El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev halyqqa Joldaýynda aýyl mektepterindegi orta bilimniń sapasyn kóterýde bilikti pedagog kadrlardy daıarlaýdy jetildirý úshin daryndy jastardy iriktep, otandyq jáne sheteldik joǵarǵy oqý oryndarynda daıarlaý, daryndy balanyń qabiletin damytýdyń jol kartasyn ázirleý mindetin kún tártibine qoıdy.
El keleshegi – jastardyń álemdik deńgeıde bilim alyp, ǵylym-bilim keńistigine erkin enýine, ıntellektýaldy ult qalyptastyra bilýine táýeldi. HH ǵasyrdyń basynda tehnıkanyń jappaı qoldanylýy, mamandyqtyń kúrdelenýi adamdardy kásiptik jaǵynan irikteý, oǵan arnaıy daıyndaý qajettiligine nazar aýdartty. Osy máselege arnap 1907 jyly Berlınde dúnıejúzilik kongres ótse, bir jyldan keıin Amerıkada «Kásiptik baǵdarlaý bıýrosy», odan soń Anglııada «Mamandyq tańdaý keńesi» quryldy. Sodan beri jastardy qabiletine qaraı belgili bir mamandyqqa baǵdarlaı ázirleý jalpy bilim berýdiń de basty problemasy retinde kún tártibinen túsken emes.
Keńes mektebiniń jaǵdaıynda oqýshylardyń qabileti men belgili bir mamandyqtar baǵytyna baǵdarlaı bilim-tárbıe berý tıisti dárejede júzege asyrylmady. Balanyń dara qabileti men qyzyǵýshylyǵyn, erteńgi atqarar is-áreketiniń sıpattaryna qaraı jastaı qalyptastyryp damytý fakýltatıvtik sabaqtar, úıirmeler, seksııalar t.b. arqyly mardymsyz júrgizildi. 17 jasqa deıin mazmun da, maqsat ta birdeı, jalpy bilim berý qatań, biryńǵaı júzege asyryldy.
Qazaqstanda talantty da daryndy balalardy arnaıy toptap, saralap oqytýǵa betburys, el egemendigine oraı ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynan bastalady. Qarapaıym mekteptermen qatar lıseıler, gımnazııalar jáne mektep-lıseı, mektep-gımnazııa, lıseı synyptary, gımnazııa synyptary jappaı uıymdastyryla bastady. Mundaı oqý oryndary eń áýeli ortalyq qalalarda, oblys ortalyqtaryna, keıin aýyldyq jerlerde de ashyldy.
Oral qalasynda 1991 jyly №35 mektep, S.Seıfýllın atyndaǵy №11 mektep lıseıge aınaldyryldy. 1993 jyly Oral pedagogıkalyq ınstıtýty (qazirgi M.О́temisov atyndaǵy BQÝ) janynan Oblystyq pedagogıkalyq lıseı ashylyp, keıin mamandandyrylǵan daryndy balalar mektebi bolyp qaıta quryldy. Sondaı-aq Batys Qazaqstan oblysynyń Fýrmanov, Kamen, Kaztalovka, Chapaev, Qaratóbe aýdandarynda lıseı, gımnazııalar ashylyp, jumys isteı bastady.
90-shy jyldardyń ekinshi jartysynan bastap ashylǵan lıseıler men gımnazııalardyń, daryndy balalardyń mamandandyrylǵan mektepteriniń negizgi maqsaty – ıntellektýaldyq, shyǵarmashyldyq jaǵynan qabiletti oqýshylardy bólektep, saralap oqytý arqyly joǵarǵy oqý oryndaryndaǵy kúrdelenip bara jatqan ıntellektýaldyq mamandyqtarǵa ázirleý bolatyn. Mektepti aıaqtaǵanǵa deıin jalpylama ensıklopedııalyq bilim beretin mektepterge qaraǵanda, qabiletti de talapty balalarǵa gımnazııalar men lıseılerde beriletin beıindi bilim – olardy erteńgi ómirge daıarlaýdadyń birden-bir utymdy jaǵdaıy bolatyn. Bul oqý oryndary der ýaqytynda paıda bolǵanyn Prezıdenttiń 1996 jylǵy «Daryndy balalarǵa arnalǵan mektepterdi memlekettik qoldaý jáne damytý» jónindegi Jarlyǵy kórsetip berdi.
