Elbasy jáne qandastar

Osy bir uly kóshtiń jolyn ashyp, jón-jobasyn kórsetken adam – Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev. Eń áýeli aıtarymyz, elimiz táýelsizdigin ja­rııa­laǵan tarıhı data – 1991 jyly 16 jel­toq­san kúninen dál eki apta ótkende, ıaǵnı 1992 jyldyń 1 qańtar kúni Ult Kóshbasshysy Nursultan Nazarbaev otandyq buqaralyq aqparat quraldary ar­qyly shetelderde ómir súrip jatqan et­nostyq qazaqtarǵa arnap «Alysta júr­gen aǵaıyndarǵa aq tilek» («Egemendi Qazaqstan». №1 (20076). 01.01.1992 j.) atty tarıhı sálemin joldady.

Osy sálem-hatta: «Qymbatty otandastar! Ejelgi atamekeninen jyraqtap qalǵan Sizderdi keshegi kúnge deıin ata-baba jerine qaı­typ kele alamyz ba degen suraq alańdatyp kelgenin men jaqsy bilemin. Týǵan jerdiń tútini de ystyq deıdi halqymyz. Qandas baýyrlarymyzdy baıyrǵy ata qonysyna tartý maqsatynda adam pravosy týraly elaralyq ere­je­ler­di basshylyqqa ala otyryp, Qazaqstan Úkimeti «Basqa res­pýb­lı­kalardan jáne shetelderden selolyq jerlerde jumys isteýge tilek bildirýshi baıyrǵy ult adamdaryn Qa­zaq­standa qonystandyrý tártibi men sharttary týraly» arnaıy 711-shi qaýly qa­byldady. Sondyqtan atamekenge ke­le­min deýshi aǵaıyndarǵa jol ashyq» degeni, alysta júrgen aǵaıyndarǵa ata­­­mekenge shaqyrǵan úndeý ispet­­­tes­ áser etse, 1992 jyly 29 qyr­­­­­kúıek kúni Dú­nıe­­júzi qazaq­ta­­­ry­nyń tuńǵysh Qu­ryltaıynda: «Árbir adamynyń biri atamekennen jyraqta júrgen qazaqtan basqa halyq joq. Biraq bárine tán, bárine ortaq nárse – sa­ǵynysh, atamekendi ańsaý. Sol sebep­ti, elimiz «Kóshi-qon týraly» zań qa­byl­dady. Osy arqyly syrtta júr­gen otandastarymyzdyń elge oralýyna baı­­lanysty kóp­te­gen jeńildik jasaý kóz­delgen. Qysqasy, táýelsiz Qa­zaq­s­tannyń keń qushaǵy sizderge ár­qashan ashyq baýyrlar. Sondyqtan da, dúnıe­ jú­zindegi qazaqtar qaı elde júrse de, ózin Qazaqstannyń ókili sezinetindeı, qazaq azamaty sezinetindeı, jaǵdaı jasaý – bizdiń bolashaqtaǵy mártebeli min­de­timizdiń biri» dep atap ótken bolatyn.

