Han ordasy aýylynyń irgesi Jasqustan bastalatyn qaraǵaıly aımaqtyń qazirgi kórinisi dana Abaıdyń uzyn qaıyńnyń qulaǵanyn sýrettegendeı bolyp tur.
Eń sheti 60 shaqyrymǵa deıin sozylatyn Ordanyń qumǵa otyrǵyzylǵan ormanyn túgeldeı aralap shyǵý úshin myqty tehnıka, sodan soń qajyr-qaırat qajet. Táýekel dep ormandy aralap shyǵyp, kóz jetkizgen jaıtty kópshiliktiń nazarynan usynýdy jón kórdik.
«Qaraǵaı – uzaq jasaıtyn aǵashtardyń qatarynan. Tabıǵı tepe-teńdik tolyǵymen saqtalǵan jaǵdaıda qaraǵaı 200 jyl boıy kókke umsynyp tura alatynyn tabıǵattyń ózi dáleldegen. О́z zamanynda Jáńgir han qum kóshkinin toqtatý úshin tal, shilik, buta sekildi asa bıik bolyp óspeıtin ósimdikter ósirýge bastamashy bolsa, keıinirek 1890 jyly «Orda» orman sharýashylyǵy mekemesi qurylǵannan keıin orys ǵalymdarymen birlesip qaraǵaılar ósirile bastaǵany tarıhı derekterden belgili. Sol dáýirde egilgen kári qaraǵaılar bizdiń kásiporynǵa qarasty aǵashpen kómkerilgen aýmaqtarda áli de kezdesedi», dedi bizge óz áńgimesinde «Orda» orman jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý jónindegi KMM dırektory Aqylbek Álseıitov.
Orda ormanynda kóńilge túıgen jaıt – munda uzaq jyl jasaǵan aǵashtarmen qatar, jas qaraǵaılar jáne ózge de tal-terekter túrleriniń qýraı bastaǵany. Munyń syry nede? Tarıhty aıtaıyn dep aıtpaısyń, qozǵaıyn dep qozǵamaısyń. Áıtse de bul saýalǵa jaýap qaıtarý úshin tarıhı derekter men sol tustaǵy ómir shyndyǵynan habar beretin el aýzynda qalǵan áńgimelerge súıenýge májbúrmiz. Buǵan qatysty málimetterge issapardaǵy jolbastaýshymyz, Orda jerinde týyp-ósip, bar sanaly ǵumyryn Naryn qumy men Azǵyrdyń eteginde ótkizgen aǵa býyn ókili Tólegen О́teshevten qanyqtyq. «Qazirgi Han ordasy aýyldyq okrýgi aýmaǵyndaǵy dalalyq alqaptar men mal jaıylymdary Sholaqqopa men Hakı kóline kóktemde jınalatyn qar sýy men osy kezde Muratsaı aýyly tusyna keletin Edil sýy arqyly qorlanyp keldi. Bul aýmaqtyń jalpy kólemi 32 myń gektar bolsa, sonyń teń jartysyna sý jaıylatyn. Qazir oılap qarasaq, sonyń bári ertegi sekildi. Búginde Sholaqqopa da, Hakı kóli de keýip, onyń orny tuzdylyǵy topyraq betinen bastalatyn sor men sortańǵa aınaldy. Sonyń saldarynan jerasty sýy 2-3 metrge deıin tereńdep ketti. Buǵan keıbir aǵashtardyń tamyry jetse, ekinshi biriniń tamyry jetpeıdi. Sonda bular qýramaǵanda qaıtedi. Osy aradan Qudaıdyń qutty kúni tuzdyń kóterilip kókke ushýy saldarynan tuz borany soqqanda janyńdy qoıarǵa jer taba almaı qalasyń», deıdi ol.
Osylaı dep bir kúrsinip alǵan Tólegen aǵamyz biz jaıǵasqan Nıva kóligi dál qazir osy ekologııalyq jaǵdaıy múshkil aımaqqa baǵyt alyp kele jatqanyn jetkizdi. Áıteýir bir jerden qosylatyn tep-tegis dala jolymen kósiltip kelemiz. Tókeń álsin-álsin júrgizýshige «Mine, bylaı júr, myna jolǵa tús» dep baǵyt berip qoıady. Bir kezde «Mine, Sholaqqopaǵa da jaqyndap kelip qaldyq» dep til qatty. Kóliktiń terezesinen jan-jaǵymyzǵa úńile qaraımyz. Kóz ushynda beınebir kól sekildi aıdyndar jyltyraıdy. Ańdap qarasaq, munyń ózi kólden sorǵa aınalǵan onyń tabany eken. Jolbastaýshymyzdyń aıtqan sóziniń aına-qatesiz rastyǵyna taǵy bir kóz jetkizdik. Kóz aldymyzda tuz borany aýada qalqyp barady. «Bul túk te emes, qazir kóktem ǵoı. Ázirge jerde ylǵal jetkilikti. Munyń kókesin jaz ortadan aýǵanda kórersiz», deıdi ol daýsy solǵyn tartyp.