Alǵashqy kúnnen bastap ózimiz bas-kóz bolǵan jańa oqý ornyn uıymdastyrýda, ondaǵy bilim-tárbıe mazmunyn aıqyndaýda dúnıejúzilik tájirıbedegi daryndy balalarǵa saralap bilim berýdegi ár alýan baǵyttardy, ıdeıalardy jáne ózimizde qalyptasqan keıbir dástúrli tájirıbelerdi de óz jaǵdaıymyzǵa yńǵaılap, júzege asyrýǵa tıis boldyq. О́rkenıetti elderdegi daryndy balalarǵa bilim berýdiń tájirıbesi, oǵan negizdelgen pedagogıkalyq ıdeıalar qanshalyqty nátıjeli bolǵanmen, ony ózimizge tikeleı kóshire salý múmkin emes-ti. Bul úshin bilim berýdiń tyń, kúrdeli mindetterin sheshe alatyn ǵylymı-ádistemelik baza, qolaıly bilimdik orta kerek bolatyn. Osy jańa tıpti mektepter alǵashqy jyldary-aq jaı mektepterge qaraǵanda bilim sapasynyń damýyna ájeptáýir yqpal etti.
Elimizde tuńǵysh ret 2004 jyly bilim sapasyn testilik baqylaýda eń joǵary ballǵa ıe bolǵan respýblıkadaǵy 20 mekteptiń barlyǵy da gımnazııalar men lıseıler edi. Olar 120 baldyq múmkindikten 94,3-ten 86,8-ke deıin ball jınap, jaı mektepterge qaraǵanda ózderindegi bilim sapasynyń joǵary ekenin dáleldedi. Sol jańa tıpti mektepterdiń oblystarda ornalasýyn qarasaq, Pavlodar men Ońtústik Qazaqstanda – 4, Oralda – 3, Jambylda – 2, qalǵan oblystardan birden boldy. Solardyń ishinde shırek ǵasyr (2017 jylǵa deıin) óziniń eń joǵary ornyn saqtaǵan Oraldaǵy «Pedlıseı» edi. Demek, urpaqqa zaman talabyna qaraı sanaly bilim berýde jyldar boıy turaqty úzdik kórsetkishke jetken jańa tıpti mektepterdiń biri – mamandandyrylǵan daryndy balalar mektebi boldy.
«Bilim týraly» zańda jazylǵandaı, mamandandyrylǵan daryndy balalar mektebiniń basqa jańa tıpti mektepterge – gımnazııa, lıseılerge qaraǵanda mártebesi joǵary. Bul tabıǵı ıntellektýaldyq, shyǵarmashyldyq qabiletterin damytatyn arnaýly baǵdarlama arqyly oqýshylardyń elıtarlyq bilim alýyn qamtamasyz etedi.
Batys Qazaqstan oblystyq mamandandyrylǵan daryndy balalar mektebi shırek ǵasyr (1993 jyldan beri) boıy óńirdiń qabiletti oqýshylaryna bilim berýde túrli ozyq tájirıbelerdi júzege asyrdy. Atap aıtqanda, synypta oqýshylardyń qyzyǵýshylyǵyna qaraı biryńǵaı beıindi bilim berýde jekelegen pánder tereńdetilip oqytylatyn anglo-saksondyq jáne ár oqýshynyń shyǵarmashylyq jeke dara qabiletterin damytý baǵytyndaǵy fınlıandııalyq júıe. Bul baǵyt tıimdiligin kórsetken, oqytý prosesin ár oqýshynyń qabilet múmkinshiligine qaraı júrgize otyryp, beıindi bilim berý modelin júzege asyrýǵa qolaıly. Mektepte birden Fransııa, Germanııa, Qytaı elderindegi tańdaý jáne mindetti pánderdi jan-jaqty meńgertýde, oqýshylardyń kúrdeli de kólemdi teorııalyq, turaqty fýksıonaldyq saýatyn damytýdaǵy laboratorııalyq-praktıkalyq materıaldardy qosarlanǵan sabaq arqyly júzege asyrý qolǵa alyndy. Bul barǵan saıyn ádistemelik jaǵynan jetildire otyryp, sapaly bilim berýdiń basty faktorynyń birine aınaldy. Bilim standartyn oqýshylardyń júıeli, turaqty meńgerip otyrýyn qamtamasyz etýde jopondyq bilimdi baqylaýdyń monıtorıngtik ádisterine erekshe mán berildi. Bilimdi baqylaýdyń birtutas japondyq monıtorıngtńk júıesi oqýshylardyń bilmdi alý, muǵalimderdiń bilim berý prosesiniń deńgeıin kúndelikti, toqsandyq, jyldyq baqylaý arqyly ár oqýshynyń bilimdi sapaly meńgerýin qamtamasyz etken, oqý prosesin júzege asyrýda tıimdiligin kórsetken ınnovasııalyq tásilderdiń biri boldy.
Sonymen qatar, 2001 jyly oblys ákimi, M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıteti jáne Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti rektorlary arasynda úsh jaqty shart jasalyp, shart boıynsha MMÝ A.N.Kolmogorov atyndaǵy fızıka-matematıka mektebiniń Bilim ortalyǵy BQMÝ janyndaǵy oblystyq mamandandyrylǵan daryndy balalar mektebinde ashyldy. Shart boıynsha M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıteti bilim ortalyǵyndaǵy oqytý úrdisin uıymdastyrýdy ǵylymı-ádistemelik materıaldarmen qamtamasyz etýdi, oqytýshylar men qyzmetkerlerdi Bilim ortalyǵyna ádistemelik jáne praktıkalyq kómek kórsetýdi jáne olardyń bilim alýyna baqylaý jasap otyrý maqsatynda ǵalymdar men ádiskerlerdi jolsaparǵa jiberip otyrýdy jáne t.b. mindetterdi júktedi. Bul baılanys oqý-tárbıe úderisiniń kókeıkesti máselelerin sheshýge, atqarylyp jatqan isterdiń damýyna tikeleı kómektesti. О́ıtkeni, A.N. Kolmogorov atyndaǵy mekteptiń qyryq jyldan astam tájirıbesimen qatar, olar arqyly Eýropa elderindegi daryndy balalardy bólektep oqytýdyń ǵasyrdan astam tarıhy bar mektepteriniń de negizgi baǵyttarymen tanysý múmkindigine ıe boldyq.
Mekteptiń sapaly bilim berýdegi ınnovasııalyq tájirıbıelerine respýblıkalyq deńgeıde pedagogıkalyq taldaý jasalyp jurtshylyqqa tanystyrylyp keledi. Osy jyldary qabiletti balalarǵa sapaly bilim berý problemalaryna arnalǵan ondaǵan ádistemelik-ǵylymı maqalalar jarııalanyp, «Ýnıversıtet bazasynda daryndy balalarǵa bilim berýdiń pedagogıkalyq negizderi», «Daryndy jastar – el bolashaǵy», «Daryndy jastarǵa – elıtarly bilim» atty kitaptar jaryq kórdi. Sonymen qatar daryndy balalarmen jumys isteıtin orta bilim mekemeleriniń basqarýshy qyzmetkerlerimen birneshe ret respýblıkalyq, aımaqtyq tájirıbelik almasý semınarlary ótkizildi. Demek, qoǵamnyń zııatkerlik, shyǵarmashylyq tulǵalaryn qalyptastyrýdaǵy mamandandyrylǵan mekteptiń elıtarlyq bilim berýdegi, ınnovasııalyq baǵyttarynyń teorııalyq, ǵylymı negizderin qalyptastyrý baǵytynda da jumystar jasaldy.
Osy jumystyń nátıjesinde Oblystyq mamandandyrylǵan daryndy balalar mektebiniń túlekteri oqýǵa tolyq grantpen qabyldanyp, júzdegen jastarymyz «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha álemdik deńgeıde bilim aldy.