Osylaı Nursultan Ábish­uly­nyń alys­taǵy aǵaıyndy aq­ja­rylqap ata­jurtqa shaqyrǵan aq tilegi, syrtta júr­gen qandastardyń atamekenge degen ań­saryn oıatty, olardyń tulaboıynda san ǵasyrlar boıy tunyp jatqan sa­ǵy­ny­shyn jandyrdy. Oıatyp qana qoıǵan joq táýelsizdiktiń eleń-alań aýyr shaqtarynda esh­te­ńeni eleń qylmaı ata­jurt­qa at basyn burǵyzdy. Bul oqıǵa jaıly Elbasy N.Nazarbaev 2017 jy­ly ja­ryq kórgen «Táýelsizdik dáýiri» degen kó­lem­di eńbeginiń 77-shi be­tinde: «1990-jyldardyń birinshi jar­ty­syndaǵy kóshi-qon aǵysynyń kúsheıýi barlyq jańa táýelsiz mem­le­ketterge ortaq qubylys boldy. Osy jyldary Qazaqstannan jap­paı kóshýdiń san alýan faktorlary bar edi. Ekonomıkalyq daǵdarys óndiristiń qysqarýyna ákelip soqty, kásiporyndar jabylyp, jumysyn toqtatty, adamdar jumysynan aıyryldy jáne olarda erteńgi kúnge degen senim bolmady, alańdaýshylyq kóńil kúı qalyptasty... Elden kóptegen turǵyn údere kóship jatqanda shetelderde turatyn qazaqtar, kerisinshe, tarıhı Otanyna orala bastady. Olardyń arasynda belgili ǵalymdar, jazýshylar, ártister, sýretshiler, qoǵam qaıratkerleri bar edi. Tek qana stıhııaly emes, sondaı-aq tártippen júrgizilgen bul úderis el úshin aýyr soqqan kóshi-qon zardaptarynyń ornyn toltyra alatyny belgili boldy» dep eske alady.

Osylaı eli súıgen, elin súıgen El­ba­sy azattyqtyń alǵashqy jyldary shet mem­leketterge barǵan árbir saparynda, sol elde ómir súrip jatqan qandastaryn ár­qashan nazardan tys qaldyryp kórgen joq. Nursultan Ábishuly: «Shetelder­ge saparlap barǵan tustarda sol el­der­diń basshylary tarapynan sonda ómir súrip jatqan qazaqtar jaıly eshqa­shan jaman sóz tyńdap kórmedim. Bul biz­diń halqymyzdyń qaıda júrse de, óziniń mádenıetin saqtap, tynysh ómirdi qalaıtyn qasıeti dep bilemin. Sondaı-aq shetelge shyqqan árbir saparymda otandastarmyz izdep kelip, oı-arman, muń-muqtajyn aıtyp jatady. Syrlasa qalsań saı súıegiń syrqyraıdy, arman-ti­lek­terin tyńdasań, jan-júregiń elji­reı­di. 1991 jyly Túrkııaǵa barǵan saparymda Ystanbul áýejaıyna jınalǵan aǵa­ıyndar «Aqsarbas», «Aqsarbas» dep qol jaıyp, bir úsh aqsarbas qurban shal­ǵany meni qatty tebirentti. Mundaı yqylas-peıildi Germanııa, Fransııa, Moń­ǵolııa elderine barǵan sapa­rym kezinde de kórdim» dep eske alady («Dú­nıe­júzi qazaqtar qaýym­das­ty­ǵy: 15 jyl». – Almaty, 2007 j. – 54 b).

Joǵaryda Nursultan Ábishuly aıtqandaı, shetelde shurqyraı aman­dasyp, jamyraı sálemdesip ózde­riniń sózimen aıtqanda «qazaq patshasynyń» málıke júzin kórip, múbárek qolyn alyp, naqtyraq aıtqanda júzdesý áse­ri­nen júre­gine jylý tapqan qan­das­tar este­ligine nazar aýdarsaq: – Qazaq eli alǵash táýelsizdigin jarııalaǵan 1991 jyly 31 qazanda Nursultan Ábishuly Londonǵa keldi, – dep eske alady sol kezde Germanııada turǵan qazaq aqsaqaly, bylaıǵy qaýymǵa «Qara jorǵa» bıimen tanylǵan Arystan Tosyn aǵamyz. – Elbasynyń osy saparynda ebin taýyp jolyqtym. Bir kún qasynda bolyp armansyz áńgimelestim. Nurekeń keshikpeı Germanııaǵa kelem, sol kezde jolyǵaıyq dedi. Uzamaı Berlınge keldi. Eýro­pa­da­ǵy qazaqtar túgel jınalyp, Nure­keń­men kezdesip búkpesiz sóı­lestik. Nuraǵam qaıtatyn kúni qoshtasyp turyp, eńirep jyladym. Meni baıqap qalǵan ol kisi mashınasyn toqtatyp: «Nege jylaısyń, jylap qalǵansha menimen birge elge qaıt, júr! Otyr mashınaǵa» dedi. Amal ne? Bul kezde meniń pas­port, vıza sııaqty daıyndyqtarym joq edi. «Júre almaımyn» dedim. Elbasy: «Onda amandyq bolsa áli talaı kezdesemiz. Zeınetke shyqqan soń elge qaıt!» dedi. Men sasqanymnan «Qup, taqsyr!» dep ıile berippin.

