Úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa

Onyń jetistikterin ıgerýge Qazaqstan álemde alǵashqylardyń biri bolyp kirispek

«Tarıhı ýaqyt asa jedeldeı túsýde. Álem qarqyndy túrde ózgerýde jáne bolyp jatqan ózgeristerdiń jyldamdyǵy adamdy tańǵaldyrady... Barlyq damyǵan elder balamaly jáne «jasyl» energetıkalyq tehnologııalarǵa ınvestısııany ulǵaıtýda. 2050 jylǵa qaraı alǵannyń ózinde olardy qoldaný barlyq tutynylatyn energııanyń 50 paıyzyn óndirýge múmkindik beredi. Kómirsýtegi ekonomıkasynyń dáýiri birte-birte aıaqtalyp kele jatqany anyq. Adamzattyń ómir tirshiligi tek bir ǵana munaı men gazǵa emes, energııanyń jańǵyrtyla­tyn kózderine negizdeletin jańa dáýir kele jatyr», degen edi Elbasy «Qazaqstan-2050» Strategııasyn jarııa etken ataqty Joldaýynda. Iá, zaman aǵymy, qalaı alyp qaraǵanda da, Elbasy atap kórsetken baǵyt boıynsha kele jatqanyna úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa jaıly eńbektermen tanysqan kezimizde kózimiz odan ári jete tústi. Tipti, adamzat aldynda budan basqadaı balama jol joq dese de bolatyndaı. Degenmen, soǵan qaramastan álemdik qaýymdastyqtyń aldyńǵy qatarly ókilderi túsinip, qabyldap otyrǵan osy jolǵa túsýge ázirge álem elderiniń ilýde bireýi ǵana qam jasaı bastady. Sonyń biri – Qazaqstan. Biz osynyń aldyndaǵy maqalalarymyzda úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııany adamzat ómirine ákeletin ózgerister, ol ózgeristerdiń qandaı óńirler men elderde bastaý alýy múmkin ekendigi, 2050 jylǵa taman ómirdiń qalaı ózgeretindigi, qandaı tehnologııalardyń bel alatyndyǵy, adamzat aldynda turǵan jahandyq problemalardyń qalaı sheshim tabatyndyǵy týraly áńgimeledik. Al endi, osy maqalamyzda úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa jetistikteriniń bizdiń elimiz Qazaqstandaǵy júzege asý máselelerine toqtalmaqpyz. Jalpy, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń ótken jyly halyqqa arnaǵan Joldaýynda áıgilengen «Qazaqstan-2050» Strategııasyn bir eseppen alǵanda, úshinshi ındýs­trııalyq revolıýsııa jetistikterin Qa­zaq­stanǵa engizýdiń uzaqmerzimdi jospary dep te aıtýǵa bolady. Al jýyqta ǵana Táýelsizdik saraıynda jasalǵan Elbasynyń bıylǵy Jol­daýy sol uzaqmerzimdi Strategııany júzege asyrýdyń naqty qadamdaryn áıgilep berdi. «Sonymen, 2050-ge deıingi qalǵan jyldar jeti besjyldyqqa bólinedi, olardyń árqaısysy bir maqsat – damyǵan 30 eldiń qataryna kirý máselesin sheshedi. Ekinshi jáne odan keıingi besjyldyqtarda mobıldi, mýltımedııalyq, nano jáne ǵaryshtyq tehnologııalar, robot tehnıkasy, gendik ınjenerııa salalaryn, bolashaqtyń energııasyn izdeý men ashýdyń negizin salǵan jón. Memleket jumysynyń negizgi bóligi Qazaqstan bıznesin, ásirese, shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa barynsha qolaıly jaǵdaı jasaý bolmaq. Taıaýdaǵy 10-15 jylda ǵylymı qamtymdy ekonomıkalyq bazıs jasaý kerek, onsyz biz álemniń damyǵan elderi qataryna qosyla almaımyz. Muny damyǵan ǵylym arqyly sheshýge bolady», dep atap kórsetti Elbasy. Memleket basshysynyń osy sózinde atalǵan tehnologııalar men salalardyń barlyǵy úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııanyń jetistik­­terine arqa tireıtin, bolashaqtyń damý súresin qalyptastyratyn salalar bolyp tabylady. Sonymen Qazaqstan óziniń uzaqmerzimdi damý strategııasynda úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa jetistikterine arqa tiremek. Osynyń negizinde álemniń eń damyǵan jáne básekelestikke barynsha qabiletti 30 eliniń qatarynan oryn almaq. Qazirgi kúni Qazaqstannyń qolynan osy isterdiń keletin­digin kóptegen halyqaralyq sarapshylar men saıası qaıratkerler moıyndap otyr. Tipti, moıyndap qana qoımaı, birqatary muny málimdep te úlgerdi. Máselen, Ispanııanyń premer-mınıstri Marıano Rahoı bizdiń elimizdiń júıeli de qarqyndy damýyn, sheteldik ınvestısııalardy tartýdaǵy jetistikterin jáne alǵa qoıǵan maqsattarynyń aýqymdylyǵyn aıta kele Qazaqstandy «Úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııanyń pıoneri» dep atady. «Men EKSPO-2017 kórmesiniń Qazaqstandy úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa jetistikterin ıgerý isinde basqa elderden ozyp, alǵa shyǵýyna múmkindik beretindigine senimdimin», dedi ol. Al Koreıa Respýblıkasynyń Almatydaǵy ókildiginiń basshysy, bas konsýl Son Chhı Kyn úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa jetistikteri búkil álem boıynsha bel alǵan kezde Qazaq­stannyń osy istegi kóshbasshylardyń biri bolatyndyǵyn dálelder keltire otyryp alǵa tartty. «Úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııada Qazaqstan álemdegi jetekshi elderiniń birine aınalady. О́ıtkeni, ol qazirdiń ózinde toleranttyq sımvolyna aınalyp otyr. Onyń ústinde bul elde bilim qýǵan talantty jastar óte kóp» dep málimdedi ol. Álemde úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa kezeńiniń bastalyp ketkendigin málimdep, adamzattyń endigi damý basymdyqtaryn osy jaǵdaıǵa josparly túrde beıimdeý arqyly ýaqyt pen materıaldyq jáne ıntellek­týal­dyq resýrstar jóninde kóp utysqa shyǵýǵa bolatyndyǵyn aıtyp júrgen belgili saıasat­tanýshy, fýtýrolog ári ekonomıst Djeremı Rıfkın ekendigi belgili. Mine, osy Djeremı Rıfkınniń ózi bizdiń elimizge kelgen saparynda Qazaqstannyń joǵarydaǵydaı iske mańyz bere otyryp kiriskendigin atap kórsetken bolatyn. Rıfkın bul rette Astanadaǵy EKSPO-2017 kórmesiniń aıasynda «jasyl ekonomıkanyń» álemdegi eń aldyńǵy qatarly tehnologııalaryn shoǵyrlandyratyn sferalyq asa iri ǵımarat turǵyzylatyndyǵyn, bul tamasha ǵylymı tehnologııalyq ortalyqtyń bolashaqta Nazarbaev Ýnıversıtetimen tyǵyz birlikte jumys isteıtindigin, osy arqyly ǵylym men tehnologııalyq damýdy bite qaınastyratyndyǵyn nazarǵa alǵan edi. Rıfkınniń aıtýynsha, adamzat qaýymy qazirgi kúni «bıosferalyq» sananyń birinshi satysyna qaraı jaqyndap keledi. Al úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa jetistikteri sananyń osy túrin aýqymdy etetin bolady. Ol birte-birte mıllıondaǵan adamdardyń oıyn jaýlaıdy. О́ıtkeni, ol