ bostandyǵynyń ke­pildi­gin nyǵaıtý negizinde olardyń halyq aldyndaǵy jáne jýrnalıster qaýym­dastyǵynyń kásibı etıkasy­na moraldyq jaýapkershiligin kóterý jolynda mańyzdy qadamdar jasal­dy. BAQ-tyń demokratııalandyrý úderisindegi óz rólin sezinip, qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin túsinýine, quqyqtyq negizde  áreket etýine nazar aýdaryldy. О́ıtkeni Elbasy saıası jańǵyrtýdyń BAQ rólin kótermeıinshe, múmkin emestigin, BAQ-tyń táýelsiz redaksııalyq saıasat júrgizýin qamta­masyz etý jáne jýrnalısterdiń quqy­ǵyn qorǵaýdyń ózektiligin jaqsy túsin­di. Nátıjesinde, BAQ týraly zań­dy jetildirý qajettiligi týyndady.

Qoryta kelgende, 2000 jyldardyń qaýipteri men qaterleri eldiń búkil áleý­mettik-ekonomıkalyq jáne qoǵam­dyq-saıası júıesin jedeldetip jańǵyr­tý mindetin sheshýdi talap etti. Sondyq­tan Elbasy qolǵa alǵan Qazaqstannyń de­mo­kratııalyq damýynyń jańa keze­ńi dál sol kezeńnen óz bastaýyn alyp, saıa­sı reformalar júrgizýge jol ashyldy.

Memlekettik komıssııanyń jumy­sy barysynda barlyq usynys, sonyń ishinde eń radıkaldylary da zerde­lenip, jan-jaqty pysyqtaldy. Bul saıası partııalar, ǵalymdar, sarapshylar jáne qazaqstandyqtarmen aqyldasýdyń ózindik alańshasyna aı­nal­dy. Nátıjesinde, barlyq usynys baspasózde egjeı-tegjeı­li talqylanyp, respýblıka Kons­tı­tý­sııa­syna ózgerister men qo­sym­sha­lar en­gizý týraly zańnyń jobasy py­syq­talyp, ol Konstıtýsııaǵa engi­zi­letin túzetýler anyqtalǵannan keıin konstıtýsııalyq jańalyqtardy iske asy­rýǵa baǵyttalǵan konstıtý­sııalyq zańdardyń toptamasy retinde qory­tyndylanyp, Parlamentke en­gizildi. Elbasy 2007 jylǵy 16 ma­myr­daǵy Par­lamentiń otyrysynda Qazaq­standy demokratııalandyrýdyń jańa kezeńi – erkin demokratııalyq qoǵam­dy tez qarqynmen damytý jáne prezı­denttik respýblıkadan pre­zıdenttik-parlamenttik respýblıkaǵa kóshý ta­qyrybyna arnaıy toqtaldy. Onda Nursultan Nazarbaev eldi jan-jaqty jańǵyrtýdyń barysy men oǵan qajetti sharttarǵa toqtala kele, saıası refor­many júrgizýdiń «qazaqstandyq jolyna» saı keletin jáne qoǵamdyq múddelerdi eskeretin Jalpyulttyq saıası reformalar baǵdarlamasyn iske asyrý jumysynyń zańdy jalǵasy retinde «Qazaqstan Respýblıkasynyń Kons­tıtýsııasyna ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» zańnyń joba­syn depýtattardyń qaraýyna usy­nyp, ol sol jyldyń 21 mamyrynda qabyldandy. Elbasy Qazaqstandy demo­kratııalandyrýdaǵy basty us­tanym­dardyń qataryna turaqtylyq, bol­jamdylyq, qaıtymsyzdyq, ashyq jáne órkendegen qoǵamdy jatqyzdy. Osylaısha, táýelsiz Qazaqstannyń negizin qalaýshy Nursultan Nazarbaev 2000-jyldary elimizdiń saıası damý reformalaryn júrgizý arqyly aldaǵy saıası jańǵyrtýlardyń basty baǵyt-baǵdaryn aıqyndap berdi.

Japsarbaı QÝANYShEV,

qoǵam qaıratkeri, saıasattanýshy