Qazaqstannyń ózindik «azyq-túlik keńistigin» qalaı qurý qajet?

Agroónerkásip kesheni – Qazaqstan eko­nomıkasynyń negizgi jáne erekshe bolashaǵy bar ózekti salasy. Álemniń sanaýly elderi ǵana aýyl sharýashylyǵyn damytýda bizdiń áleýetimizben salys­tyr­maly túrde ǵana teńesedi. Álem halyq­tary­nyń ósýine oraı azyq-túlikti eks­port­taýǵa qabiletti memleketter kóp uza­maı álemdik naryqta kóshbasshy bola­ty­nyn búginniń ózinde de ańǵarý qıyn emes.

Bizdiń elde de memleket tarapynan aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa jyl­dan-jylǵa aıryqsha kóńil bólinýde. Osy salany qarjylandyrý kólemi ul­ǵaıyp, jańa baǵdarlamalar ázirlenýde, mem­lekettik qoldaýdyń jańa tetikteri jasa­lýda. Eger statıstıkalyq derekter­ge súıensek, oıdaǵydaı turaqty ósýin baı­qaımyz: jalpy ónimniń kólemi men sa­lany ınves­tısııalaý artyp, ja­ńa aýyl­sharýashylyq nysandary paıdalanýǵa berilýde. Sonymen qatar, aýylsharýashylyq ónim­derin syrtqa shyǵarý artqan saıyn, aýylsharýashylyq taýarlarynyń baǵasy ósedi, aýylsharýashylyq eksportynyń qurylymy nege ózgermeıdi degen saýaldar kópshilikti jıi mazalaıdy. Sebebi, otandyq aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń basym bóligi álemdik naryq­taǵy básekege túsýge qaýqarsyz. Aýyl sharýashylyǵynyń básekege qabilettiligi aldymen ónimdi óndirý barysynda qol­danylatyn tehnologııalardyń deńgeıi­men anyqtalady. Demek, búgingi kúnniń ózekti taqyryptarynyń qatarynda kóterilgen másele aýyl sharýashylyǵyna bólingen qarjynyń kólemin ulǵaıtý ǵana emes, salanyń ǵylymı ınnovasııalyq jaǵyn qalpyna keltirip, ony jetildirý. Sondaı-aq, keleshekte Qazaqstannyń Búkilálemdik saýda uıymyna kirýi de kún tártibinde turǵan taqyryptardyń biri, olaı bolsa agroónerkásip keshenindegi memlekettik qoldaý sharalaryn «sary qorjynǵa» baılanysty qysqartý kerek bolady da, sol sátte ǵylymdy mem­­le­ket­tik ınvestısııalaý boıynsha bul sanatqa, atap aıtqanda, «jasyl qorjynǵa» ondaı shekteýler tara­tylmaǵan. Sol sebepti tek búgin tehnologııalyq je­tildirý máselesine sapaly sekiris pen qoljetimdi, tıimdi ınnovasııa­lar qajet. Agroónerkásip kesheni úshin ońtaıly agrotehnologııa, joǵary ónimdilik ákeletin suryptar men býdandar, mol ónim be­retin maldar, joǵary ónimdilikke qol jetkizetin mashınalar men jabdyqtar kerek. Osyndaı ınnovasııa qurýdyń negizin tek ózindik, joǵary damyǵan agrarlyq zert­teý júıesi arqyly ǵana iske asyrýǵa bolady. Túsinikti bolý úshin birneshe mysal­dar keltirip keteıin. Qazaqstanmen salys­tyr­ǵanda, tabıǵat jaǵdaıy salqyndaý Avstralııada bıdaıdyń ónimdiligi eki ese kóp. Munyń qupııasy nede? Avstralııa aýylsharýashylyq salasy boıynsha álemdegi eń úzdik ǵylymı-zertteý júıesin qalyptastyrdy. Avstralııa ǵalymdary bıotehnologııany úzdiksiz damytyp, suryptyń sıpattamasy boıynsha erekshe túrlerin jasaýǵa bolatynyn kórsetti. Genomıka salasy boıynsha ǵylymdaǵy jetistikke jetý aýyl sharýashylyǵynda suryptaýdy arzan jáne qysqa ýaqytta júzege asyrýǵa jol ashady. Mysaly, jýyrda Kvınslend ýnıversıtetiniń ǵalymdary bar-joǵy eki jarym jyl ishinde qajetti tuqymdardy jıyntyqtaý arqyly bıdaıdyń jańa surpyn oılap tapty. Burynǵy dástúrli ádispen suryp jasaýǵa 15 jyldan as­tam ýaqyt