Kóz jasyn kóldetken Arystan aǵa­myz 1992 jyly Qazaqstanǵa birjola kó­ship keldi. Elbasynyń arqasynda uzaq jyl ańsaǵan ar­man­ǵa qol jetkizdi. Búginde ol Almaty oblysy, Qarasaı batyr aýdanynyń Raıymbek aýylynda otbasymen turyp jatyr.

Sol sııaqty, taǵy bir oqıǵany ta­ny­mal jýrnalıst Qutma­ǵam­bet Qonys­baıdyń aýyzynan esti­dik: – 1993 jyly 17 jeltoq­san­da Almaty qala­syn­da qa­zirgi M.Áýezov atyndaǵy Qa­zaq memle­ket­tik akademııalyq drama teat­rynda Dúnıejúzi qazaqtary qa­ýym­­­dastyǵy qurylýyna baı­la­nys­ty tusaýkeser jıyn ótti. Osyǵan Dúnıe­jú­zi qazaqtary qaýym­das­ty­ǵynyń Tó­raǵasy Nursultan Nazarbaev da qa­tys­ty. Sonymen qatar atalǵan bas­qosýǵa jan-jaqtan dıaspora ókilderi de shaqyryldy. Bekitilgen ssenarıı bo­ıynsha óz­bek­standyq aǵaıyndar aty­nan qaıratker tulǵa Artyqbaı Úki­­baev qysqasha baıandama jasady. Biraq О́zbekstanda turyp jatqan qazaq­tar­­dyń úshten bir bóligin ıelenip otyr­­ǵan qaraqalpaqstandyq qan­dastar jaıly sóz bolmady. Sodan jeke pikir aıtýǵa bekinip, prezıdıýmnan sóz berýin suradym. О́tinishim qabyldandy. Maǵan sóz berildi, – deıdi.

Osylaı sóz tizgini qolyna tıgen Qutmaǵambet Talapbaıuly, álem qazaq­tarynyń onnan biri ómir súrip jat­qan Qaraqalpaq eli­­niń aýmaǵyndaǵy qazaqtardy Otanyna oraltý jáne elara­lyq barys-kelis hám mádenı baılanys­ty jańǵyrtý úshin «Almaty – Núkis» baǵytynda poıyz júrgizý máselesin jáne qa­zaqstandyq tele­baǵ­darlamalardyń kór­setilýin, sonymen qatar joǵary oqý oryndaryna stýdentter qabyldaý ja­­ıyn qozǵapty. Nursultan Ábishuly bolsa jalyndy jastyń ótinish-tilegin ma­­quldap, dereý jazyp alypty.

Arada bir aı ótkende, ıaǵnı 1994 jyly 24 qańtar kúni «Almaty – Nókis» jo­laýshylar poıyzy keń da­lany kókteı ótip, jańa dáýir­diń jasampaz jań­ǵy­ryǵyndaı Nókiske tumsyq tirep toq­ta­ǵan eken. Osy poıyzdyń arqasynda Qa­ra­qalpaqstannan qazaq kóshi bas­taldy. Qazirgi tańda resmı derekte aıtylyp júrgendeı О́zbekstan Respýblıkasynan qonys aýdarǵan 542,6 myń qazaqtyń 300 myńǵa jýyǵy osy qaraqalpaqstandyq aǵaıyn kórinedi. Bulardyń arasynda kimder bar deseńiz: Almaty oblysynda elimizdegi eń iri túıe sharýa­shy­lyǵy «Dáýlet-Beket» JShS-in qur­ǵan Sydyq Dáýletov, 2005 jyly bokstan álem chempıony atanǵan Eldos Ja­ńa­bergenov, taǵy da boks sporty­nan Olım­p­ıa­­da oıyndarynyń qos kúmis (Lon­don 2012, Rıo-de-Janeıro 2016) me­dalin jeńip alǵan Ádilbek Nııazym­be­tov t.b.

