Batpandap kirgen indet áser etpegen sala kemde-kem. Degenmen lokdaýn saldarynan restoran ındýstrııasy úlken shyǵynǵa tap keldi. Jaqynda jarııalanǵan Ispanııa ekonomısteriniń zertteýi bul tujyrymdy dáleldep bergendeı.
Meıramhanalardyń jartysy jabylýy múmkin
Ekonomıster kredıt kartalary boıynsha operasııalardy zerdeleý barysynda 2020 jylǵy lokdaýnda restoran sektory úlken shyǵynǵa ushyraǵanyn anyqtady. Olardyń aıtýynsha, adamdardyń tamaqtanýǵa jumsaıtyn aqshasy 5 ese qysqarǵan.
Al maýsymda restorandar qaıta ashylǵanda byltyrǵy kiristiń tek 40 paıyzyn ǵana qaıtara alypty. Bir jaǵynan meıramhanalar jabylsa da, jetkizý qyzmeti jandanǵandaı kórindi. Degenmen resmı statıstıkaǵa súıensek karantınniń alǵashqy aılarynda bul salanyń da shyǵynǵa ushyraǵanyn, keıin kiris kólemi 2 ese ósken.
Belgııa restoratorlary pandemııany sýnamımen salystyrady. Kóptegen kásipker bankrotqa ushyraǵan. 2020 jyly birqatar meıramhana jabylsa, 2021 jyly bul naryqtaǵy básekelester sany taǵy da qysqarǵan. Ekonomıster úrdistiń áli de jalǵasa túsetinin boljaıdy. Jaǵdaı jaqsarsa restorandardyń úshten biri, al indet órshı tússe jartysy jabylýy bek múmkin.
Brıtanııa qarjygerleri pandemııa jarııalanǵan 2020 jylǵy naýryzdaǵy restorandar sany men 2021 jylǵy sáýirdegi restorandar sanyn salystyrǵan eken. Brıtanııa úkimeti pandemııa kezinde tamaqtaný orny 9,7 paıyzǵa qysqardy degen málimdeme jasady. Market Recovery Monitor zertteýiniń nátıjesi kelesideı: Lokdaýn jarııalanǵan 11 aı ishinde 18 770 restorannan 16 853-i ǵana qalǵan. 12 590 kafeniń 500-den astamy jabylyp, 12 055 kafe qalǵan. Barlar men pabtar sany 4,2 paıyzǵa azaıǵan. 2020 jyly naýryzda 3 685 pab bolsa, 2021 jyly sáýirde 3 330 pab qalǵan.
Ekonomıster restorandar men pabtar kórsetkishiniń arasy alshaq bolýyn bylaısha túsindiredi. «Restorandardyń aýmaǵy úlken ekeni belgili. Olar túgel bir ǵımaratty jalǵa alady. Al tutynýshy bolmaǵannan keıin bosqa aqsha tólemeý úshin birqatar restoran jumysyn toqtatty. Al pabtar kishigirim jerlerde ashylady. Asa úlken qarajatty talap etpeıdi. Tamaq tańdaýy da kóp emes. Sondyqtan birneshe aı kúte turýy úlken shyǵynǵa alyp kelmeıdi», deıdi zertteý júrgizýshilerdiń biri Graem Smıt.
Sıfrlandyrý jedeldedi
Bir jaǵynan pandemııa tamaqtaný salasyn sıfrlandyrýdy jedeldetti deıdi CentralApp belgııalyq startap jetekshisi Pablo Kastıel. «Biz mundaı jospardy 3 jyldan keıin ǵana oryndalady dep boljadyq. Pandemııa buǵan tez jetýge jaǵdaı jasady. Osy rette óz qyzmetimizdi tegin usynyp, biraz tájirıbe jınadyq. Birqatar restoran jetkizý qyzmetin iske qosty. Osylaısha, pandemııa kezinde amaldaı turýǵa múmkindik tapty», deıdi ol.
Rasymen, shekteýler jeńildetilip, ashyq aspan astyndaǵy dámhanalarda jınalýǵa ruqsat berilgende kóp meıramhanalar onlaın mázir qyzmetin iske qosty. Iаǵnı daıashymen tikeleı baılanysqa túsý qajeti azaıdy. Tutynýshy QR kod arqyly óz telefonynan mázirdi ashyp, qalaǵanyn tańdap, tapsyrys beredi. Tasymaldaýshy tek taǵamdy jetkizip beredi. Qazaqstanda da bul qyzmet keńinen tarady. Qazir kishigirim dámhanalar da bul jańashyldyqty engizip úlgergen.
Bul saladaǵy mekemelerdiń qysqarýyna taǵy bir sebep – qashyqtan jumys isteý. Restoratorlar keńsede jumys isteıtin adamdar kóbine jumys ornyna tamaq aldyryp, ne áriptesterimen birge túski asqa keletinin aıtady. Al qashyqtan jumysqa kóshkennen keıin azamattar úılerinde tamaq iship, restoran aspazdarynyń jumysy azaıǵan. Aldaǵy ýaqytta qyzmetkerler keńselerge qaıta oralmasa, bul da meıramhanalar men dámhanalar úshin qıyndyq týdyrmaq.
Artyq qylamyn dep...
Pandemııa kezinde jasyryn jumys istegen meıramhanalar týraly aqparatty kóp oqydyq. Syrtqy esikti qulyptaǵanymen, qonaqtardy artqy esikten qabyldap, ádettegi qyzmetterin jalǵastyra berdi. Bul tek Qazaqstandaǵy meıramhanalar týraly emes, Eýropada da kezdesken jaǵdaı. Degenmen tekserý barysynda áshkerelense, olarǵa úlken aıyppuldar salyndy.
Máselen, jyl basynda qańtardan naýryzǵa deıin bir ǵana Almaty qalasynda 1 039 reıd júrgizilip, 8 190 meıramhana men dámhanalar tekserilgen. Nátıjesinde, 715-iniń tártip buzǵany anyqtaldy. 160 hattama toltyrylyp, jalpy somasy 57 213 540 teńge kóleminde aıyppul salynǵan. Aıyppul salynýymen qatar jumysyn toqtatý týraly sheshim taǵy bar.
Elimizde daıyn tamaqty jetkizý boıynsha tanymal kompanııa Chocofood karantın kezinde Almaty qalasynda 490 restorannyń jabylyp, 550-i qyzmetin ýaqytsha toqtatqanyn habarlady. Al bir meıramhanada 50-ge jýyq adamnyń jumys isteıtinin eskersek, 50 myń azamat jumyssyz qalǵan.
Qazaqstan restoratorlary qaýymdastyǵynyń quryltaıshysy Irına Lebedeva pandemııaǵa deıin Almatynyń bir ǵana aýdanyndaǵy restorandar jalpy alǵanda aıyna 31 mln teńge tabys tapsa, pandemııa kezinde 7 mln teńgege deıin qysqarǵan.
Eńbek naryǵyna ózgeris
Koronavırýs pandemııasy kóp dúnıege kózqarasty ózgertti. Qashyqtan jumys isteý, úıde tamaqtanýdan bólek, eńbek naryǵyndaǵy trendterdi qaıta qaraýǵa májbúrledi. Pandemııa kezinde birqatar jańalyqty engizgen tamaqtaný salasy endi dıjıtal mamandar, sanıtarlyq qyzmetkerler syndy mamandardyń mańyzyn túsindi. Lokdaýn kezinde jańalyqtaryn jarııalap otyratyn, utymdy marketıng jospar daıyndaıtyn, táýekel menedjmentti júrgizetin zamanaýı mamandyq ıeleriniń kómegine júgindi. Bir sózben aıtqanda, marketologtardyń zamany keldi. Áleýmettik jelilerde tutynýshylarmen qarym-qatynas ornatýdyń qanshalyqty mańyzdy ekeni aıtpaı-aq túsinikti boldy.
Bir qyzyǵy, restoratorlar saıasat pen ekonomıkaǵa erekshe qyzyǵa bastady. Pandemııa kezinde birqatar jeńildik pen salyqqa qatysty jańa talaptar jarııalanǵanda «Elektrondy úkimetpen» tanysyp, ekonomıkadaǵy boljamdardy baqylaýǵa kiristi.
Muny eýropalyq restoratorlar da moıyndap otyr. Brıýsseldegi Les Brigittines dámhanalar jelisiniń basshylary Drık Mını men Natalı Dreım lokdaýndardan keıin saıası belsendiligi artqanyn aıtady. «Buryn tek óz salamyzdaǵy jańalyqtardy baqylaıtynbyz. Pandemııa saıasatty tereńirek túsinýge sebep boldy. Keıde úkimettiń qabyldaǵan ózgeristerimen kelispeı, narazylyǵymyzdy bildirip, petısııalarǵa qol qoıamyz. Saılaýdyń da mańyzdy ekenin túsindik. О́ıtkeni ózimiz tańdaǵan basshy osyndaı tyǵyryqta jol kórsetetin tájirıbeli maman bolǵany abzal. Sondyqtan ekonomıka men saıasat kásipkerler úshin de mańyzdy degen oıǵa keldik», deıdi kásipkerler.
Pandemııanyń qashan aıaqtalary belgisiz. Búginde vaksına alǵan azamattarǵa meıramhanalardyń da esigi ashyq. Degenmen toptasyp jınalýǵa áli de tyıym bar. Onyń ústine áleýmettik qashyqtyq talabyna saı ǵımarattarǵa kiretin adam sany shektelgen. Sondyqtan dál qazir bul salany qandaı ózgeris kútetinin dóp basyp aıtý qıyn. Sarapshylardyń da, saıasatkerlerdiń de usynar joly – vaksınalaý. Olar ujymdyq ımmýnıtet qalyptastyrsaq qana burynǵydaı ómirge qaıta oralý múmkindigi joǵary deıdi.