Sán álemindegi «Symbat»

Sóz basy

Sán áleminde ulttyq boıaýdan bir ajyramaǵan Sabyrkúl Asanova týraly qalam terber aldynda qaıta-qaıta tejelip, onyń sulý da maǵynaly taǵdyrynyń qaı qyrynan kelerimizdi bilmeı kidire bergenimiz ras. О́ıtkeni, ómirin alýan túrli jiptermen órnektep, ózi «tikken» jannyń keıingi jas­tarǵa taǵylym bolarlyqtaı kóp qyry bizge beımaǵlum. Sabyrkúl Jaılaýbekqyzynyń sán álemine sapar sheger aldynda, bir máselege mindetti túrde toq­tala ketýge tıistimiz. Mysaly, qa­zir­gi jastardyń kópshiligi dızaı­ner, ıaǵnı, sán úlgisin jobalaýshy bolǵysy keledi. Iаkı bolmasa, modaǵa qyzmet etýdi úlde men búl­dege oranyp júrýdiń birden-bir jo­ly dep biledi. Rasynda solaı ma? Eshkimniń ıyǵyna ilin­begen qııal­daǵy kóılekti oılap taýyp, ke­listirip piship, tigip shyǵý ońaı ma? – Qıyn! О́te qıyn. Qulyn múshege qosa bitkendeı jarasqan minsiz kóılek tigý úshin kóp táji­rıbe, kóp bilim kerek! – deı­di moda álemine 45 jyldan beri qyzmet etip kele jatqan Sabyrkúl Asanova. Kásiptiń ishindegi eń kórkemin jasaý, árıne qıyn. Bul álemniń búkil uńǵyl-shuńǵylyn bes saý­saǵyndaı biletin bizdiń keıip­keri­mizben áli de otandyq jeńil ónerkásiptiń damýyna qatysty talaı áńgime órbite jatarmyz. О́ıtkeni, Sabyrkúl apamyzǵa eli­mizde áli kúnge deıin ıne, túı­me, jip shyǵarylmaı jatqanda: «Nege kórshi Qytaıdyń kıimin kıip júrmiz?», «Túrkııadan qa­shan­ǵy taý­ar tasımyz?» degen su­raq­tar san ret qoıylǵan. О́zi úshin taptaýryn bolǵan mundaı saýaldardyń jaýabyn Sabyrkúl Jaılaýbekqyzy bilse de, mezi etken saýaldarǵa jattandy jaýaptarmen qutylý da bul máseleni sheshe almaıtyny taǵy da ras. Sondyqtan da keıipkerimizdiń osy salaǵa qatysty ustanymy – bireý. Memleketimiz kez kelgen ká­sip­ti kásipkerlikke aınaldyryp, shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa bar múmkindikti týdyrýǵa umtylǵan zamanda árkim eńbegi men aqylyna sense, eki jaqtap alyp shyqpaq.

Soǵys surapylynda týǵan sábı

Al endi Sabyrkúl Asanova sııaq­ty tabysqa jetip, taǵdyr­dyń abyroıly tájin kıip, aı­na­lasyndaǵy jandardyń ólsheýsiz qurmetine bó­lený úshin ne isteý­ge bolady? Ja­ý­ap – jalǵyz. О́mir súrý ónerin úı­­­­rený kerek. Sebebi, eldegi eń ba­ıyr­ǵy «Sym­bat» dızaın jáne tehno­lo­gııa akademııasynyń prezıdenti, teh­­nıka ǵylymdarynyń doktory, óner­­taný professory, kóptegen oqý qu­­raldary men kitaptardyń avtory, Qa­zaqstannyń eńbek sińirgen qaı­rat­keri ol Uly Otan soǵysynyń jy­l­­darynda dúnıe esigin ashqan adam. Qasıetti Ramazan aıynda tý­ǵan taǵdyrly qyzdy sol kezde búkil halyqtyń basyna túsken taý­qymettiń bir de biri aınalyp ót­pegen. Soǵan qaramastan, ol ózi­niń balalyq shaǵyn saǵyna es­ke alady. Barlyq aýyl balalary sııaqty tańerteń oıanǵanda shańyraqtan túsken kúnniń sáýlesi, jańa saýylǵan súttiń ıisi, dámi aýyzdan ketpeıtin aıran men q­a­tyqty umytar ma... Alaıda, so­ǵysqa deıin, soǵystan keıin týǵan balalardyń bir de bireýiniń taǵdyr mańdaıynan sıpamaǵan. Býyndary qataımaı jatyp-aq balalyq shaqtary urlanǵan urpaqqa aýyr jumystarǵa aralasyp, úlkenderge kómektesip, úıdiń sharýa­syn dóńgeletýge týra keldi. Toıyp tamaq ishpegen, bútin kıim kımegen sol balalar búgingi toqshylyq pen barshylyqtyń qadirin jaqsy biledi. «Oıyn – óner emes»,  dep ósirgen anasy Rázııa kishkentaıynan Sa­byrkúldi barlyq tirlikke ıkemdi etip tárbıeleýge umtyldy. Ol 13 jasynda-aq qara jumystyń barlyǵyn atqaryp qoımaı, to­qyma toqý, keste tigý, teri ıleý sııaqty ismerliktiń barlyq túrin úırenedi. Ádemi dúnıeler qat zamanda bizdiń kishkentaı Sabyrkúl terezelerge perde, jelbirshekti tósekjapqysh, aınanyń shetine shilter toqyp, surqaı tirshilikti sándeýge umtylady.