Sol sııaqty úshinshi oqıǵa – Nursultan Ábishuly 1993 jyly qazan aıynda Moń­ǵo­lııaǵa res­mı saparmen barady. Qur­met­ti qonaqty ólke qazaqtary on eki qanat kıiz úı tigip kútip alyp, qolyna úki­li dombyra us­ta­ǵan Merýesh Bashaı atty qaryn­da­sy­myz Elbasyna arnaý aıtqan eken. «Bul arnaýda atajurttan alysta jatqan eldiń saǵynyshy, ań­saýy, óksigi, úmiti, nazy, bazy­nasy da bar edi. Aqboz úıdiń aldynda jyrdy tyńdaǵan Prezıdent N.Nazarbaev kádimgideı tolqydy», dep jazady atalǵan oqıǵaǵa kýá bolǵan jýrnalıst. Bul oqıǵany ol kez­de teleekran arqyly bárimiz kórdik. Tolǵaýdaǵy «Qandy buǵaý qaqyrap, Qaıta oraldy kók Týym, Alystaǵy aǵa­ıyn, Kelshi degen jetti úniń...» dep ke­le­tin tirkesti beıjaı tyńdaý múmkin emes-tin.

Odan beri qanshama jyldar almasty. Táı-táı basyp táýel­siz­digin jarııa­laǵan Qazaqstan qa­zir álem aldyn­da irgeli elge aı­nalsa, Hanǵaıda án sa­l­ǵan qy­zy­myz atajurtyna oralyp, qazir Q.Baıjanov atyndaǵy Qara­ǵan­dy ob­lys­tyq konserttik bir­lestiginde abyroıly qyz­met at­qa­ryp júr.

Atam qazaq kóp aıtatyn­ «Kósh ­­júre túzeledi» degen sóz bar. Rasyn­da qazir kósh tú­zel­di. Táýel­sizdiktiń 30 jy­lyn­­da Qazaq­stanǵa syrttan 1 084 692 qandas-qazaq kóship ke­lip­­ti. Bulardyń ishinde eń kóbi О́z­bekstannan kelgen qandastar sany – 542 658 adamdy qurasa, kelesi orynǵa Qytaı Halyq Res­pýb­­lıkasynan kóship kelgen 355 501 qandasymyz ıe bolyp otyr, odan keıin Túrikmen to­py­raǵynan qonys aýdarǵan 74 706 qan­dasymyz úzdik úshtikti túıindepti. Bulardyń syrtynda Mońǵolııadan 55 937 adam, Reseıden 16 816 adam, Aýǵan­stannan 13 330 adam, Iran­nan 8 645 adam, Qyrǵyz Respýblıkasynan 7 372 adam, basqa elderden 9637 adam táýel­siz­dik jyldary ata­jur­tyna oralǵan eken. Naq­tyraq aıtsaq, shetten oralǵan qan­dastar elimizdegi qazaq ultynyń 12%-yn quraıdy.

Sózimizdi túıindep aıtar bol­saq, úlken mereke táýelsizdiktiń 30 jyldyq toıy atajurtyna oralǵan árbir qazaq úshin dataly mereke, tarıhı oqıǵa bo­lary anyq. Ulttyq kóshtiń uly mu­ratyn iske asyrǵan Nursultan Ábishuly – qazaqtyń daryndy ánshisi Maıra Muhamedqyzy aıtqandaı, Otanǵa oralǵan árbir qazaqtyń qamqory hám tiregi.