óte naqty jáne qoldanýǵa yńǵaıly. Astanada salynatyn tamasha ǵylymı tehnologııalyq ortalyqtyń osy rettegi bir úlken ereksheligi, ol álemdegi birinshi «bıosferalyq» ortalyq bolyp tabylady. Bylaısha aıtqanda, ol qazirgi kúni álemde bar jáne óziniń ǵylymı jetistikterimen keńinen tanylyp otyrǵan AQSh-taǵy Sılıkondy alqaptyń adamzattyń kelesi dáýirine negizdelgen, biraq qazirgi kezeńnen bastap jumys isteıtin jańasha balamasy bolmaq. Máseleniń osyndaı mańyzdylyǵyna baı­lanysty Djeremı Rıfkın bul bolashaqtyń ǵylymı tehnologııalyq ortalyǵyn osy isti qolǵa alǵan Qazaqstan basshysy Nursultan Nazarbaevtyń atymen ataý jóninde usynys ta bildirgen bolatyn. Endi álemde úshinshi ındýstrııalyq revolıý­sııa jetistikterin engizýge qandaı elder belsene umtylys tanytýda degen suraqqa jaýap izdeıtin bolsaq, eń aldymen, Eýropalyq odaq pen onyń kóshbasshylarynyń biri Germanııa aýyzǵa iligetini anyq. Biz osynyń aldyndaǵy maqalamyzda qazirgi álemde «eýropalyq arman­nyń» bel ala túskendigin, ol birte-birte «amerıkalyq armandy» yǵystyra beretindigin aıtqan edik. Bul arman nesimen qundy? Ol amerıkalyq ındıvıdýalızmge qaraǵanda, qoǵam aldyndaǵy áleýmettik jaýapkershilikti, ujym­­shyldyqty alǵa tartýymen, adam ómiriniń sapasy men qaýipsizdigin damýdyń basty shart­tarynyń biri retinde qarastyrýymen qundy. Keıbir sarapshylar álemniń basqa bólik­terine qaraǵanda, áleýmettik jaýapkershilik máselesine Eýropada kóbirek mán beriletindigin aıta kelip, naq osy máseleni Eýropanyń qazirgi daǵdarysqa kıligýiniń basty sebebi retinde alǵa tartsa, endi birqatar sarapshylar Eýropanyń daǵdarysqa túsýiniń negizgi sebebi bul emes ekendigin, negizgi sebep qazirgi qoldanystaǵy energııa kózderiniń, ásirese, munaı men gazdyń jetimsizdiginde, osydan baryp olardyń baǵasynyń tym sharyqtap ketýinde ekendigin aıtady. Demek, daǵdarysqa túsken elderge qarjylaı kómek berý, olardan áleýmettik shyǵyndardy azaıtýdy talap etý, bular – túpkilikti nátıje kórsete almaıtyn bir sáttik sharalar ǵana. Eýropalyq elderdi daǵdarystan qutqarý úshin eń aldymen osy óńirdegi energetıkalyq qýat kózderiniń tapshylyǵyn joıý kerek. Bylaısha aıtqanda, atam qazaq urpaqtaryna ósıet etip ketkendeı, «balyqshyǵa balyq emes, qarmaq berý kerek». Onyń kózge kórinip otyrǵan bir ǵana joly bar. Ol energııanyń balama kózderin izdestirý, sonyń ishinde kún men jel qýaty sekildi qaıta jańǵyrtylatyn, ıaǵnı taýsylmaıtyn kózderine kóbirek kóńil bólý. Osy iste eýropalyqtarǵa úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııanyń jetistikteri kómekke kelmek. Mine, sondyqtan da qazirgi kúni Eýropada kún men jel energetıkasyn damytýǵa barynsha ekpin túsirilýde. Mine, sondyqtan da Eýropa úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa qaǵıdattaryn engizý máselesine olardy alǵa jyljytatyn zańdar qabyldaý negizinde belsenip kiristi. Máselen, 2007 jyly Eýroparlament osy maqsatta arnaýly deklarasııa qabyldady. Onda 2020 jylǵa deıin energııa tutyný kólemin 20 paıyzǵa qysqartýmen qatar paıdala­nylatyn energııanyń úshten bir bóligin qaıta jań­ǵyrtylatyn qýat kózderi arqyly ıgerý máselesi alǵa qoıyldy. Qazirgi kúni eýropa­lyq buqaralyq aqparat quraldarynda, ásirese, avtokólik óndirisiniń jetistikterin áıgileıtin jýrnaldarda elektr qýaty arqyly, sýtegi arqyly jáne gıbrıdti kúsh qondyr­ǵylary arqyly júretin avtokólikter týraly maqalalar men jarnamalar jıi jarııalanady. Úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa jetistik­terin óndiriske engizýde Eýropada Germa­nııa kóshbasshylyq ról atqarýda. Bul elde qazirdiń ózinde elektr qýatynyń 20 paıy­zy jańǵyrtylatyn energııa kózderi arqyly óndirilýde. Endi 2020 jylǵa taman onyń kólemin 35 paıyzǵa deıin ulǵaıtý maqsaty alǵa qoıylyp, soǵan sáıkes jospar ázirlendi. Jospardy oryndaý úshin qaıta jańǵyrtylatyn qýat kózderin ıgerýshilerge kóptegen zańdy jeńildikter qarastyrylǵan. Sonyń nátıjesinde olardyń qatary jyldan-jylǵa artý ústinde. Onyń ústine Eýropada sońǵy kezderi elektr qýatyn óndirýshi shaǵyn uıymdar arasynda qýat almasýdyń qazirgi zamandyq jelilerin qurý isi qolǵa alynyp, oǵan aýqymdy ınvestısııalar baǵyttalýda. Munyń mánisin sál túsindirip aıta ketetin bolsaq, qazirgi kúni Eýroodaqta 191 mıllıon ǵımarat bar. Bolashaqta bul ǵımarattar tek adamdar turatyn oryn-jaı ǵana emes, sonymen qatar, ózderiniń tóbesi men qabyrǵalary jáne jertóleleri arqyly qýat óndiretin shaǵyn stansalarǵa aınalmaq. Sol kezde olar óndirgen artyq elektr qýattaryn saqtap qoıýdyń jáne bir-birimen almasýdyń júıesi mindetti túrde qajet bolady. Demek, qazirgi kúni aqparat almasýdyń eń tıimdi joly retinde álemdi shyrmaýyqtaı shyrmap alǵan aqparattyq ınternet sekildi, endi energetıkalyq ınternet te paıda bolyp, jedel damýy kerek. Eýropanyń Germanııa sekildi kóshbasshy elderi osy iske ázirlik jasaý ústinde. Máselen, Eýropalyq odaq deńgeıinde bolashaqtyń energııasy bolyp tabylatyn sýtegin saqtap qoıýdyń tehnologııalaryn ázirleý isine 8 mıllıard eýro ınvestısııa baǵyttalyp otyr. Eýropada bastalǵan osy qozǵalysqa bizdiń óńirimizde, atap aıtqanda, TMD keńistiginde alǵashqy bolyp qosylǵan el – Qazaqstan. Bizdiń oıymyzsha, Qazaqstannyń buǵan barlyq múmkindigi bar. Eń bastysy, jańa tehno­lo­gııalardy óndiriske engizýge qoldaý kórsetetin­deı ınvestısııa kózderi bar. Onan keıin elimiz bilim salasyna úlken mán berýde. Memle­ket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń bastama­shyldyǵymen qazaqstandyq kóptegen jastar­dyń «Bolashaq» baǵdarlamasymen shetelderden oqý bitirip kelip, eńbekke aralasa bastaǵany belgili. Qazirgi málimetter boıynsha, mundaı jastardyń sany 10 myńnan asyp jyǵylady. Osy «Bolashaq» baǵdarlamasy bar, sondaı-aq óz qarjylarymen oqyp jatqandary bar elimizdiń 50 myńnan astam jasy shetelderdiń ozyq oqý oryndarynda bilim alyp úlgergen. Muny aıtyp jatqan sebebimiz, úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa jetistikteriniń basty bir ereksheligi, ol damý ortalyqtaryn burynǵydaı qosymsha qun óndirý úshin jumys isteıtin óndiris oryndarynan jańa jobalardy ázirleıtin jobalaý mekemelerine qaraı aýystyratyn bolady. Bylaısha aıtqanda, endigi zamanda ıdeıa men ony qalypqa túsiretin dızaın damýǵa serpin beretin basty kúsh retinde alǵa túsetin bolady. О́ıtkeni, jańa tehnologııalardyń bel alýy nátıjesinde burynǵyǵa qaraǵanda, ónim óndirý óte jeńil­deıdi. Ony tipti úı jaǵdaıynyń ózinde óndire berý múmkindigi paıda bolady. Máselen, bolashaqtyń ónimder shyǵaratyn stanoktary qazirgi prınterler qaǵıdatymen jeńil jumys isteıtindikten, olardy turǵyn úılerdiń ózine ornatyp alý múmkindikteri paıda bolady. Demek, úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa jetistikterin ómirge engizý úshin bilimdi, qabiletti jastar óte qajet. Qazaqstan qazirdiń ózinde osy iske mán berý arqyly bolashaqta úlken utysqa shyǵatyn bolady. «Eýrazııalyq ıntegrasııa – bul bizdiń úshinshi jahandyq ındýstrııalyq revolıýsııa shaqyrýyna jaýap berýge negizdelgen basty strategııalyq artyqshylyqtarymyzdyń biri. Biz jańa tehnologııalar men daǵdylarǵa birlese otyryp, sekiris jasaýdy uıǵardyq», degen bolatyn Qazaqstan Prezıdenti Astanada ótken sheteldik dıplomatııalyq ókildikter basshylarymen kezdesýinde. Bıylǵy jylǵy jańa Joldaýynda Elbasy­myz óziniń osy maqsatqa berik ekendigin taǵy bir aıtyp ótti. «Kóptegen boljamdar boıynsha, aldaǵy 15-17 jyl Qazaqstannyń aýqymdy serpi­lisi úshin «múmkindikter kózi» bolmaq. Bul kezeńde syrtqy ortanyń qolaılylyǵy, resýrs­tarǵa, energııaǵa jáne azyq-túlikke suranystyń artýy, úshinshi ındýstrııalyq tóńkeristiń pisip-jetilýi saqtalady. Biz bul kezeńdi paıdalanýǵa tıispiz», dep atap kórsetti Prezıdent. Osy rette postkeńestik keńistikte ázirge úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa jetistik­terin ómirge engizý máselesi óte sırek talqy­lanatyndyǵyn aıta ketýimiz kerek. Bálkim, buǵan reseılik energetıkalyq alyptar­dyń úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa jetistikterine jol ashýǵa onshama qulshynysty emes ekendigi, tipti, aldaǵy ómir ózgeristerine ózderiniń jep otyrǵan nandarynan aıyratyn kesel esebinde qaraıtyndyǵy da sebep bolyp otyrǵan bolar. О́ıtkeni, birqatar sarapshylardyń málim­deýinshe, úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa jetistikteri ekinshi ónerkásiptik revolıýsııalyq jetistikteriniń nátıjesinde paıda bolǵan monopolızm men alyptanýǵa qarsy áreket etetin bolady. Ol ábden kúshine engen kezde usaq óndirýshiler neǵurlym aldyńǵy qatarǵa shyǵady. Demek, Elbasymyz aıtyp júrgen shaǵyn jáne orta bıznesti damytý máselesi – bolashaq damýymyzdyń da kilti. Iá, ómirdi ózgertetin úlken jańalyqtarǵa kedergilerdiń kóp bolatyndyǵyn biz adamzat­tyń damý kezeńderinen jaqsy bilemiz. Jańalyq jolynyń kúrdeli bolatyndyǵy Elbasynyń bıylǵy Joldaýynda da jaqsy eskertilgen. «Biz 2050-diń maqsatyna qaraı kúrdeli jahandyq básekelestik jaǵdaıynda ilgerileımiz. Aldaǵy onjyldyqtarda biz qazirdiń ózinde bilip otyrǵan syn-qaterler, jahandyq naryq pen álemdik saıasattaǵy boljaýsyz jaǵdaılar, jańa daǵdarystar az kezdespeıdi. HHI ǵasyrda «jeńil-jelpi júrip ótý» degen bolmaıdy. Ǵasyr ortasy da taıap qaldy. Álemniń damyǵan elderi soǵan saı naqty strategııalaryn daıyndaýda. HHI ǵasyrdyń orta tusy kúrdeli bolary daýsyz, al jahandyq otyzdyq tobynyń tizimine kiretin úmitkerler sany tym shekteýli bolady. Men «damyǵan el» uǵymynyń ýaqytqa sáıkes ózgerip turatyn kategorııa ekenin birneshe ret aıttym. Damyǵan elderde halyqtyń múlde jańa ómir sapasy paıda bolýda», delingen onda. Sonymen birge, Elbasy bolýy múmkin qatelikterden de saqtandyrǵan. Osyǵan baılanysty taıaýdaǵy jyldary birinshi kezekte Qazaqstan ekonomıkasynyń artyqshylyǵy bolyp otyrǵan dástúrli salalardy jańa talaptar negizinde damytý máselesine birinshi kezekte mán berilgen. «Biz energetıkanyń dástúrli túrlerin damytatyn bolamyz. Jylý elektr stansalarynan shyǵatyn qaldyqtardy tazartý jónindegi izdenister men jańalyqtarǵa, óndiris pen turmysta jańa tehnologııalar arqyly jappaı elektr qýatyn barlyq jerde únemdeýge qoldaý kórsetý qajet. Taıaýda Eýroodaqtyń iri kompanııalarynyń alǵashqy ondyǵy Eýroodaqtyń áıgili «jasyl ekonomı­ka» tujyrymdamasy negizinde qabyldanǵan energetıkalyq strategııasyna qarsylyǵyn jarııalady. Eýroodaq ony júzege asyrǵan tórt jylda 51 gegavatt energııa qýatyn joǵaltty. «Jasyl ekonomıka» baǵdarlamasymen jumys júrgize otyryp, biz osy qatelikti eskerýimiz kerek», dep atap kórsetken Memleket basshysy. Qazaqstan – Eýroodaqpen únqatysýdyń jańa sapalyq deńgeıine shyǵyp otyrǵan Or­ta­lyq Azııa óńirindegi birden-bir el. Bizdiń syrt­qy saýda aınalymymyzdyń teń jartysy, bizge kelip jatqan ınvestısııalardyń úshten bir bó­ligi Eýroodaq úlesinde. Bizdiń qolymyzdaǵy má­limetter boıynsha, 2030 jylǵa deıin Qazaq­stan­daǵy ǵımarattardyń 55 paıyzy, elektr stan­salarynyń 40 paıyzy jańadan salyna­tyn bolady, avtokólikterdiń 80 paıyzy ja­ńar­­ty­­­la­dy. Mine, osylardyń barlyǵynda «ja­syl eko­­nomıka» qaǵıdattary basshylyqqa aly­nady. Iá, qalaı alyp qaraǵanda da, ómirdiń dıalektıkalyq damý zańdylyǵy birte-birte jańa zaman jańalyqtaryn alǵa shyǵara beretindigi belgili. Máselen, batysta kapıtalıs­tik qarym-qatynastar bel ala bastaǵan tusta burynǵy jer alpaýyttary men pomeshıkter óz qolastynda quldyq deńgeıinde jumys istep jatqan sharýalarǵa erkindik bergendi qalamaǵan bolatyn. Biraq, zaman ózgerisi óz jańalyqtary men zańdylyqtaryn alǵa tosqan kezde quldar men krepastnoılardyń bastaryna erik berýge týra keldi. О́ıtkeni, jańadan oıanyp kele jatqan óndiris túrlerine erikti jaldamaly jumysshylar qajet boldy. Bul qajettilikti sol zamannyń saıası qaıratkerleri aldymen túsinip, qul ıelenýshilikke qarsy kúresti bastady. Atap aıtqanda, AQSh-tyń 16-prezıdenti Avraam Lınkoln (1861-1865) Amerıkada quldardyń basyna bostandyq berý týraly zań qabyldap, osy isti júzege asyrdy. Munyń sońy osy elde kapıtalıstik óndiristik qatynastardyń kúrt damýyna jáne AQSh-tyń uzaq merzim boıy júıeli túrde damýyna múmkindik berdi. Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan».