Boıaýy qanyq, oıy anyq

О́nerdiń qudireti bólek. Ony tarazyǵa tartyp, ne metrlep, bolmasa qarystap, súıemdep, teńshep ólsheı almaısyń. О́nerdi túsiný kerek, túısinip, kóńilińniń kirsiz terezesinen syǵyraımaı ashyq qaraı alýyń qajet. Sonda ǵana onyń búkil bolmysyn, syr-sıpatyn, ishki ıirimin, syrtqy bitimin tanısyń. Anaý alyptar ómir súrgen surqaı delinetin zamanda osy ónerińiz órde, bıikte turdy. Bel temirdeı belgili ókilderi tórde otyrdy. Aýzy dýaly, ózi zııa­ly delindi. Sodan da shyǵar, qazir attary ańyzǵa aınalǵan ult arystary óz bıiginde qyrandaı qalyqtap júr. Keıde solardyń ornyn búgingi qaltaly, baı-baǵlan degender qaǵyp ketkendeı kórinetini bar. Biraq bul ónerdiń ómirsheńdigin eskergende qate uǵym. Qaltalylardyń asyp-tasýy, shalqalap basýy, sharyqtaýy, ústem sóılep, ústel toqpaqtaýy – et pen teriniń arasyndaǵy jel-jelik sekildi. Tarıh tolqyny bir aýnap túskende álgi tobyr tirlik ıesi jutylady. Ulttyń jany, táni  bary sanalatyn arly adamdar tamyryn tereńge jaıady. Olardyń qolynan shyqqan halyqtyq jádigerler, san ǵasyrlardan beri qalybyn joǵaltpaı kele jatqan úlgi, salt-sana jelkendi qaıyqtaı sý betine qalqyp shyǵady. Buǵan arǵy-bergi tarıhqa, kóp jurttyń órkendeý jolyna zeıin qoısań kóz jetkizesiń. Tipti, alalyqtan memlekettigin joǵaltyp alǵandardyń rýhanı dúnıesine dúnıe dúrmegi ýaqytsha shań túsirgenmen, múlde óshire almaıdy. Qaıta zaman jańǵyrǵan saıyn álgi eldiń atyn aspanǵa kóterip, qatpar-qatpar tarıhyn aldyńa tartady. Oǵan ólermendikpen óshikkenderdiń ózi joıylyp tynady.

Sonda qandaı qudiretti qundylyq deımiz, ol – ult ulylarynyń jan dúnıesin jaryp shyqqan rýhanı baılyq. Iаǵnı, sózben órilgen, sýretpen áspettelgen ólsheýsiz muralarymyz. Sonyń biri – sýret óneri der edik. Iá, qazaq kórkem boıaýmen kórikti oı aıtýdy Adam ata, Haýa anadan beri jalǵastyryp, ásemdikti haq nurymen sáýlelendirip, óner­diń kemerin keńeıtýmen keledi. Máselen, hal­qy­myzdyń sýret óneriniń ótken ǵasyrdaǵy, jańa dáýirdegi kósh bastary Ábilhan Qasteev ózinen buryn da bul salanyń altyn arqaýy bolǵanyn, ol jalǵasyp otyrǵanyn tilge tıek etip, «Men sýret salýdy taýdyń bulaǵynan, kóldiń quraǵynan, anamnyń kıizinen, qoshqardyń múıizinen úırendim», deýiniń arǵy astarynda ult aldyndaǵy kishilik pen kisilik jatqany anyq. Budan sabaq alsaq, sanaǵa túısek, qashanda oı men boıdan shyǵarmaı júrsek, esti adamnyń kóńil túkpirinde jatsa, utylmasymyz anyq. Sebebi, Qazaq eliniń irgetasy kesheli beri de qalanbaǵanyn, salt-dástúri ejelden qalyptasqan. Tarıhymyz tereńnen tamyr tartatynyn keıingi urpaqqa jetkizip otyrsaq, olar tekti jerden shyqqanyn maqtan eteri sózsiz. Jurtymyz boıaýdan ómirdi tanyp, oıýdan oı túıgen, kerek bolsa, sol oıý arqyly tilektesine sálem «hat» joldap tildesken, sóılesken, ózgege kókeıindegi kóp túıindi jetkize alǵan. Osynyń ózinen-aq qazaq sýret ónerin erte zamanda meńgergenin, tylsym ǵalamnyń syr-sıpatyn bilgenin sezesiń. Bir qaraǵanda, eleýsizdeý kóringenmen, shyndyǵyna kelgende, shynaıy bolmysymyz, ıaǵnı jaqsy men jaısańdar, kemel kemeńgerler bastaǵan ulttyń tynys-tirshiligi ejelgi eskertkishterde, odan keıingi jádigerlerde shym kestedeı san túrli jolmen berilip otyrǵan. Dalaqtap shapqan jaqsy, biraq osyndaı uly dúnıeler týraly, halqyńnyń, qazaǵyńnyń ónegesine kóz qyryńdy salyp, tizgin tartyp artyńa da bir qaraý da bilgendiktiń belgisi ǵoı. Sony keshegi alyp júrek, alyp oıdyń ıesi, dáýirden oza týǵan dara danamyz Baýyrjan Momyshuly bylaısha eskertkeni bar edi: «Bizdiń urpaqtyń aldynda úlgi-ónege kórsetken ımanjúzdi úlkender boldy. Shejire qarttar boldy. Biz óz kezegimizde sol alǵan ulttyq tálimdi ózimizden keıingi ókshe basarlarymyzǵa jarytyp jetkize almadyq. Buǵan basqany kinálaı berýdiń reti joq. Bardy joǵaltýǵa kelgende, aldymyzǵa jan salmaıtyn pysyqpyz. Qashqanǵa da, qýǵanǵa da qorǵan bola ketetin, sony maqtan etetin daraqylyǵymyz taǵy bar... Túrikmen aǵaıyndar ana tili men dástúrinen dál qazaq sekildi aýlaqtaǵan joq. Bul – shyndyq! Dástúr sabaqtastyǵy úzilse, qaıta jalǵaý ońaıǵa túspeıdi». Mine, bul halqym, saltym degen qas batyrdyń bizge qal­­dyrǵan ósıet sózi. Osyny uǵa almasaq, ulttyq údeden shyǵa almasaq, burynǵy ókinish ókinish pe, myna tiresip turǵan zamandaǵy ókinish omaqastyrmaı qoımaıdy. Qazaq talanttan, talaptydan kende de, kem de bolyp kórgen joq. Tek keıde babyn keltire almaı, baǵyn baılaıtynymyz bar. Onyń ústine, myńnan tulpar, júzden suńqar ilýde bir shyǵatynyn eskermeı, bas-basymyzǵa bı bolyp, bas-basymyzǵa bılik aıtyp, shyn myqtyny shańǵa kómip ketetin sátimiz de joq emes. Árıne, ol ýaqytsha aldamshy tirlik eke­nin keıin túsinip, ózimiz «áttegen-aı!» desek, keıingiler «áı, pendeler-aı!» deıtin tus ta bolyp qalady. Biz osyndaı oılarǵa jasy orda buzar otyzdyń ishin aralap ketken Almas Syrǵabaev degen talantty jigittiń boıaýy qanyq, oıy anyq, qarasań kózge oralyp turatyn, aıtary aqıqatqa toly týyndylaryn kórgen soń kelip otyrmyz. «Qandaı syı tartsam eken, aǵa saǵan, (Bilmeımin, jaraspaı ma, jarasa ma?!) Eshbir syı taba almasam, aǵa saǵan, Appaq tonyn – atamnyń tábárigin, Júzge kel dep arqańa jaba salam» deıtin Muqaǵalı óleńinen týyndatyp, «Ádilettilik qashanda jeńedi, biraq keshigip júredi» deıtin janary ot shashqan, susy basym «Batyr Baýyrjan», sol sekildi «Túndigin túrtip turǵan kók aspannyń... Shanshylyp áneý turǵan Han Táńiri» – «Han Táńiri», «Senbeımin ákem óldi degenge men, Sebebi, ol úıimizden tiri attanǵan» – «Kútý» dáıekke alǵan aqyn óleń­deri bastaý basy bolǵan – sýretterdiń qaı-qaısysy da keremettigimen kóz tartady. Bir atap óterligi, «Mylqaýlarǵa til bitip, kereń estip, Janar paıda bolady soqyrlarǵa» dep jyr qudiretin tap basyp aıtqan jyr jampozy Muqaǵalı óleńderi qazir júzdegen, tipti, myńdaǵan ánniń týýyna sebepker bolsa, Almastyń qyl qalamy arqyly sýret ónerinde de kelisti kórinis taba bastapty. Sony qadamnyń soqpaǵyna túsken talant ıesi joǵarydaǵy týyndylaryn aqynnyń jyryn oqı otyryp, boıaý tilinde sóıletipti. Aqyn Han Táńirdi sózben qalaı ádemi jyrlasa, sýretshi san túrli boıaýmen ádemi beredi. Alystaǵy aq bas shyń, ony tóńirektep júrgen aq sharby bulttar, tómendegi jal-jal taý silemderi, etektegi qalyń qaraǵaı, jasyl jelek, qoı tas – bári de jarasyp tur. Al «Kútý» atty shyǵarma da shyraıly. Aqyn óleńimen astasyp-aq tur. «...Sarǵaıǵan qur úmitpen! Sábı ana sapardan ulyn kútken», «Esimde áli ájemdi ólerinde, Kózimshe kórshi shaldyń aldaǵany...», «Balań tiri, tiri eken, haty keldi. Qınalma endi, janyńdy qaljyratpa...», «Báse... solaı, kebenek kıip ketken», dedi de, Bárimizdi súıip betten, Mazasyz jan aldanyp, tolas taýyp, Máńgilik uıqymenen uıyp ketken». Mine, o dúnıege osylaı attanǵan ana sýrette eki búktelip, oń qolymen kúndi kólegeılep, sol qolyndaǵy taıaqqa súıenip, ushy-qıyry joq dalaǵa qadala qaraıdy. Shańyraq tektes kúndigi qos jaýrynyn qymtap, onyń etegi jer­ge sál tımeı tur. Úńile qarasań júrek syzdaıdy. Ana kókeıinde ketken úmit, ómir úzilmeıdi degendi uqty­rady. Almas Muqaǵalı shyǵarmalary jelisine otyzdan asa sýret salǵan eken. Solardyń ishinde kózdi baýrap, júrek qylyn terbeıtin «Muqaǵalı. Rekvıem». Baýyrjan Momyshuly ómirden ozǵanda qarasózdiń qas sheberi Tahaýı Ahtanov «Noqtaly zamanda noqtaǵa basy syımaǵan» degen qanatty tirkes aıtqan edi. Sol sekildi Muqaǵalı da «Atamnan qalǵan mura – izettilik, Arymdy soǵan qoıdym kúzettirip... О́lse óler Muqaǵalı Maqataev, О́ltire almas, alaıda óleńdi eshkim» dep aıtaryn irkilmeı aıtqan aqyn. Joǵarydaǵy sýrette «Mosart. Jan azasynyń» avtory kelisti keskindelgen. «Keń dúnıe, tósińdi ash, men kelemin, Alynbaǵan aqym bar sende meniń. Buırat qumdar – buıyǵyp shóldegenim, Býra bulttar – býsanyp terlegenim. Aspanyńdaı keı sátte kúrsinemin, Jas talyńdaı jaýqazyn búrshik edim. Keń dúnıe, keremet qalpyńmenen, Júrek bolyp keýdeme kirshi meniń», dep noqta-ramkadan batyl attap alǵa shyqqan aqynnyń qyran qabaǵy túıilip, ótkir janary aldyna tesile qaraıdy. Álgi noqta-ramkadan poezııa pyraǵynyń da qos qanaty men alǵa shapshyǵan eki aıaǵy ótip, jel úrlegen tanaýy deldıip, aýyzdyqpen alysyp, kózi shatynap kókke umtylady. Shylbyrdyń ushy naızaǵaı jasynyndaı aqyn qalamynyń ushyna bir qudiretti kúsh berip, kók juldyzyndaı sáýle shashady. Senimmen basqan nyq qadam jyr jampozynyń máńgilik ómirin dáıektep turǵan tárizdi. Bir shette kóringen roıal birde «Tabyn