Naryn qumy eteginde jerasty sýynyń tómendeýi – aǵashtardyń mezgilinen buryn qýraýynyń basty sebebi. Al «Orda» orman sharýashylyǵy mekemesi qyzmetiniń basty maqsaty – jyl saıyn jas óskin kóshetter egip, orman qoryn tolyqtyrý, jaz kezinde jergilikti mańyzy bar tabıǵı aımaqty órt pen ártúrli zııankesterden qorǵaý, bıologııalyq óńdeý jáne sanıtarlyq tazartý jumystaryn júrgizý. Atalǵan isterdiń jaı-kúıimen tanysqan kezde munda sheshimin tappaǵan máseleler jetkilikti ekenine kóz jetkizdik. Sonyń keıbir túıtkili tómendegideı.
Mundaǵy birinshi máseleni qaraǵaı otyrǵyzýdan bastasaq, bul is áli kúnge deıin qolmen atqarylady eken. Qaraǵaıdyń aty qaraǵaı, ony egýdi shilik, jyńǵyl jáne buta sekildi alasa aǵashtarmen salystyrýǵa da kelmeıdi. О́ıtkeni shuńqyry óte tereń qazylady. Atalǵan mekeme qaraǵaı kóshetteri egiletin alqapty ár jyl saıyn 25 gektarǵa deıin ósirýdi josparlapty. Munyń ózi – 50 myń túp degen sóz. Buǵan qanshama qol kúshi qajet ekenin esepteı berińiz. Ony búgingi zamanaýı tehnıkanyń kómegimen atqarýǵa da bolar edi ǵoı. Áıtse de jer men topyraqtyń betinde sýda júzgen balyqtaı qımyldaıtyn arnaýly tehnıka qalyń qumǵa tumsyǵyn batyra almaı qaıyrlap qala beredi eken. Ormanda órt bolmasyn deńiz. Jalmańdaǵan tilsiz jaý kúsheıse, eki-úsh aǵashty emes, tipti tutastaı ormandy jaıpap ketýi ábden múmkin. Mundaı habar tıgende zyr etip kele qoıatyn órt sóndirý mashınasy aýadaı qajet-aq. Bir qynjylarlyq jaıt, atalǵan kásiporyn quzyryndaǵy jalǵyz ári eski arnaıy tehnıkanyń júrýinen turýy kóp bolyp shyqty.
Sondyqtan órt sóndirý isi sý toltyryp alatyn sısternasy bar eki traktordyń kúshimen atqarylatyn kórinedi. Oral qalasyndaǵy Agroremmash zaýyty biraz jyldan beri órt sóndiretin mashınalar qurastyrýmen aınalysyp jatyr. Soǵan suranys berý múddeli atqarýshy organdar men Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine kóp qıyndyq keltirmes edi-aý degen oı keledi. Tutastaı alǵanda orman sharýashylyǵy mekemesindegi tehnıkanyń 50 paıyzynyń tozyǵy ábden jetipti. Munyń bári jańartýdy qajet etedi. Onyń sońǵy legi sonaý 2005 jyly alynǵan.
Kelesi kezekte zııankester men bıologııalyq óńdeý máselelerine kelsek, munda da qol soǵa qoıatyndaı kórinis baıqalmaıdy. Bulaı degende kásiporyndaǵy qarapaıym tehnıkalyq qyzmetkerler men orman ınspektorlarynyń qyzmetine syn aıtý nıetinen aýlaqpyz. Kerisinshe olar bıýdjettik baǵdarlamany júrgizýshiler tarapynan tıisti qoldaý men qurmetke laıyqty. Aıtalyq, olardyń búgingi alyp júrgen eńbekaqysynyń kólemi 70-80 myń teńge tóńireginde. Budan úsh jyl buryn bul mólsher 45 myń teńge bolypty.
Bir jyl buryn 1 myń gektar qaraǵaıly alqapqa bıologııalyq óńdeý jumystaryn júrgizý úshin Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine respýblıkalyq bıýdjetten tıisti qarajat bóldirý jóninde suranys jasalǵanymen, áli kúnge deıin naqty jaýap qaıtarylmaǵan. Oıdan oı, sózden sóz týady. Bizde otandyq ǵylymda sazdy jáne qara topyraqty orman alabyn jasaqtaýdyń ǵylymı negizderi jasalǵanymen, osyndaı kúrmeýi kóp kúrdeli isti qumdy aımaq jaǵdaıynda qalaı júrgizý qajettigi qaǵaberisteý qalyp júrgeni jasyryn emes. Shyntýaıtyna kelgende, bul ekeýiniń arasynda eleýli aıyrmashylyq bar ekeni anyq.
Qumda aǵash ósirý isinde kóptegen mıkroelement jetise bermeıtini baıqalady. Sonyń eń bastysy gýmýs, ıaǵnı kádimgi qarashirik ekenin ekiniń biri bile bermeýi kádik. Agronomııa ǵylymynda ósimdikti belgili bir aımaqqa jersindirý degen másele bar. Bul is te Orda qumynda aldyn ala ǵylymı zertteý jumystarynsyz júrgiziledi. Qumnyń aty – qum, asty bosańdaý keledi. Bul qatty, dúleı joıqyn jelder kezinde ózi shaıqalsa da tamyry bylq etpeıtin qara jer emes. Al qumda mundaı jaǵdaıda qaraǵaılardyń túp-tamyrymen qoparyla qulaýy qalypty qubylystyń qataryna kiredi. Mundaı jaǵdaı bolmaý úshin de ǵylymı kózqaras qajet ekeni talas týǵyzbaıdy.
Naryn qumyndaǵy Orman ornalastyrý alqaby 16 405 gektardy quraıdy. Osy aýqymdy aýmaqtyń Han ordasy aýylynyń irgesindegi Jasqustan basqasy Reseıdiń Kapýstın-Iаr raketalyq synaq polıgonyna kiredi. Degenmen raketalyq synaqtar áli kúnge deıin jalǵasýda. Onyń orman aǵashtarynyń ósip-ónýine tıgizetin qandaı zııandy áseri bar? Bul saýaldyń jaýaby da uzaq jyldar boıy ashyq kúıinde qalyp keledi. Erte me, kesh pe atalǵan máselege baılanysty ǵylymı tujyrym turǵysynan tııanaqty jaýap qaıtarylýy kerek.
Orda orman jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý jónindegi kásiporyn jetekshilerine bir ǵana jaǵymsyz jaıt belgili. Iаǵnı reseılik áskerı mamandar synaq júrgizýdi bastaǵan kezge deıin Orda aımaǵynda tabıǵı tepe-teńdik saqtalyp, janǵa jaıly qys pen jaz ornap, jańbyr da, qar da jıi jaýyp kelgenin jergilikti turǵyndardyń aýzynan talaı ret estigenbiz. Al synaq bastalǵannan keıin jel jıi soǵyp, kókten nár tambaıtyn teris qubylys paıda bolypty. Munyń syry synaqtar júrgizilgen kezde áskerıler jaýatyndaı bolyp túnerip turǵan bultty tehnogendik qondyrǵylardyń kómegimen ydyratyp jiberedi eken. Iаǵnı nysanaǵa atý kezinde kúnniń bultsyz, ashyq bolýy kerek.
Orda ormanyndaǵy ósimdikter men janýarlar dúnıesi, osy aýmaqtaǵy jerasty sý kózderi ǵylymı zertteý jumystaryna zárý bolyp otyr. Mundaı úrdis erterek jyldardy Reseı ǵylym akademııasynyń ǵalymdary G.I.Vysoskıı, A.G.Gael, E.D.Godnev, V.V.Ogıevskıı, I.I.Sýs jáne M.Q.Sapanovtar tarapynan bastalǵanymen, keıin qarjy qaralmaǵandyqtan jalǵasyn tappaı qaldy. Bul baǵytta otandyq kásiporyn basshysy Aqylbek Álseıitov eger qarjylandyrý máselesi sheshimin tapsa, Reseı ǵylym akademııasynyń akademıgi, ormantaný ǵylymdarynyń doktory, óz qandasymyz Mamaı Sapanov atalǵan bastamany qaıtadan qolǵa alýǵa yqylasty ekenin aıtty.
Árıne, mundaı ǵylymı zertteýlerdiń baǵasy joǵary bolsa kerek. Sonda Edil men Jaıyqtyń aralyǵyn emin-erkin jaılaǵan myńdaǵan qandasymyzdyń taǵdyry men densaýlyǵynyń quny tómen bolǵany ma? Bizdiń oıymyzsha, el aýmaǵynda reseılikter júrgizetin zymyrandyq synaqtardy toqtatyp, jalǵa alynǵan ulan-ǵaıyr aımaqty óz ıelerine qaıtaratyn ýaqyt jetken sekildi. Myń ólip, myń tirilgen halqymyz yqylym zamandardan beri tumsa tabıǵattan alaryn alyp keldi emes pe?! Ári osy tabıǵat o bastan óz jarasy men jaraqatyn ózi emdep jazyp kelgeni de aıdaı aqıqat. Osy raketalyq synaqtardyń saldary erekshe qorǵalatyn aımaq Naryn qumynyń etegindegi qaraǵaıly orman desek she?! Ony keleshek urpaqtyń qolyna tabystaý – ortaq paryzymyz.
Temir QUSAIYN,
jýrnalıst