Taǵdyr tabandylarǵa ǵana baǵynady

Balalyq shaqtyń qyzyǵyna da qanyp kórmegen Sabyrkúlge múshel jastan endi asqan shaqta turmysqa shyǵý týraly áńgimeni estýge týra kelipti. Úlkenderdiń aıtqanyn eki etip kórmegen aýyl qyzyna osy kezde buıyǵyp jatqan asaý minezin kórsetýge týra keledi. Birinshi ret Sabyrkúl sheshesiniń kúıeýge bermek bolǵan sheshimine qarsy shyǵyp, oqýymdy jalǵastyramyn dep qasarysyp turyp alady. Esin endi bilip kele boıjetken óz degenine jetip, Merkidegi ınternatta oqýyn jalǵastyrady. Mektepti kúmis medalǵa bitirgen tabandy qyz Jambyl tehnologııalyq ınstıtýtyna túsýge tolyq múmkindigi bolyp turǵanda, onyń ómirin jańa arnaǵa buryp jibergen mańyzdy oqıǵa bolady. Qabyldaý emtıhanynan keıin rek­toratqa mektepti úzdik bitirgen tú­lekterdi shaqyryp, Máskeý men Le­nıngradtaǵy oqý oryndaryna qu­jat tapsyrýǵa bolatyndyǵyn aı­tady. О́mirdegi kedergilerdi jeńip úırenýge daǵdylanyp kele jatqan qa­zaq qyzy osylaısha negizi 1920 jy­ly qalanǵan Máskeý toqyma ıns­tıtýtynyń túlegi bolyp shyǵa ke­ledi. Bul jyldary Odaqtaǵy eń be­deldi osy oqý ornynda 500-ge tarta oqytýshy, 45 professor men ǵylym doktory, 250-deı ǵylym kandıdattary men dosentter dáris beretin edi. Bilim deńgeıiniń qandaı bol­ǵa­nyn osydan-aq bile berińiz. Aýyl­dan kelgen qazaq stýdentine ózge zamandastyrmen teń dárejede bi­lim alý úshin eń birinshi tildi meń­­gerý qajet edi. Basynda orys­shaǵa shorqaqtaý qyz ýaqyt óte kele kóp kýrstastarynyń tisi batpaǵan «Mashına tetikteriniń teorııasy», «Mashına bólshekteri» sııaqty qıyn pánderdi beske tapsyryp, kezinde oǵan kúlip qaraǵan qurbylary Sabyrkúlge kúni túsip, onyń tehnıkalyq keskindemelerin surap kóshire bastaıdy. Namysshyl da eńbekqor qyz Qazaqstannan Máskeýdegi toqyma ınstıtýtyna túsýge kelgen 17 adamnan oqý bitirgen 2 túlektiń biri edi. Reseıdiń qysy qatal ǵoı. Mer­ki­den kelgen súıkimdi qyz «Balalar álemi» dúkeninen jyly palto satyp alyp, eki túlkiniń terisinen bas kıim tigip, paltosyna uqsatyp jaǵa salyp alady. Osyndaı joqtan bar jasaıtyn ismerligi ony Más­keý­degi ádemi boıjetkenderdiń qa­ta­ryna qosady. Instıtýtty úzdik aıaq­taǵan stýdentti Máskeýdegi «Trıkotajnısa» fabrıkasy bir­den jumysqa qabyldaıdy. Sa­byr­kúl osy jyldary KSRO as­tanasyndaǵy IID Joǵarǵy mek­tebinde oqyp júrgen stýdent Es­muhambet Asanovpen tanysyp, ómirlik jaryn tabady. Ekeýiniń ortasynda Balnur, Aınur atty balalary dúnıege keldi. Qazir Balnur Asanova elimizdegi tanymal dızaıner, ónertaný ǵylymynyn kandıdaty, anasynyń izin jalǵastyrýshy. Aıtqandaı, kóp uzamaı Más­keý­de bas ınjenerlikke deıin kóterilgen Asanovany Qazaq­stannan tájirıbe almasýǵa bar­ǵan mamandar kórip, óz eli­mizdegi «Almagúl» trıkotaj fabrıkasyna jumysqa shaqyrady. 12 jasynda-aq eń alǵashqy kóılegin tigip, óz bıznesin bastaǵan Sabyrkúl Asanova bul ujymǵa 12 jyl jetekshilik etipti.

Sán áleminiń kóshbasshysy

Bul kúnde Sabyrkúl Asanova­ny jazbaı tanıtyn jurt onyń esimin «Symbat» sán akademııa­synan bólip qaramaıtyny belgili. Talapshyl da talǵampaz jan osy ujymdy 1990 jyldan beri basqaryp keledi. Sol jyldary ómir múlde basqa arnaǵa burylyp, búkilodaqtyq júıe buzylyp, jekeshelendirý bastalǵany belgili. Naryq kelgen kezde bizdiń keıipkerimiz de óz ujymymen osy zamanǵa beıimdelýge týra kelgen-di. Bul kezde «Symbat» jeńil ónerkásip taýarlary túrlerin damytý men mádenıet jáne moda ortalyǵy bankrot bolyp, taraýdyń aldynda tur edi. Osy jerde «Symbat» sán akademııasyn saqtap qalý úshin Sabyrkúl apamyzǵa taǵy da tabandylyq tanytýǵa týra kelgen. Kúnkóris qamymen saýdaǵa, bazarǵa ketip jatqan myqty mamandardy, tehnologtar men ınjenerlerdi qalaı da saqtap qalý kerek edi. Osy arada aıta ketetin bir jaıt, jeńil ónerkásip salasynyń sol kezdegi Almaty maqta-mata kombınaty, 1 maı, Iý.Gagarın atyndaǵy fabrıkalar men F.Djerzınkıı atyndaǵy fırma ǵajap ónerkásip oryndary edi. Ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketken osy jeńil ındýs­trııada san myńdaǵan mamandar qyzmet isteıtin. Máselen, ótpeli kezeńge deıin elimizdiń ónerkásip salasynda 400 myń adam jumys isteıtin. Sonyń bári qaıda? 1990 jylǵa deıin elimizde 47 birdeı fabrıka bolǵan eken... Al «Symbat» dızaın jáne tehnologııa akademııasynyń negizi 1947 jyly tigin laboratorııa­sy retinde qalanǵanyn qazir ekiniń biri bile bermeıdi. Esesine, bul óner ordasy bir kezdegi myqty mamandardy saqtap jáne olardyń tájirıbelerin keıingi tálimgerlerge berip jatqanymen de mereılene alady. Táýelsizdikten keıin «Symbat» sán úıi 30-dan astam memlekette ulttyq sán úlgi­lerin pash etip, Qazaqstannyń abyroıyn arttyrǵanyn aıtý paryz. Bizge Keńes ókimeti tusynda jurttyń bári ınkýbatordan shyqqan balapan sııaqty birdeı kıingen sııaqty kórinetin uǵym bar ǵoı. Alaıda, Sabyrkúl Jaılaýbekqyzy olaı dep eseptemeıdi. – KSRO kezinde moda bolmady degen jaı sóz. Moda boldy. Sonaý 1975 jyldan bastap biz búkil elimizdiń betke ustar adamdaryn durys kıindirdik. Elimizdiń aıtýly óner juldyzdarynyń kezinde jurttyń esinde qalyp, jarqyratqan kóılekteriniń kópshiligi «Symbat» sán úıinde ómirge kelgen, – deıdi sán áleminiń patshaıymy. Árıne, qazir de shoý-bıznestegi jańa juldyzdar «Symbatqa» keledi, qalaǵanyn tiktirip jatady. Degenmen, shet memleketterden kelip jatqan jeńil ónerkásip taýarlarynyń aǵyny jaqyn jyldarda tyıylady dep boljam jasaý qıyn. Qazir «Symbat» sán akademııasyna úlken básekelestik týǵyzyp jatqan da eshkim joq. Otandyq moda áleminde jumys jasap jatqan dızaınerler shama-sharyqtary kelgenshe óz aıdyndarynda júzip ketýge umtylýda. Endi bireýler Qytaı men Qyrǵyzstannan tasylǵan kıimderge jalǵan fırma belgisin japsyryp, jurtty al­da­maq bolady. Biraq, barlyq qıyn­dyqtarǵa tózip, talmaı jumys istep jatqan kásipkerler de bar. Jeńil ónerkásiptiń bolashaǵy osylarda, deıdi Sabyrkúl apaı.

Kıinýdiń fılosofııasy bar ma?

«Adam kórki – shúberek» degendeı, kıine bilý de óner emes pe?! Qojanasyrdyń: «Je shapanym, je» deıtinindeı jónimen, sánimen kıiný de adam ómirinde mańyzdy ról atqaratynyn kim bilmeıdi. Toıǵa baratyn kıimdi qoıǵa, qoıǵa baratyn kıimdi toıǵa kıip baryp kórińizshi, sońy ne bolar eken. Kıinýdiń de óz fılosofııasy bar. Sabyrkúl Jaılaýbekqyzy da kıinýdi ǵana emes, jurtpen til tabysyp, úlken ujymdy basqarýdy da óner dep esepteıdi. Al úlde men búldege oranýǵa kelgen, tek óziniń ǵana «sulýlyǵy men aqyldylyǵyna» sengen erekshe kinámshil klıentterge bireýge jarasatyn dúnıe ekinshi adamǵa úılespeıtindigin shamyna tımeı túsindirý ońaı emes. Bul – árbir adamnyń talǵamynan tabylý óneri bolsa kerek. – Áli esimde, 80-jyldardyń basy bolatyn, Ol kezde búkil saıası elıta, sheneýnikterdiń áıelderi bizden kıinedi. Qazirgideı tolyp jatqan býtıkter joq. Maǵan birde dókeıdiń zaıyby keldi. Meniń kıip otyrǵan kıimime tańdana qarap, dál menikindeı tuman tústes kostıým tiktirgisi keletinin aıtty. Men ol kisiniń bitimine qarap, oǵan ondaı tús jaraspaıtynyn túsindirip bere almadym. Sóıttim de basym bálege qalatynyn bilip: – Sheshinińiz de meniń kostıý­mim­di kıip kórińiz, – dedim. Dúnıeniń tutqasyn ustap tur­ǵandaı bolyp kelgen tákappar klıent meniń kostıýmimdi ıyǵyna ildi de, aına aldyna barǵanda túri buzylyp ketti. Sóıtti de ún-túnsiz kıimimdi ózime qaıtaryp berdi. Bizdiń ólshemimiz birdeı bolǵanymen, jaratylysymyz, beınemiz – túrli-túrli ǵoı. Bul kásip meni shydamdy bolýǵa, tózimdi bolýǵa jáne óz emosııam­dy ıgerýge kómektesti deıdi keıip­kerimiz. О́mir súrý ónerin úırengen adamdarmen suhbattasý qashan da taǵylymdy. «Jaqsymen ótkizgen bir kúniń – jamannyń ótip ketken ǵumyryndaı» degen ras-aý. Keı­bireýlerge jurtqa qyzyl-jasyl kóılek tigip berip, sodan tabys taýyp, tanymal bolyp júrgendeı kórinetin Sabyrkúl Asanovanyń tereń minezine boılaý úshin ol kisini tek bilý, syılas bolý qajet. Biz de aıtary bar adamdardan taǵylym alamyz. Júsip Balasaǵun aıtqandaı: «Adamda jaqsy qasıet bolmasa oǵan baq ta baqyt ta qonbaıdy», degen sóz aqıqat ekenine árbir attaǵan qadamymyz ben jasampaz jandardyń úlgisi kóz jetkize túsedi. Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan». ALMATY. Sýretterde: Sabyrkúl ASANOVA; «Symbat» sán akademııasynyń úlgileri.