únin» syńsytyp «Jasa sen máńgi! Jasa sen máńgi! Jaryq kún!» dese, aqyn táni tabytqa túskenmen jyry máńgi ekenin «Halyq úni» jar sala aıtyp, «Tabytyńdy jasyrsa, jer jasyrar, Al ýaqyt, ózińdi jasyrmaıdy» deıtindeı. «Jesirler úni» «Qashannan jerik qara jer, Jesirdiń qaıǵy-muńyna» dep zar tógetindeı. «Jetimder úni» – «Jetim bolyp júrip-aq jetilemiz» degen Muqaǵalı daýysy qulaqqa jetkendeı. «Besik jyry» «Áldı, áldı, aq balam, Uıyqtaı ǵoı, uıyqta, Jat, balam, Máńgilik seni terbeýge, Máńgilik besik saqtaǵam... Sor da joq munda, baq ta joq, Ataq ta, qurmet, dańq ta joq. Jetpeıdi munda ósek te, Jetpeıdi saǵan atqan oq, Áldı, áldı, aq balam, Máńgilik tynysh jat, balam... О́mirdi qalaı syılasań, О́limdi sondaı jat kórme» dep terbelgendeı. Osynyń bári sýretshiniń atalmysh týyndysynda tunbadaı tunyp tur. Aqyn beınesi de ár qyrynan áspettelgen. Sondaı sýretteri jyr dúldúliniń 80 jyldyǵyna oraı ótkizilgen kórmede kóptiń kóńilinen shyqqany, joǵary baǵasyn alǵany este. Ondaı dúnıeleri Otanymyzda ǵana emes, baýyrlas Túrkııada bolǵan jeke kórmesinde kórgen kózdi súısindirgen. Sol sharaǵa uıytqy bolǵan halyqaralyq «Dıalog Eýrazııa» platformasy ekenin aıta ketsek deımiz. О́leńinen habardar túrkııalyqtar sýretshiniń san túrli boıaýmen órnektelgen sýretterine zeıin qoıǵanda onyń sheberligine qol soǵyp, túrli basylymdarda Muqaǵalı beınesin jarysa jarııalapty. Aýdarmasyz-aq túsinetin óner tiliniń qudireti degen osy shyǵar. Ásirese, Ystambul, Izmır, Býrsa qalalarynyń turǵyndary «Han Táńiri» serııasy boıynsha salǵan «Maıgúl», «Kósh», «Baıynqol», «Dala tósindegi jylqylar», «Sheshe, sen baqyttysyń», t.b. kartınalarǵa erekshe iltıpat tanytypty. Muqaǵalı óleńderindegi ásem tabıǵat, sol tabıǵattyń tól týmasy sanalatyn taýly meken men taǵdyrly adamdar – bári-bári shynaıylyǵymen, shymyrlyǵymen este qalady. Osyndaı rýhanı qundylyqtyń tilin taýyp, órisin keńeıtken qyl qalam ıesiniń óristi oı ólsheminiń keremettigine shynaıy kóz jetkizgende, búkil bir memlekettiń atymen qatar atalatyn Mıke­landjelonyń: «Árbir alyp tastyń ishinde adamnyń beınesi bar. Músinshiniń qudireti sony bostandyqqa shyǵara bilýinde» degen sózi oıǵa oraldy. Iá, biz sóz etip otyrǵan sýretshi sheberligi aqyn óleńiniń bolmysyn, qyryq qatpar qupııasyn keremet boıaý tilinde sóılete alýynda jatyr. Qaı sýretin alsań da Muqaǵalı til qatady. Sol sátte onyń ot shashqan jyr shýmaqtary esińe túsedi. Aqynnyń kóp jurttan bıik eńsesi, kóbine tulpardaı shulǵyp, bir silkip qalǵanda qaıratty shashy artqa japyrylyp, mańdaıy ashylyp shyǵa keletin tusy, tusaýly attaı kibirtiktemeı, adymdap basar qadamy – kóz aldyńnan jipke tizgen marjandaı ótip jatatynyn qaıtersiń! Osynyń bárin Almastyń týyndylarynan ańǵaryp otyrasyń. Boıaýdy durys tańdap, ornymen qoldanyp, oı qazanynda qoryta bilseń, osyndaı ólmes óner ómirge keletin kórinedi. – Men halqymnyń, Alashymnyń arystaryn sýret arqyly kórsetýge bel baıladym. Qalamgerler olar týraly kórkem dúnıeler týǵyzsa, men san túrli boıaý tilimen kórsetsem deımin. Alda uly ánshi Ámireni, túrki dúnıesi túgel bol dep ótken Mustafa Shoqaıdy, búkil Alash arystarynyń tuǵyry myqty tulǵasyn qyl qalammen túgendep, jurtqa jetkizsem maqsatymnyń oryndalǵany. Sóıtip, keıingi tolqynǵa aldyńǵy alyptardyń beınesin syı qylyp tartsam degen úmit bar, – deıdi Almas. Halqyn tolyq tanyp bilgen adam ǵana osylaı deı alsa kerek. Qazaq «Shóp shyqqan jerge shyǵady. Taqyrǵa tiken de ónbeıdi» dep jatady. Bul da aqıqat. Almastyń kindik qany tamǵan óńir Han Táńirdiń baýraıy bolsa, túıirdeı nárden zeıindi ul ósirgen ata-anasy da zerdeli jandar eken. Ákesi ózge mamandyqtyń ıesi bola turyp, boıaýdy myń qubyltyp sýret salypty. Qazaq mýltfılminiń atasy Ámen Haıdarovtyń sheberhanasynda jumys istepti. Biraq, oqýdy bitirgen soń Almatyda qalyp, ataq izdemeı, aýylyna baryp ustazdyq qyzmet atqarypty. Búkil ómirin sol salaǵa arnapty. Áıtse de, «Áke balaǵa synshy» dep Almastyń boıyna táńir bergen talantty ákeniń jan dúnıesi erte ańǵaryp, ózi aıaǵyna jetkize almaǵan óner jolyna ulyn jetelepti. Sýret mektebine aparypty. Jetinshi synypta júrgende qyran qanat aqyn Muqaǵalıdyń jyrlaryn oqytypty. Sonda Almasqa erekshe áser etken óleń «Qaıran jeńgem» bolypty. «Sý surasam, sút bergen, aıran bergen» degen joldy áldeneshe qaıtalap, qolyna qaryndash, qaǵaz alypty. О́mirdiń ystyǵyn da, sýyǵyn da kórgen, suq kózderge «jem» bolyp ketpeı kele jatqan Muqaǵalıǵa jeńge, ózine ana beınesi bala qııaly shamyrqanǵan túste qaǵazǵa túsipti. Sol «Qaıran jeńgem» sýreti aýdan, oblys kóleminde joǵary baǵalanyp, júlde alady. Bul onyń shabytyna shabyt qosady. Qazaq pen kókpar egiz uǵym. Almas Shálkódeniń jaılaýynda kókpar tartqandardyń qyzyǵyna talaı ret kóz maıyn taýysyp qaraǵan. Túsirip qalmasa da dalaqtap sońynan ergen. Sol kórinisti boıaý tilinde órnektep, «Kókpar» degen kórkem dúnıeni salady. Tyrnaq aldysynan keıingi dúnıesi Fınlıandııada jas-óspirimderge arnalǵan halyqaralyq kórmede joǵary baǵalanady. Júırikter qatarynan tabylady. Amal ne, arsyz ajalǵa tosqaýyl joq, balapandaı baýlyp, baǵyn ashsam dep júrgen ákesi Bolathan 49 jasynda ómirden ozady. Artynda urpaǵy, sonymen birge, «Áýlıe shoqy», «Jelsiz túnde jaryq-aı», «Ulym Sanjar», basqa dúnıeler qalady. Joǵary mektepti bitirip, «Baldyrǵan», «Ulan» syndy balalar basylymynda jumys istep júrgen Almas týǵan topyraǵyna oralýǵa týra keledi. Ákesiniń jolyn jalǵaıdy. Mektepte muǵalimdik qyzmet atqarady. Es jııa kele anasy Zaqan Nurymqyzy tolysyp kele jatqan ulynyń shyǵarmashylyǵy aýylda tuıyqtalyp qalama dep, Almatydan asyryp, Astanaǵa jiberedi. Qazir Almas páter jaldap elordada turyp jatyr. – Biz qazir qalyptasqan kitap bezendirý dástúrinen aıyrylyp qaldyq. Basqany qaıdam, balalar kitabyna obal. Ul men qyzdy izgilikke, náziktikke baýlýdyń bir joly sýret óneri. Qazaq balasy talantty, talapty. Ol es bile salyp jazyp, ne oqyp ketpeıdi. Sýret salýǵa umtylady. Osydan-aq kóp nárse ańǵarylyp tur emes pe? Baıaǵy qazaqtyń balasy ákesi qamshy órip otyrsa, sony úırensem dep talpynatyn. Sýret salý da solaı. Men de ákeme qarap oı jetildirip, boı túzegem. Sýret kózben kóretin – óleń, oqıtyn – shyǵarma. Qazir kóp jurt jasandylyq bılegen Eýropaǵa elikteıdi. Eýropaǵa eliktep opa tappaısyń. Árıne, bir kezderi ol qurlyq qulpyrǵan. Keremet dúnıeler týǵan. Mysaly, Mıkelandjelo Italııany kókke kóterdi. Uly tulǵa áli sol bıiginde tur. Al memleketi birde olaı, birde bylaı. Osynyń ózinen-aq ónerdiń máńgilik ekenine kim kúmán keltire alady. Iá, qaıtalap aıtaıyn, Eýropa ádemi mádenıetin joǵaltty. Ony endi qalpyna keltirý ońaı emes shyǵar. Irgedegi Reseı sýret salýdy tabandap turyp bes jyl oqytady. Sebebi, «Sýret ónerindegi dástúrdi buzyp almaıyq. Jalǵasa bersin», deıdi. Túrli-tústi qaryndash pen qaǵazdan urpaǵynyń qolyn bosatpaı otyr. Bizdiń mektepterdegi sýret pánine bir saǵat qana bólingen. Onyń ózi durys oqytylmaıdy. Kóp jerde janbaqy tirlikke aınalyp tur. Mundaı atústilik talantty kókteı soldyrý dep bilemin. Taǵy bir aıtaıyn degenim, balanyń oı-sanasyn ósirý úshin túrli-tústi boıaýlar arqyly beıneler jasaıtyn dápterler, kitaptar shyǵarylady. Bul kóbine orys tildi bolyp keledi. Sony qazaqshalaǵan bolamyz. Biraq ulttyq úlgi, qazaqy beıne onda joq. Balalar boıaǵanda basqalardyń beınesi, afrıkalyqtardyń túr-túsi shyǵa keledi. Eger sondaı urpaqqa qajet rýhanı dúnıede Astananyń ajary, halyqtyń salt-dástúri, ulttyq kıim úlgileri, úlbiregen ul, qyzǵaldaqtaı qazaq qyzy, aqsaqaldy ata, aq jaýlyqty ana, baıtaq dala, asqar taý, móldir bulaq, tunyq kól beınelenip, boıaǵanda sonyń bári kóz aldyńa tura qalsa, jamyraı aıtyp júrgen otanshyldyq, patrıotızmińiz sol emes pe?! Kitapty bezendirý arqyly da ulttyq tárbıeni bala boıyna sińirýge bolady. Qansha jerden qara kúıe jaqsaq ta, Keńes dáýirinde kitap bezendirýge erekshe mán beriletin. Ásirese, halyqtyq úlgidegi sıýjettik sýrettermen kórkemdelgen jınaqtardyń jóni bólek edi. Bala kitapty oqyp otyryp, batyr, bı, aqyldy ana, tárbıeli bala degen qandaı bolatynyn mátinmen qatar, sýretterden kórip otyratyn. Olar bolmasa da uqsap baǵýǵa tyrysatyn. Qazir ondaı dúnıe joqtyń qasy. Kóz tartar shyǵar­mashylyq grafıkany kompıýterlik grafıka basyp ketti. Názik boıaýdyń ári men nárin qarabaıyr oısyz salynǵan keskinder jutatyp, shyǵarmashylyq izdenisti joıyp, qatyp qalǵan, «bola beredi ǵoı» «jaý­lady». Aqyl-oıdan shyq­qan shyǵarmashylyq jemisin fotomen salystyrýǵa esh bolmaıdy. Tehnıka adamnyń jasaǵanyn jasaı almaıdy. Onyń «salǵan» beınesi tartymdy shyqpaıdy. Árıne, ony zerdeleı alǵandar ǵana uǵady. Bir sózben aıtqanda, óner – aqshanyń qulyna aınalýda. Sonaý jyldary batyrlar, lıro-epos jyrlarynyń, ertegilerdiń bezendirilýi qandaı edi? K.Baranov, A.Gýrev, N.Gaevterdiń zamanynda ádemi sýretpen árlengen kitaptardaǵy Qobylandy, Alpamys, Ertarǵyn, basqa da batyrlar, sol tustaǵy aqyn-jazýshylardyń kitap­tary kóz tartyp, kóńildi toıǵyzatyn. Qylysh­tasyp, naızalasyp jatqan júrek jutqan erler, ulttyq salt-dástúrlerimiz, tabıǵat kórinisteri aıshyqty da tartymdy beınelengen sýretter aldyńǵy tolqynnyń áli kúnge deıin kóz aldynan kete qoımaǵany anyq. Ásirese, Evgenıı Sıdorkınniń Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasynyń ár taraýyna salǵan ǵajap beıneler, odan keıingi tolqyn arasynan top jaryp shyqqan Aǵymsaly Dúzelhanov, Meńdibaı Álın, basqa da sheberlerdiń kórkem dúnıeleri oqýshyny ulttyq ónegege tárbıelep otyratyn edi. Ásirese, balalar kitaptaryn bezendirýde grafık Baltabaı Tabyldıevtiń ózindik qoltańbasy erekshe bolatyn. Qazir olardyń aty kóp aıtyla bermeıdi. Eger sondaı ardaqty azamattardyń ıllıýstrasııalaryn qaıta jańǵyrtsaq, keıingi jastar sodan úlgi-ónege alar edi. Men artta qalǵan dáýirdi ańsap otyrǵam joq. Degenmen, ótkendi eskere bermeıtin, tek kóz aldymyzdaǵyny kóretin «keselge» tap bolǵanymyzdy jasyra almaımyn. Biz burynǵy kezeńderdegi sabaqtastyqty, dástúrdi jalǵastyra almasaq, ol bizden keıingilerge keri áserin tıgizip, ózimshil bolyp ózeýreri sózsiz. Mundaı jat qylyq ult rýhanııatyn ósirmeıdi, óshiredi. Sýret ónerindegi aıtýly ókilderdiń murasyn shańǵa kómip, atyn umyt qaldyrý tárizdi qylyq demikpedeı dendete berýi múmkin ǵoı. Sondyqtan ǵasyrlar boıy jalǵasyp kele jatqan ulttyq dástúrdi qaǵa beriste qaldyrmaı, jaqsylarymyzdy jarqyratyp kórsetsek utylmas edik. Men joǵaryda aıtqan Eýropa osyndaı ózim ǵana bilem degen ústemshildikten quldyraýǵa urynyp jatyr. Rýhanı quldyraý – ekonomıkalyq quldyraýdan da qaýipti. Oǵan urynǵan jurt halyqtyq qalybynan ajyrap qalýy ǵajap emes, – dep túınekteı túıiledi óner ıesi. Osy sát bizdiń esimizge tórt júz betten asatyn «Istorııa Rossıı» atty kitap túsken edi. Bul negizinen oqýshylarǵa arnalǵan. Kompıýterlik grafıkadan ada 1500 túrli-tústi ıllıýstrasııa paıdalanylǵan. Árbir oqıǵa alýan túrli boıaýlarmen salynǵan belgili sýretshilerdiń eńbegimen kórkemdelip otyrady. Máselen, V.Lenın, I.Stalın, V.Jýkov, taǵy basqalar týraly materıaldarǵa olardyń sýretshiler salǵan beınesi berilgen. Kompıýterlik foto joq deýge bolady. Oqýshy el tarıhyn oqı otyryp, óner týyndylarymen tanysady, tabysady. Mol taǵylym alady. Tárbıe úırenedi. Almas Syrǵabaev kitap bezendirý jónindegi baılamyn Muqaǵalı Maqataevtyń «Raıymbek! Raıymbek!» poemasyna salǵan sýretimen dáıektedi. О́tken jyly ǵana «Úsh qııan» baspasynan jaryq kórgen aıtýly týyndyǵa jasaǵan ıllıýstrasııadan poemanyń búkil bitim-bolmysy kórinip tur. Sózimiz jalań shyqpas úshin mysalǵa júginer bolsaq, alapat jaý oırandaǵan eldiń shańyraǵy taban astynda qalǵanyn oıly etip bergen. Al «Ár ólikke jalp berip, qonyp jatyr, Dalanyń túndik qanat quzǵyndary» degen joldarǵa salǵan aýqymdy ıllıýstrasııadaǵy kók júzinde damylsyz ushqan qustar, shashaq taqqan qıyqsha, arsa-arsa qabyrǵaǵa qadalǵan jebe, ásirese, onyń ústinde otyrǵan moıny ıir quzǵyn – tóbe shashyńdy tik turǵyzady. Al eline ara túsip, sheıit bolǵanyn, jer qoınyna tapsyra almaı, sony zar qylǵan Qabaı jyraýdyń qulaǵyna bir shyryldaǵan bala daýysy estiledi. «O, jasaǵan, kimdiki álgi daýys. Tirildi me artymda qalǵan ólik» degen Qabaı álgi balany qolyndaǵy táspimen jubatyp turǵan sátte, «Sen ǵanasyń, qulynym, sen ǵanasyń, Men de kópke barmaspyn, sen qalasyń. Oıran bolǵan ordańnyń ornyna kep, Otaý tigip, ottaryn sen jaǵasyń!» dep turǵandaı áserge bóleıdi. Abyzdyń qasyndaǵy jebe shanshylǵan besikte aman qalǵan bala Raıymbek ekenin birden túsinesiń. Bala óse kelip, abyzben tildesken tusy da ıllıýstrasııada erekshe kórinis tapqan. Bala men Qabaı jyraý arasyndaǵy áńgimege salynǵan sýretten ulttyq rýh men mundalap turady. Bir tusta Raıymbek: «Batyrlar joq bul elde, Qatyndar bar bul elde, Árkim qara basynyń amandyǵyn tileýde», dep suraýly júzben qaraǵanda qart: «Jamandama jurtyńdy, jamandasań, bolmassyń», dep aqyl aıtatyny bar. Bul jyraý men jigittiń qatar kele jatqan sátinde beınelengen. Pyshaqtyń qyryndaı jınaqty oqyp otyryp, úılesim tapqan sýretterge zeıin salasyń. Zeıin salasyń da bárekeldi deısiń. Aýyzdyqpen alysqan arǵymaqtar, qarý-jaraq­tar, qyran qustar, bala kótergen analar, tý kóterip, naıza ustaǵan batyrlar – bári de jarasymdy. Osyǵan qarap Almastyń kitap bezendirý jónindegi oıyna ılanbasqa bolmaıtyndaı. Búkil sanaly ǵumyryn sýret ónerine arnap kele jatqan Almas Bolathanulynyń qyl qalamynan týǵan dúnıelerdiń uzyn sany qazir júzge taıap qalsa, kókeıinde júrgen dúnıeleri de az emes. Qazir «Táńir taý» serııasy boıynsha tabıǵat ananyń búkil bolmysyn kórsetý úshin eńbektenip júr eken. Sonymen qatar, poezııa, proza salasyndaǵy ataqty týyn­dylardyń jelisinde ıllıýstrasııa salý úrdisin de jalǵastyryp, erteńimizge qajet ult ulylaryn tereń zertteýge zeıin qoıǵan. Umtylysy da, talpynysy da ult rýhanııatyna úles qosý. Jahandaný zamanynda qazaq eliniń bet-beınesin, baıtaq dalasyn, alyp adamdaryn, kórkem tabıǵatyn ózgelerdiń kóz aldyna ákelip, bul netken keremet el edi degizý. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan».