1.
«Ol baıǵus ólgen shyǵar, ólmese bir jerde muǵalim bop júrgen shyǵar».
Eski jurttan qalǵan támsildi beker eske alyp otyrǵam joq.
«Asqar Súleımenovtiń «Besatar» povesi on altynshy jyl týraly emes».
Esin eles alǵandaı kúbir etkenin óz qulaǵymmen estidim.
«Ol povest otyzynshy jyldardaǵy Sozaq kóterilisine arnalǵan».
Mundaı sózdi ózgeshe oılaıtyn adam ǵana aıta alady.
Mıymda qaınaǵan bul oılardy bólip-jarǵym kelmeı otyr.
Biraq basy birige me, másele sonda!
Mámbet Qoıgeldini izdep, keregeli keńsege barmadym.
Qalanyń taý jaq betindegi kók qaqpaly úıge bardym.
Osy úıden ekinshi ret kitap alyp ketip turmyn.
Oıyma joǵarydaǵy támsil tústi.
Din aman júrgen dyńdaı ǵalymǵa munyń túk qatysy joq.
Biraq Mámbet Qoıgeldiniń kóp dúnıeni tárk etkeni ras.
Qoǵamǵa oıyn jetkizip, ıdeıasyn ótkizetin dárýish dersiń.
Sonda?!.
Mundaı suraqty maǵan jıi qoıady, keıde ózime ózim qoıamyn.
Keıbireý kóńilińnen syzylady, keıbireý qaıta ornyǵady.
Mámbet Qoıgeldi kóńilime ózgeshe oıymen kelip ornyqty.
Maǵjannyń «Alqa» manıfesinen bastalyp,
Asqar Súleımenovtiń «Besataryna» shoqtaı tastalǵan,
osynaý qarsylyqty kóńil kúı bul dalaǵa qaıdan kelgen sonda?
Kenet Túrkistan-Sozaq ıdeıasy júrekti tilip ótkendeı boldy!
Túrkistannyń táýelsizdigi úshin Sozaq kóterilisi burq etkendeı!
«Otyzynshy jyldary tóbe-tóbeniń basynda mergender otyrǵan».
Mámbet Qoıgeldi muny Asqar Súleımenovtiń óz aýzynan alypty.
Asqar Súleımenov qaıta-qaıta Sozaq kóterilisin aıta beripti.
On altynshy jyl týraly bir aýyz sóz bolmapty.
2.
Ol Asekeńniń boıyn Sozaq kóterilisiniń rýhy bılegenin sezgen.
Tarıhty biletin jazýshy kóp, biraq ádebıetti biletin tarıhshy neken saıaq. Ádebıetti Esenberlınniń «Kóshpendileriniń» deńgeıinde biletinder basqa da, Maǵjan Jumabaevtyń «Alqa» manıfesinen tartyp biletinder basqa.
Qoǵamnyń ár salasynan habardar tulǵalar jaý tıgendeı azaıyp ketken.
«Besatardy» taldaýǵa sondaı jan-jaqty adam bolmasa, basqada hal kem.
Mazasyz tarıhshynyń bir oıy osy shyǵarmadan tııanaq tapqanyn ish biler.
Kóp jyl ótse de adamǵa da, qoǵamǵa da maza bermeıtin shyǵarmalar bolady.
Kóp jyl ótse de ólmeıtin, óshpeıtin ıdeıalardyń tamyzyǵy sekildi!
Sondaı bir kúmán mazamyzdy ketirip, «Besatardy» qaıta qolǵa aldyq.
«Besatardy» on altynshy jylǵa tańǵan sóılem sanaýly-aq eken.
«Túrkistan bosaǵasyn kelin bolmaı kesir bop 16-jyldyń shildesi attady».
Bul sóılem shyǵarmanyń basynda berilgen prologtyń sońynda tur.
Endeshe sıýjetke kók baýyrdaı jabysyp qalǵan eshteńesi joq.
Sıýjetten tys, basqa arnaǵa salý úshin qoldan qosylǵandaı áser beredi.
Baspagerler de ádeıi bólektegendeı qısyq qarippen teripti.
«Inozemsev, 1916 jyl, 7 shilde, sáske». «Sárýar, 1916 jyl, 8 shilde, besin».
Osyndaǵy ýaqyt birliginde birtúrli sharttylyq basym sııaqty kórinedi.
Ol kezde shyǵarmany birden shıryqqan oqıǵadan bastaý dástúrge engen.
Aldyn ala «men myna oqıǵa týraly jazbaq edim» dep túsindirý saltta joq.
Bálkim bul taqyrypshalar da syrt kóz úshin ádeıi berilgen bolar.
«Eldiń jarlyq jaıly qulaqtanǵanyna búgin onynshy-aq kún».
Demek áli Jarlyqqa qarsylyq týa qoıatyndaı ýaqyt ta bolǵan joq.
M. Tynyshbaev ta Jarlyqtyń Jetisýǵa 8 shildede jetkenin aıtady.
Endeshe «Baıtaq dalanyń basqa túkpirlerinen habar joq» deýge de erte.
«Al myna taǵy qazaqty soldatqa mindetteıtin jarlyq shyqqaly...».
Osy sóılem ǵana oıymyzdan qaıtaryp, tosyltyp-aq tastaǵandaı edi.
Biraq «Soldatqa bala bermeımiz» degen uran estilmegeni tańyrqatty.
Jazýshynyń kóterilistiń qaıdan bastalǵanyn bilmeýi de múmkin emes.
«Al bul óńir bolsa ot tıgen qalyń qaýdaı janyp barady»...
3.
Adasqan qazdaı qańq eter bir sóz izdep qolyma bir alǵanda eki aqtardym.
«Sozaq ústindegi Málik batyrǵa kisi shaptyrý kerek» degendi taptym.
«Bul óńirdiń jeteli qazaǵy aldyn kespeıtin Málik batyr» bertinde de bar.
«Besatarda» odan basqa Sozaq kóterilisine meńzeıtin bir sóılem de joq.
Tipti solaı bolǵannyń ózinde kıeli Qazyǵurt nege tańdaldy?
Qazyǵurttyń kermesin kergen Keregetasty nege aınalsoqtaı berdi?
Jazýshy sonda ishin ot jalap, «oıyn» kórsetetin sahna izdegendeı!
Iá, oqıǵa Sozaqta bolyp, Qazyǵurtqa dekorasııa úshin kóshirilgendeı!
On altynshy jyl tym jabyq taqyryp bolǵan joq, áıtpese.
Al Sozaq kóterilisin jazbaq turmaq, atyn ataýǵa da bolmaıtyn.
Osydan onshaqty jyl burynǵy bir suhbatta bylaısha pikirlesiptik:
«Men: Músirepov shyǵarmanyń qarys-qarys astaryn qalaı baıqaǵan?
Mámbet aǵa: «Besatardaǵy» ádebı kórkemdik ustanymdy túsingen.
Men: Biraq siz aıtqan erekshelikterdi ashyp aıta alǵan joq qoı...
Mámbet aǵa: Aıta almaıdy, ol kezde aıtýǵa da bolmaıdy!».
Endeshe oqıǵanyń ótetin ornyn ǵana emes, jylyn da aýystyrý kerek!
Báribir ol da qarsylyq, bul da qarsylyq, ol da, bul da kóterilis!
Taspa tildi sýretker talystaı teriden taspa tilgendeı tildi.
«Besatardy» oqıǵany sýrettep emes, ishtegi zardy aqtarǵandaı etip jazdy.
Ondaǵy ár sóılemdi oqyǵan saıyn avtordyń tisiniń shyqyry estiletindeı!
«Myna balanyń ishi kekke tolyp qalypty» dep Ǵabeń de kúbir etkendeı!
Qas sýretker Ǵabeń biz bilmeıtin bir syrdy ishinde áketken sııaqty.
Ǵabeń qynymen ákelgen qylyshty Asqar Súleımenovke solaı syılapty.
Trofeı!..
4.
Ǵabeń qumdaǵy kóterilisshilerge bitimgershilikke barǵandardyń biri!
Bul derekti arhıv aqtarǵan Mámbet Qoıgeldi jetigirek biledi.
О́kimet qumdaǵy kóterilisshiler qarýyn tapsyrsa tımeımiz depti.
Maqsat kóterilisshilerdi astyndaǵy aty men qarýynan aıyrý bolǵan.
Ǵabeńniń «Goloshekın bárimizdi aldap soqty» degen sózi bar-dy.
Ǵabıt Músirepovtiń «Besatarǵa» ishi burǵany sodan da bolýy múmkin.
«Besatardy» aı men kúnge balaǵan áıgili «Kitap aty – «Besin» týdy.
«...Avtory – Asqar Súleımenovke» qynaptaǵy qylysh syılandy!
Osynyń bári tekke me dep eriksiz oılanasyń.
Qumdaǵy kóterilisten túsken «trofeı» ıesin qaıta tapqandaı!
Ákki Ǵabeń «Besatarda» ne jazylǵanyn kitap betin ashpaı bilgendeı!
«Aldymda Súleımenuly Asqardyń «Besin» atty kitaby jatyr».
Ot ustaǵandaı «ne jaıly jazǵany emes, qalaı jazǵany» dep aýlaqtatady.
Kókiregine qatqan shemendi jibitken shyǵarma osylaı aldyna kelipti.
Kóterilisshilermen qaıta kezdestirgendeı kúı keshtirgen sekildi.
Áıteýir Ǵabeńniń kóńili osy shyǵarmaǵa alabóten qulaǵan.
Essesin de moınyndaǵy paryz ben qaryzdyń óteýindeı etip jazdy.
«Besatar» on altynshy jyl jaıly bolsa bulaısha tebirenbes edi.
On altynshy jyl ózi de qalam tartqan tanys taqyryp, tańsyq emes!
Al Sozaq kóterilisiniń derti de, serti de on altynshy jylǵydan bólek.
Poveste tam-tumdap berilgen soǵys taktıkasy da ózgeshe.
Otyzynshy jylǵy soǵys, derti ishke túsken psıhologııalyq soǵys.
«Besatar» qarsylyq pen jazalaý psıhologııasyn ashqan shyǵarma.
Kektilik te, tektilik te synǵa túsken sımvoldyq dúnıe.
Munda naqtylyqtan góri, sharttylyq basym.
Jyl, aı, kún, meken ataýlaryn alyp tastasańyz da bási túspeıdi.
Jazýshy dál on altynshy jyldy kórsetýdi maqsat etpegen.
Sondyqtan da munda on altynshy jylǵydaı ashyq soǵys joq.
Bálkim «kóterilistiń aldyndaǵy ahýal» deıtinder tabylar.
Onda kóterilisshilerdi jazalaý oqıǵalaryn qaıda qoıasyz?
Jazýshy nelikten osy jazalaý túrlerine qatty mán berdi?
Bes azamatty qabattap qoıyp, oq qanshasynan ótedi dep atqan!
«Bireýiń oınap atasyń, bireýiń shyndap atasyń, qaı ákeńniń quny qaldy!».
Qıdyń shoǵy mazdaǵan jer tandyrǵa shalqasynan jyǵyp týlatqan!
«Búldirgen ózderi – qarsylyq kórsetken ózderi!».
Qoıdyń basyn úıtkendeı ot qoıyp saqal-murtyn úıtken!
«Býntshylardyń uıasyn nusqa degende, jaq ashpaǵan ózderi!».
Aınalyp kelgende abyroıyn túsirý, úreıin ushyrý, rýhyn syndyrý!
«Mundaı taǵy elge tynys alar jaǵdaı jasasań tisi ósedi!»...
5.
Aq patshanyń tusynda da solaı bolǵanyn on altynshy jyl kórsetti.
Keńes zamanynda da solaı bolǵanyn qyzyl terror tusynda kórdik.
Keıin atyshýly jerlesimiz Jırınovskııdiń aýzynan da estidik.
Sonymen «Besatardaǵy» Kreıgel de, Inozemsev te, Golonojkın de este.
Jazalaýshy otrıadtyń basshy-qosshylary umytylmastaı obrazǵa aınalǵan.
Al Sozaq kóterilisin basqan Olshanskıı, Nıkıtenko, Malyshevter she?
Sozaq kóterilisiniń rýhynda ósken A.Súleımenov estimegen esimder emes.
«Besatardaǵy» protestik kóńil kúı osy ortada qalyptasqany haq.
Mundaǵy ár epızod, ár detal, ár shtrıhtan qarsylyq lebi esedi.
«Besatarda» tutqyn almasamyz dep aılaǵa basqan qorqaýlyq kórinis beredi.
Sozaq kóterilisinde de astyndaǵy atyn túsip berse tımeımiz despeı me?!.
Qarýynan aıyryp qarsylyǵyn, pyraǵynan aıyryp aptyǵyn baspaqshy.
«Besatardaǵy» Kreıgeldiń taqymynda ketken Qarala sony meńzemeı me?
Sozaqtaǵy sońǵy shaıqasta ólgen-jitkennen basqa 290 at qolǵa túsken eken.
«Qulyn daýysymen Qazyǵurt shyńǵyrdy, shyńǵyrǵan álde Qarala ma?!».
Qarala jazýshy úshin bári, – qanat ta, qarsylyq ta, qasiret te!
Jylqydan aıyrylǵannan keıin uly asharshylyq bastaldy!
Qazaq umytpaǵan qaıǵyny, Sozaq ta umytqan joq!
Boıyn qarsylyq kernegen bekzada jazýshy sol ortada ósti.
Onyń qandaı besik jyrymen terbelgenin bir Alla ǵana biledi.
Otyzynshy jylǵy kóterilisten,
Otyz ekinshi jylǵy asharshylyqtan,
Otyz jetinshi jylǵy qýǵyn-súrginnen qandaı jyr qalýy múmkin?
Kóterilisti basýǵa Tashkent pen Almatydan eki eskadron shyǵypty.
Eskadronnyń jolyn tosyp tóbe-tóbeniń basynda mergender shoshaıypty.
Soǵan qarsy taýly batareıa bólimshesi iske qosylǵan eken.
Jan-jaqtaǵy OGPÝ otrıadtary da bes qarýyn saılap daıyn otyrypty.
«Besatardaǵy» «Karatel otrıadtyń qadaý-qadaý bekinisterinen» nesi kem?
Sozaq kóterilisine uzyn sany bes myń kóterilisshi qatysqan desedi.
Jalań qylyshty kóterilisshilerdi pýlemetpen, zeńbirekpen atqylaǵan.
Sońǵy tamtyǵy Sozaq kentindegi Jańabazarda qyrylysqan eken.
Birazy oqqa ushyp, birazy tutqynǵa túsip, qalǵany qumǵa sińip ketipti.
Biraq qý jandaryna qum da pana bolmaı, 1938 jylǵa deıin qýǵyndalypty.
Jazýshy Asqar Súleımenov dál sol 1938 jyly shyr etip dúnıege kelipti.
6.
«Besatar» qoǵamǵa qarsylyq ıdeıasyn ótkizý úshin jazylǵan shyǵarma.
Mundaı ıdeıa Maǵjan manıfesi barda taqyrdan paıda bolmaq emes.
M.Qoıgeldi A.Súleımenovti protestik jazýshylyqtyń jalǵasy deıdi.
Ony oqyp otyrsań kúres oı men mıda júrip jatqandaı elesteıdi.
Syrtyn berse, ishin bermeıtin keıipkerler galereıasyn kezgendeısiń.
Sıýjet qalamnyń ushynda emes, keıipkerdiń myıynyń ishinde damıdy.
Adamnyń ekige jarylýy tań emes, biraq óz ishine túsýi tańsyq ol kezde.
О́z ishin ózi qazǵan keıipker oı tutqynyna aınalǵan saıyn jumbaq.
Sana tutqynyna aınalǵandar ýaqyt pen keńistikke táýeldi emes.
Avtordyń on altynshy jylǵa eskertkish ornatý maqsaty bolmaǵan.
«Besatardyń» «Qıly kezeń» sııaqty atalmaýynyń bir sebebi sonda.
«Qıly kezeń» azattyq ádebıeti bolsa, «Besatar» – qarsylyq ádebıeti.
«Besatarda» naqtylyqtan góri, sımvoldyq beıneler basym.
Kreıgel de beti ashylǵan jaýdan góri, sımvoldyq obrazǵa uqsaıdy.
«Kózińizge qan tolǵan» dese, «Qan tolmaǵan kóz bar ma qazir?» deıdi.
Jazýshy Inozemsevke qatysty da qııamet kúniniń dramasyn qoıdyrady.
Povestiń eń shuraıly tusy da osy tus ekenin aıta ketken artyqtyq etpes.
Inozemsev «men atpadym» deıdi, Muqaǵalı «onda men atqan ekem» deıdi.
Ol «shoqqa men jyqpadym» deıdi, bul «onda men jyqqan ekem» deıdi.
Ol «saqalyn men úıtpedim» deıdi, bul «onda men úıtken ekem» deıdi.
Muqaǵalıdyń Inozemsevtiń obrazyna kirýiniń de sımvoldyq máni bar.
Qala berdi «Besatar» ataýy da sımvoldyq ataý ekeni aıtpasa da túsinikti.
«Besatar» bizdegi qarsylyq ádebıetiniń sımvoly dep tanylýǵa tıis.
Bul shyǵarmanyń tabıǵaty bálkim, sonda ashylatyn shyǵar...
7.
T.Álimqulov ol ózi jaıly jazǵanda «ne jazǵanyn túsinbedim» degen eken.
S.Berdiqulov «Asekeńe el túsinetindeı aýdarmashy tabyńdar» dep ázildepti.
Ǵ.Músirepov «teńeýleri rabaısyz aýyr qurylǵan sóılemderi baryn» aıtqan.
Búgingi zamandastarymyzdan da «ony túsinip oqý qıyn» degendi estip júrmiz.
Biraq shyǵarma tabıǵatyn tanyǵannan keıin tili de bizge túsinikti bola tústi.
Shyndyǵynda mundaǵy qara sózdi dıalog pen monologtyń mysy basyp tur.
Asqar Súleımenov eki sózdiń basyn qossa, drama týdyratyn tulǵa emes pe.
Júreginiń túgi bar bir rejısser qolǵa alsa, teatr da bir jyrǵap qalary haq.
Oǵan tán qýatty sóz energetıkasy sahnada tipti atoılap keterine shúbá joq!
Osy tusta Mámbet Qoıgeldi aıtqan taǵy bir estelik eriksiz eske túse ketti.
«Asekeńmen teatrǵa barǵam, – dedi ol, – «Ulan asý» atty qoıylym bolǵan».
«Spektakl de bitken, – dedi ol, – halyq ta ketpeı qol soǵyp turyp alǵan».
«Sebebi, sonda edenge shanshylǵan qylysh sahnada dirildep turyp qalǵan!».
«Osy detal Asqar Súleımenovtiń naq ózi!» dedi ol suq saýsaǵyn shoshaıtyp.
Biz de sol sátte Asqar Súleımenovpen qaıta qaýyshqandaı kúı keshtik.
Táýelsiz elde táýelsiz oıdy osylaı da bir tolǵap kórýge bel sheshtik.
Oıymyz anyq, sózimiz qanyq, tilimiz túsinikti, ıdeıamyz da uǵynyqty!..
Júsipbek QORǴASBEK