Deı-turǵanmen, keıingi jyldary nátıjeli sapaly bilim berýdi júzege asyrǵan kóptegen gımnazııa men lıseıler san jaǵynan da azaıyp, sapa jaǵynan da qarapaıym mektepterden alǵa uzaı almaı otyr. Bul jerde birinshi kedergi aqyly qosymsha bilim berý ortalyqtaryna qatynasy. Qazir mundaı ortalyqtar iri qalalarda ǵana emes, oblys ortalyqtarynda da kóbeıip keledi. Ony uıymdastyrýshylar: «Qosymsha ortalyqtardyń kóbeıýine alańdaýdyń qajeti joq. Sebebi onyń áserinen bilim sapasy jańa básekelestikke beıimdelip, bir satyǵa bolsa da ilgerileıdi» dep túsindiredi. Biraq bul pikirge qosylý qıyn. Álemdik bilim berý praktıkasynda lıseı, gımnazııalar – ǵylymı teorııalyq, ádistemelik jaǵynan basy aıqyndalǵan, keminde 2-3 jyldan 6-7 jyl aralyǵynda jastarǵa kúrdeli mamandyqtarǵa ǵylymı negizde, irgeli kásibı baǵdarly jalpy bilim beretin oqý orny bolyp qalyptasty. Sondyqtan, Eýropa elderinde repetıterlikpen aınalysýǵa zańmen tyıym salynǵan. О́ıtkeni olar ózderi bergen bilimniń sapasyna da, nátıjesine de jaýap bermeıdi. Demek, aqyly keshki mektepter san jaǵynan damyǵanymen, ata-anaǵa da, memleketke de tıimsiz.
Sonymen qatar, Oral qalasyndaǵy daryndy balalar mektebi eshbir negizsiz bilim sapasyna keri áser etetin kemshilikterge jol berip otyr. Birinshiden, daryndy balalarǵa arnalǵan kúrdeli bilim standartyn oqýshylardyń turaqty meńgerýin qamtamasyz etetin monıtorıngtik baqylaý júıesi júzege asyrylmaıdy. Eksperımentaldy jaǵdaıdaǵy «Jańartylǵan bilim berý júıesi» dep atalatyn «júıeni» daryndy balalar mektebine ne quqyqtyq, ne ǵylymı, ne ádistemelik negizsiz qoldanýy da bilim sapasyna keri áser etýde. Ekinshiden, ǵylymı bilimdik-tárbıelik dáıeksiz mektepte úsh tilde bilim berý baǵytynda orys synyby ashylyp, mektep eki tilde bilim beretin aralas mektepke aınalýda, barlyq synypta aǵylshyn tilin tereńdetip oqytý engizilýde. Bul – Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń memlekettik tilde sapaly bilim berý talabyna qaıshy sharalar. Úshinshiden, sońǵy jyldary mektepke qabyldaýdy 7 synyptan bastap júrgizilýde (buǵan deıin qabyldaý daryndy balalardyń ıntellektýaldyq qabileti naqty aıqyndalatyn 9 synyptan bastalatyn), bul mamandandyrylǵan daryndy balalar mektebinde sapaly bilim berý, onyń statýsyna sáıkes keletin qolaıly jaǵdaı emes. Tórtinshiden, bilim sapasyn aıqyndaıtyn ólshem júıesiniń álsizdigi, UBT reıtınginiń eshbir negizsiz tómendeýi, mektepte toqsandyq, jyldyq qana emes, memlekettik emtıhanda muǵalimderdiń oqýshylardyń bilim sapasyn ózderi baǵalaýy da syn kótermeıtin jaǵdaı.
Daryndy jastarǵa sapaly bilim berýdegi halyqtyń ıntellektýaldyq áleýetin ýaqyt talabyna saı jetildire túsý qajet.
Násipqalı DÁÝLETOV,
Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń
«Eń úzdik mektep dırektory»
dıplomynyń eki márte ıegeri,
pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty
ORAL