ketetin. Qoryta aıtqanda, Avstralııa fermerleri úshin eń zamanaýı agrotehnologııa men seleksııalyq jetistikterde qoljetimdilik bar. Eldegi agrarlyq ǵylym salasyndaǵy kúshti ǵylymı jasampazdyq – Avstra­lııanyń álemdik azyq-túlik naryǵyndaǵy negizgi básekelestiktegi artyqshylyǵy. Mal sharýashylyǵy salasynan bir mysal. AQSh, Fransııa, Kanadada iri qara maldy asyldandyrýdy jaqsartý shetelden asyl tuqymdy maldy ákelý jolymen emes, josparly túrde tuqymdyq quramǵa genomdyq suryptaýdy engizý jolymen sheshilýde. Genotıptiń ereksheligimen tanysqan soń arnaıy ádistemeniń negi­zinde naqty ár malǵa jas kezinen bas­tap sharýashylyq qundylyǵyn tanyp, onyń úzdik áleýettik baǵytyn damytýdy anyqtaıdy. Odan ári qaraı tabynnyń asyl tuqymdy qundylyǵyn jedel kóterý úshin jańa reprodýktıvti tehnologııa keńinen qoldanylady. Nátıjesinde oń­taıly býdandastyrýdy tańdaý arqyly naqty sharýashylyqqa qajetti sıpattama negizinde tabyndy jasaqtaýǵa múmkindik alady. Genomdyq suryptaýdy qoldaný nátı­jesinde Fransııada sońǵy 20 jylda saýyn sútiniń kólemin bir sıyrǵa shaq­qanda jylyna 4-ten 6 myń lıtrge art­tyrǵan nemese 1,5 esege ósken. Bul jaǵdaıda súttiń sapasy talapqa saı túr­li baǵyttaǵy qaıta óńdeýden keıin de tu­raqty bolady. Árıne, bul jaı tehnolo­gııa emes, osynyń arqasynda asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn turaqty jáne ornyqty damytýdy qamtamasyz etý múmkindigi jasalady. Al, maldy asyldandyrý úshin shetten tasymaldanǵan mal ýaqyt óte kele óziniń tektiligin joǵaltady. Taǵy bir aýyl sharýashylyǵyn ınno­va­sııalyq damytýǵa jarqyn mysal – Nıderlandy eli. Jer kólemi biz­diń Almaty oblysynyń besten bir bóli­gine teń bola tura, jylyna quny 50 mlrd. AQSh dollaryn quraıtyn aýyl­sharýa­shylyq ónimderin eksportqa shyǵaryp, álemde AQSh-tan keıin ekinshi oryndaǵy eksporttaýshy retinde tanylyp otyr. Bul eldiń aýyl sharýashylyǵynyń qudi­ret­tiligi nede? Nıderlandynyń agrar­lyq sala­daǵy ekonomıkalyq jáne tehno­lo­gııa­­lyq saıasatynyń qalyptasýy negi­zi­nen álem­degi aýyl sharýashylyǵy sala­syn­da­ǵy jetekshi nysan – Vagenıngen zert­­teý ýnıversıtetimen tyǵyz baılanysty. Bul elde jeke aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi de joq. Barlyq túbegeıli sheshimderdi sheshý óndiristen kóbine shet qalǵan sheneýnikter emes, ǵalymdardyń eksperttik bilimderi men tájirıbeniń naqty máseleleri negizinde daıyndalady. Vagenıngen ýnıversıteti ulttyq agroınnovasııalyq klasterdi uıymdastyrýdyń jemisti qurylymy bolyp tabylady. Ony Nıderlandynyń «Azyq-túlik alqaby» dep atap, AQSh-tyń ataqty Sılıkon alqabymen teńestiredi, bir ǵana bilim ortalyǵynyń keshenine biriktirilgen, ǵylymı-zertteý ınstıtýty, tehnopark pen Vagenıngen ýnıversıteti – gollandııalyq agro­óner­kásip keremetiniń generatory deýge de bolady. Kóptegen zertteýler kórsetkendeı, agrarlyq ǵylymdy ınvestısııa­laý aýyl sharýashylyǵyn tikeleı ınves­tısııa­la­ǵannan barynsha tıimdi. 1992 jyl­dyń ózinde-aq Kanada ǵalymdary aýyl sharýashylyǵyn zertteýge ketken ár dollardyń ónimdiliginiń ósýi 40 dol­larǵa teńeskenin anyqtady. Bul mysaldardan kórip otyrǵanymyzdaı, jalpy, álemdegi aýyl sharýashylyǵy myqty damyǵan memleketter agrarlyq ǵylymdy damytýǵa basymdyq beredi. Ǵylym tek aýylsharýashylyq óndirisiniń negizinde ǵana emes, ol tutasymen memlekettiń saıa­satyna da qatysty. Mine, sondyqtan Elbasy bıyl­ǵy Joldaýynda otandyq aýyl sharýa­shy­ly­ǵyn zertteý júıesin damytý men agro­óner­kásip keshenin agroınnovasııalyq klaster negizinde damytý qajettiligin atap ótti. Degenmen, búgingi oryn alyp otyr­ǵan jaǵdaılardy saraptaı otyryp, bizdiń qazirgi aýylsharýashylyq ǵylymy atyshýly tutqasy joq shabadandy eske túsiredi. Eskirgen shabadandy laqtyryp jiberýge qımaısyń, al súıretip júrer bolsań, bıýdjetke túser paıdasy kúmán týǵyzady. Aıta keterlik bir jaıt, aýylsharýashylyq júıesin zertteýde tek qarjy kólemin ulǵaı­tý qajettilikti ótemeıdi. Agrar­lyq ǵylymdy uıymdastyrýdyń ózin­de ózgerister qajet. Biz aýyl sharýa­shy­ly­ǵyn zertteý jaǵynan álemniń jetek­shi memleketterinen aıtarlyqtaı kenje­lep qalǵanymyz ras, kóptegen bilik­ti mamandarymyzdy, birtutas ǵyly­mı baǵyttarymyzdy joǵalttyq. Endi qaıtadan elimizde jańa zamanaýı ǵyly­mı mektepterdi qurýymyz qajet. Bul má­se­leni biz tek óz kúshimizben sheshe almaı­myz. Sol úshin álemniń jetekshi ǵylymı ortalyqtarymen áriptestikti damytyp, qazirgi ýaqyttaǵy Nazarbaev Ýnıversıtetindegideı sheteldik belgili ǵalymdardy talantty jastarymyzben birigip jumys jasaýǵa tartýymyz kerek. Bul bizge qysqa merzimde salanyń kókeıkesti mindetterin sheshý úshin jetispeıtin jeke quzyrettiligimizdiń ósýine jaǵdaı jasaıdy. Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, qazirgi ýaqytta agrarlyq ǵylym men joǵa­ry bilimdi uıymdastyrýdyń ońtaı­ly tásili zertteý ýnıversıtetteri bolyp tur. Tek osy arqyly ǵana ǵylymı-zert­teý úderisterdi, mamandardy daıar­laý men ǵylymı nátıjelerdi tájirıbege engizýdi úılesimdi sheshedi. Zertteý ýnı­­ver­sıtetteri ozat ınnovasııalardy tá­ji­rıbede qoldana alatyn jáne sa­la­ny tehnologııalyq modernızasııa­laý­dy is júzinde ózgeriske keltiretin jol kórsetýshi mamandardy daıarlaýǵa múm­­kin­dik beredi. Qoryta kelgende, Avstra­­lııa men Nıderlandyda agrarlyq ǵyly­mı-zertteý ýnıversıtetterine sho­ǵyr­­­lanǵan. Al, AQSh, Kanada, Uly­brı­ta­nııada sońǵy jyldary aýyl sharýa­shy­lyǵy salasyn ǵyly­mı qam­ta­masyz etýde zertteý ýnıver­sı­tet­teri­niń ró­liniń ósý úrdisi baıqalady. Bu­dan biz­diń túıetinimiz, agrarlyq zertteý ýnıver­sıteti Qazaq­standaǵy jańa agro­ın­no­va­sııalyq klas­terdiń ózegi bolýǵa tıis. Prezıdenttiń 2013 jyldyń mamyr aıynda ótken Shetel ınvestorlary keńesiniń otyrysynda bergen tapsyrmasyna oraı S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetin Nazarbaev Ýnıversıtetiniń úlgisimen agrarlyq zertteý ýnıversıtetine aınaldyrýǵa kiristik. Degenmen, búgin­niń ózinde-aq bul sharalardy uıym­dastyrý jóninde birqatar kedergiler kezdesýde. Aýylsharýashylyq keshe­nin ınnovasııalyq damytý men agroın­no­vasııalyq klaster qurýǵa ba­ǵyt­talǵan Elbasy Joldaýynda aıtyl­ǵan nusqaý bizdiń josparlarymyzdy aı­qyndap, ony júzege asyrýǵa senimdilik berdi. Bul arqyly biz ıntellektýaldyq áleýettiń keshendi damýy arqyly Qazaqstanǵa ózindik shuraıly «Azyq-túlik alqabyn» jasaýǵa múmkindik bere alarymyzǵa nyq senemiz. Aqylbek KÚRIShBAEV, S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, professor.