Adam ómirinde umytylmaıtyn, sony eske alǵan saıyn jyly shýaqqa malynǵan sekildi áserge bóleıtin shaqtar bolady. Sondaı qımas sátterimniń biri dep jańa ǵasyr aldynda Aqmola oblysynyń ákimi bolyp qyzmet atqarǵan ýaqytty aıtar edim. Qazir sol bir kezdi esime alsam, júregime jylylyq uıalaıdy. Azattyq alǵanymyzǵa az ǵana merzim bolsa da sol kezeńdegi túrli qıyndyqqa qaramastan, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev Alataýdyń etegindegi el astanasyn Arqa tósine kóshirýge bel baılap, tarıhı sheshim qabyldady.
El astanasyn kóshirý ońaı emes, aldymen onyń geosaıası, demografııalyq jáne etnomádenı sebepteri saraptalyp, keńinen talqylandy. Sol kezde aldymen qordalanyp qalǵan problemalardy sheship, astanany sodan keıin kóshireıik degen pikirler de aıtyldy. Alaıda uly ǵalym A.Eınshteınniń: «Qolaıly múmkindikter qıyndyqtar men problemalar arasynda jasyrynyp júredi» degen sózin saraptaı bilsek, Tuńǵysh Prezıdent eki ǵasyr toǵysyndaǵy túrli qıyndyq pen kedergige qaramastan, naqty múmkindikterdi taýyp, astanany aýystyrdy. Muny Qazaq eliniń keleshegine baǵyttalǵan óte batyl strategııalyq sheshim dep uǵynýǵa bolady.
1997 jyl bolatyn, onda Premer-Mınıstrdiń orynbasary qyzmetinde júrgenmin. Shilde aıy, kezekti eńbek demalysyna shyǵýǵa daıyndalyp jatqanmyn.
Oıda joqta Elbasynyń qabyldaýyna shaqyryldym. Prezıdent jyly qabyldap, aldymen barlyq jaǵdaıdy surap, sodan soń tikeleı máselege kóshti. «Jaqyn arada elimizdiń bas ordasy Aqmolaǵa qonys aýdarady. Bul – tarıhı kósh. Sondyqtan sol óńirdiń erekshelikterin biletin, daıyndyq jumystaryn tyńǵylyqty isteıtin jaýapty basshy kerek bolyp tur. Soǵan men seni laıyq kórip otyrmyn» dedi. Memleket basshysyna kelisimimdi berdim.
Aqmola óńiri maǵan burynnan tanys bolatyn. Torǵaı oblysynda qyzmet istep júrgende osy qalada tórt aı dırektorlyq kýrsta oqydym. Toqsanynshy jyldardyń basynda Kókshetaý oblysyn basqarǵanda kórshi aımaq retinde aralasyp turdyq. Úkimette istep júrgende osynda issaparmen kelip, oblystyń ekonomıkalyq jaǵdaıymen, halyqtyń hal-ahýalymen tanysyp edim. Elbasynyń tapsyrmasymen Aqmola oblysyn basqarýǵa deıin de munda jıi kelip turdym.
Elbasy oblys aktıvine meni ózi ákelip tanystyrdy. Jurtshylyq jyly qarsy aldy. Sol jyly Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev astanany Aqmolaǵa kóshirýge qaýly qabyldap, arnaıy komıssııa quryldy. Ol kezde Aqmola qalasy – oblys quramynda. Qala ákimi Amanjol Bólekpaev, osy jerdiń azamaty. Qysqasy, astanany kóshirýge baılanysty daıyndyq is-sharalary bastalyp, qurylys jumystary qarqyn aldy. Burynǵy eski ǵımarattardy qaıta jańǵyrtýdy qolǵa aldyq. Qalanyń bas kóshesi – qazirgi Respýblıka dańǵyly boıy qoparylyp jatyr. Sony kórip Amanjolǵa «Jol boıyna barlyq tastardy laqtyryp tastapsyń. Olardy qashan jınap alasyń?» dep ázildep aıtyp edim, ol jymıdy da: «Ýaqytynda bári ornyna keledi» dep jaýap berdi. Shynynda da, qala basshylyǵy, qazaqsha aıtqanda, «attyń jaly, túıeniń qomynda» júrip, ýaqytpen sanaspaı jumys istedi.
Elordanyń kóshýine baılanysty Prezıdent árbir qurylymǵa, ár basshyǵa naqty tapsyrma berdi. Sondyqtan qajetti jumystar joǵary deńgeıde uıymdastyryldy. Áýeli Almatydan keletin memlekettik mekemelerge qajetti ǵımarattardy belgilep, jóndeý jumystary júrgizildi. Kóship kelgen qyzmetkerler turatyn oryndar anyqtaldy. Jańadan turǵyn úıler boı kótere bastady. Osy jumystar Prezıdenttiń Jarlyǵymen astanany kóshirýge baılanysty qurylǵan memlekettik komıssııa quzyrynda boldy. Ony komıssııa tóraǵasy Nıkolaı Makıevskıı men orynbasary, Prezıdent is basqarmasynyń basshysy Vladımır Nı atqardy. Nıkolaı Mıhaılovıchti kópten tanımyn, bir jyldary ekeýmiz Úkimet basshysynyń orynbasary bolǵanbyz. Bilikti qurylysshy. Keıde qurylys jumystaryna qarjy jetpeı jatady. Sondaı sátterde ol kisiniń: «Sender nege menen aqsha suraı beresińder.Isker bolsańdar aqshasyz salyńdar» dep qyzynyp sóıleıtini bar.
Sol kezeńde óte mańyzdy jumystardyń qatarynda jańa salynyp jatqan astanany álemge tanystyrý, osy iske qajetti sheteldik ınvestısııa tartý kózdeldi. Bul aýqymdy jumysty Elbasy tapsyrmasymen birinshi lekte elordaǵa kóship kelgen Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev basqarǵan Syrtqy ister mınıstrligi tııanaqty oryndady.
Memleket basshysy oblys basshylyǵyna da birshama tapsyrma mindettedi. Bizdiń basty maqsatymyz – osynda turatyn halyqtyń ómir súrýine qolaıly jaǵdaı jasaý boldy. Biz joǵaryda atalǵan memlekettik komıssııamen qoıan-qoltyq jumys istep, mańyzdy máselelerdi birigip sheshtik.
Sol kezdegi Aqmolanyń basqa oblystardan eshqandaı aıyrmashylyǵy joq, ekonomıkalyq damý deńgeıleri birdeı bolatyn.
1997 jyldyń 20 qazanynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń «Aqmola qalasyn Qazaqstan Respýblıkasynyń astanasy dep jarııalaý týraly» Jarlyǵy shyqty. Sodan eki apta ótkennen keıin, ıaǵnı 8 qarashada astana atanǵan Aqmolaǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik rámizder etalondary men Prezıdent baıraǵy saltanatty jaǵdaıda jetkizildi.
Aldymen biraz jyl elordamyz bolǵan aıaýly Almatydan uly kóshti Báıken Áshimov, Maqtaı Saǵdıev, Sultan Jıenbaev, Saǵıdolla Qubashev, Saǵadat Nurmaǵambetov, Sháńgereı Jánibekov sekildi halqymyzdyń abyz aqsaqaldary bata berip, shyǵaryp saldy. Saltanatty shara burynǵy oblystyq ákimshilik, qazirgi qala ákimdiginiń alańynda ótti.
Tarıhı máni zor sharada sóz alǵan Prezıdent Nursultan Nazarbaev:
«Búgin astana mártebesine ıe bolǵan qasıetti Aqmolanyń juldyzdy saǵaty soqty. Bulaı deýimniń ózindik syry bar. Aqmola – óz tarıhynda mańyzy orasan zor talaı qoǵamdyq-saıası oqıǵalardyń kýási bolǵan qala. Qazaqtyń qasıetti mekeni bolǵan Saryarqa tósindegi bul qala dańqty tyń ıgerý kezindegi talaı jurttyń ókilderin jatsynbaı baýyryna basqan, qutty mekenine aınalǵan. Endigi jerde ol táýelsizdikti nyǵaıtýdyń, memlekettilikti ornyqtyrýdyń, áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası jańǵyrýdyń kindigine aınalmaq. Jáne onyń bizdiń muratymyzdy oıdaǵydaı iske asyrýǵa járdemdeserine kózimiz ábden jetedi. Endeshe, tyń ıgerý kezindegiden bir kem túspeıtindeı is jasap, qajyr-qaırat, yqylas pen yntymaq tanytýymyz kerek. Búginnen bastap astana turǵynyna aınalǵan aqmolalyqtar osyndaı bıik tuǵyrdan kórinedi dep senemiz», dedi.
Odan keıin kóneden búginge deıingi tarıhymyzdy beınelegen teatrlandyrylǵan kórinis qoıyldy. Qalanyń eń qart turǵyny Muqat Meıirmanuly bastaǵan bir top aqsaqal jańa astananyń bolashaǵyna aq jol tilep, bata berdi. Elbasynyń ıyǵyna shapan jaýyp, elordanyń kiltin tapsyrdy.
Shyndyǵyn aıtqanda, sol kezeńde ekonomıkamyz áli eńsesin kótere qoıǵan joq, eldiń turmysy júdeý bolatyn. Bir jaǵynan, álemdi sharpyǵan Azııa daǵdarysynyń salqyny da bizge tıdi. Naryqtyq qatynasqa tolyq kóshe qoıǵan joqpyz. Máselen, munaıdyń baǵasy bir barreline 17 dollar boldy. Sońǵy eki jarym jylda teńgemizdiń quny eki ese tómendedi. Bir sózben aıtqanda, óte kúrdeli ýaqytty bastan keship jattyq.
Oblysqa kelgen kúnnen bastap jergilikti kadrlardyń ishinde, osy óńirdiń jaǵdaıyn jetik biletin, qolynan is keletin Ádilbek Jaqsybekov, Asqar Mamın, Sansyzbaı Esilov sekildi bilikti mamandarǵa arqa súıedim. Aldymen bıýdjetke túsetin kiristi kóbeıtýdiń jolyn qarastyrdym. О́ıtkeni zeınetkerlerge zeınetaqysy men bıýdjet salasy qyzmetkerleriniń eńbekaqysyn ýaqtyly tólep turý kerek. Biraq túsetin qarjy suranystan az. Degenmen osy máselege kóp kúsh jumsap, sheshimin taptyq.
Sol jyldary qaladaǵy jylý-energetıka jaǵdaıy da ońyp turmaǵan edi. Jylý júıesi álsiz jumys istep, elektr energııasynyń kúshi jetpedi. Al jańa jylý ortalyǵyn salýǵa ýaqyt kerek. Biz sol kezde shahardy jylýmen qamtamasyz etip otyrǵan, 13 jyldan beri jóndeý kórmegen 2-shi jylý energetıka ortalyǵyna kúrdeli jóndeý júrgizdik. Sol arqyly jylý ortalyǵynyń qýatyn kóbeıtýge jáne onyń jumysyn turaqtandyrýǵa kúsh salyp, 1-jylý energetıka ortalyǵymen ony jalǵadyq. О́ıtkeni 1-jylý ortalyǵynda suıyq otyn paıdalanatyn, munyń shyǵyny kóp. Sondyqtan ekeýin biriktirdik. Osy kúrdeli jóndeý jumystaryna 1 mlrd 300 mln teńge, sol kezdegi AQSh-tyń aqshasymen shaqqanda, 17 mln dollar kerek boldy. Bul qarjyny berýden úkimet birden bas tartty. Sondyqtan amalsyz Prezıdentke usynys aıtyp edim, birden qoldap, tıisti qarjyny bólgizdi. Sóıtip bul máseleniń sheshimin tapqandaı boldyq. Áıteýir, sol jyly qysta qala turǵyndary úılerinde sýyqtan dirdektegen joq. Osy jumystyń basy- qasynda Nıkolaı Tıhonıýk júrdi. Naǵyz isker adam, tipti ol keı kúnderi jylý ortalyǵyna qonyp jumys istedi.
Endigi bir másele – oblystaǵy elektr energııasynyń tapshylyǵy. Qurylys jumystary kóbeıip, turǵyndar sany ósken saıyn qalada elektr energııasynyń jetispeýshiligi baıqaldy. Sol ýaqytta oblys kóleminde elektr energııasy 300 MVt jýyq boldy. Bul kezde elektr energııasyn beretin mekemelerdiń jaı-kúıi joq edi. Olardyń eńsesin kóterý qajet, oǵan kim kómek bermek. Turǵyndar da tutynǵan elektr energııasynyń aqysyn tolyq tólemeıdi, qaryz degen shash etekten. Aýyl adamdarynyń 40-50 paıyzy qaryzǵa batqan. Osy máseleni túbegeıli sheshý úshin aýdandar, sharýashylyqtarǵa elektr energııasyn satyp beretin boldy. Paıdalanǵan elektr qýaty tóleminiń deńgeıin kóterý úshin elektr energııasyn esepteý qondyrǵylaryn aýyldardyń árbir kóshesine qoıdyq. Qaryzy kóp kóshelerge elektr qýaty berilmeıtin boldy. Endi tólemderdi turǵyndar ózi qadaǵalady. Sóıtip elektr qýatyna tóleıtin qarjy jınaǵyn 90 paıyzǵa jetkizdik.
Umytpasam, 1997 jyly jeltoqsannyń ortasynda qalanyń teń jarymynda jaryq óship qaldy. Shaharǵa toq berip otyrǵan úlken transformator isten shyqqan. Ony jóndeýge biraz ýaqyt ketti. Bul kezdeısoq oqıǵa emes, júıeli problema bolatyn. Kóp jyldar elektr jelileri jóndeý kórmegen. Ásirese eskirgen transformatorlar isten shyǵa berdi. Onyń ústine tótenshe jaǵdaılarda elektr júıesi úzilissiz jumys isteýge beıimdelmegen. Osy máseleni indete zerttep, qajetti qarjy jumsap máseleni sheshe bastadyq.
Qala kóshelerindegi joldardyń jaǵdaıy da syn kótermeıtin. Ony tolyq jóndeý úshin bir jyl emes, uzaq ýaqyt kerek. Sondyqtan aldymen basty kóshelerdiń jolyn jóndeýdi bastadyq. Jańbyr sýyna arnalǵan káriz júıesi de jasalmaǵan. Buǵan da qyrýar qarjy kerek. Tipti qar tazalaıtyn tehnıka jetpeıtin. Sol qysta bizge Qorǵanys mınıstri Muhtar Altynbaev jol tazalaıtyn tehnıkalaryn berip, kómektesti.
Sonymen qatar astananyń aýyz sý máselesi bizdi oılandyrdy. Qala turǵyndarynyń sany jyldam ósip kele jatqandyqtan burynǵy Vıacheslav sý qoımasy tirshilik kózimen tolyq qamtamasyz ete almaıtyn boldy. Aqmolanyń bas josparynda shahardy úsh iri sý kózimen qamtamasyz etý múmkindigi qarastyrylǵan. Birinshisi – Nura ózeni, ekinshisi – Aqmolanyń astyndaǵy úlken sý kózi, úshinshisi – Ertis sýy. Biraq munyń bári ońaı iske aspaıdy. Mysaly, buryn Esil – Nura kanaly salynǵan. Biraq Nuranyń sýynda zııandy zattar kóp. Ony tazalaýǵa kóp qarajat kerek. Al jerastyndaǵy sýdyń tereńdigi – 5-60 shaqyrymǵa sozylǵan. Bul sý tushy, tazalyǵy da jaqsy. Biraq dúnıejúzi boıynsha jerastyndaǵy sý strategııalyq qor dep sanalady. Sondyqtan úshinshi nusqany aldyq. Sodan 22 shaqyrymdaǵy Ertis – Qaraǵandy kanalynan tartylǵan sýdy Esil ózenine, odan ári Vıacheslav sý qoımasyna jetkizý kózdeldi. Ondaǵy №19 nasos stansasy janynda shaǵyn kól bar eken, soǵan toqtadyq.
Buǵan deıin oblys ónerkásibin damytýǵa qatysty durys reformalar júrgizilmegen. Keńes zamanynda dúrkirep turǵan aýyl sharýashylyǵy mashınalaryn shyǵaratyn óndiris oryndary («Qazaqselmash», «Selınselmash») kúıregen. Bizge «Qazaqselmashty» kóterýge múmkindik bolmady. О́ıtkeni olardyń aýyl sharýashylyǵyna arnap shyǵarǵan mashınalarynyń tehnologııasy óte eski, búgingi talapqa sáıkes kelmedi. Ony qaıtadan jasaý úshin qomaqty qarjy kerek. Eskirgen tehnıkany shyǵarýdyń eshqandaı qajettiligi bolmady.
Aqmola aeroporty da shaǵyn, jupynylaý bolǵandyqtan, salmaǵy 75 tonnaǵa deıingi samoletterdi ǵana qabyldady. Sondyqtan ushaqtardyń klasyn kóbeıtip, salmaǵy aýyr, úlken boıngterdi qabyldaý úshin oǵan jańǵyrtý jumystaryn júrgizdik. Muny atqarýǵa kóp kúsh jumsaldy.
Shyn máninde, sol jyldardaǵy Aqmolanyń kóshelerinen keńestik dáýirdiń «ıisi» ańqıtyn. Sonda meni: «Aqmola bas qalaǵa aınalyp jatyr, syrttan kelgen qonaqtar ózge uǵymdardy beretin kóshe ataýlaryn kórip, «mynaý, qaı eldiń astanasy» dep aıtýy ǵajap emes qoı» degen oı jıi mazalaıtyn. Sondyqtan kóshelerdiń atyn ózgertýdi qolǵa aldyq. Prezıdentpen aqyldasyp, týra bir mezette otyz kósheniń ataýyn ózgerttik. Bul bir jaǵynan tarıhtyń da talap etken tilegi bolatyn. Máselen, burynǵy Stýdentter dańǵylyn – Abylaı han babamyzǵa, Karl Marks kóshesin Kenesary hanǵa berdik. Biz uly Abylaı hannyń atymen uzyn kósheni tolyq ataımyz dep oılap edik, onyń qısyny kelmedi. Kópirdiń arǵy jaǵy dańǵyl, bergi beti kóshe boldy. Onyń taǵy bir syry bar. Burynǵy Karl Marks kóshesimen joǵary órleseńiz, qazirgi Qajymuqan stadıony turǵan jerdegi sol kezdegi Reseı patshalyǵynyń bekinisine Kenesary han shabýyl jasaǵan. Bul – tarıhı aqıqat! Sóıtip han Keneniń esimi elimiz azattyq alǵannan keıin, ózi atoılap kirgen bekinis ornalasqan jerge kóshe bolyp oraldy. Osy aýqymdy is-sharadan astana tóńiregi tys qalǵan joq. Oblystyń alty aýdanynyń tarıhı ataýlary qaıtaryldy.
Astananyń rýhanı-mádenı ómirin de nazardan tys qaldyrǵan joqpyz. Sol jyly Aqmolada qazaq jáne orys teatry, oblystyq fılarmonııa, mýzykalyq mektep jáne bir mádenıet saraıy ǵana boldy. Endi osy mádenı mekemelerdiń deńgeıin astanalyq mártebege jetkizýge kúsh saldyq. Elimizdiń bas ordasy bolǵandyqtan opera jáne balet teatry bolýy kerek, oǵan burynǵy Temirjolshylar saraıyn berip, kúrdeli jóndeý júrgizdik. Almatydan bas qalanyń mádenıetin kóterýge talantty skrıpkashy Aıman Musaqojaeva kelip, búgingi Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń irgesin qalady. Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, daryndy opera ánshisi Kenjeǵalı Myrjyqbaıǵa oblystyq fılarmonııany basqarýdy tapsyrdym. Buryn fılarmonııa Jastar saraıynda ornalasqan edi. Sondyqtan olarǵa jeke turǵan «Selınnyı» kınoteatryn usynyp, tozyp turǵan ǵımaratqa jóndeý júrgizildi. Sol jyldary Alataýdyń etegindegi ásem qaladan Aqmolaǵa zııaly qaýym ókilderi qonys aýdara bastady. Olardyń aldyńǵy leginde kórnekti aqyn, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Kákimbek Salyqov aǵamyz, belgili kompozıtor Tólegen Muhamedjanov jáne taǵy basqalar boldy.
Aqmola qalasy jazyq jerde ornalasqan. Damýǵa eshqandaı kedergi joq. Biraq ómir súrýge aýa raıynyń keıbir qolaısyzdyǵy qıyndyq týǵyzdy. Sondyqtan Prezıdent shahardyń aınalasyna aǵash egýge tapsyrma berdi. Alǵashqy jyldary 5000 gektar jerge aǵash otyrǵyzý josparlandy. Aldymen qandaı aǵashtardyń bizdiń tabıǵatqa jersinýin zerttedik. Mysaly, qaraǵaı men shyrsha otyrǵyzýdy oıladyq. Munyń taǵy bir problemasy shyqty. Aıtalyq, birinshiden, shyrsha bólek tursa, qatty jelge shydamaıdy. Oǵan qorǵan kerek. Ekinshiden, qaraǵaı men shyrshanyń tamyry jerastyndaǵy tuzdy sýǵa barǵan kezde ólip qalady. Olardy jerdiń qatty qabyǵyna qum men tas aralastyryp ektik. Osyndaı aýqymdy jumystardy atqarý úshin «Jasyl aımaq» kompanııasy quryldy. Qazir sondaǵy ekken aǵashtar úlken orman bolyp, turǵyndar serýendeıtin tamasha demalys oryndaryna aınaldy.
Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev maǵan elimizdiń bas ordasyn Almatydan Arqa tósine kóshirý kezeńinde jaýapkershiligi mol, asa zor isti tapsyrdy. Men ony shamam jetkenshe adal atqarýǵa kúsh saldym. Aqmola oblysynyń ákimi bolyp bir jyldan da az ýaqyt qyzmet istesem de, sol kezeń maǵan ǵasyrǵa tatıtyn sátterdi syılady. Tarıhymyzda úlken orny bar uly kóshtiń basy-qasynda júrip, elordanyń qalyptasýy men damýyna bir kisideı úlesimdi qostym. Soǵan myń da bir shúkirshilik aıtamyn!
Jánibek Káribjanov,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri