Táý eter Táýelsizdigimizdiń 30 jyldyq mereıli belesine elimizdiń tolaıym tabystarmen jetýine syrtqy saıasat salasynyń qosqan úlesi zor ekeni anyq. Mámilegerlikti ese jibermeı, esebin taýyp, eldiń eńsesin tikteý desek, Elbasy elimizdiń syrtqy saıası kelbetin symbatty qalyptastyrdy. Shıelenisterdi sheship, shekaramyzdy shegendep berdi. Kórshilermen irgeles sozylǵan qurlyqtaǵy eń alyp shekara Otanymyzdyń myzǵymas taǵanyna aınaldy. Qazaqstan álemdik qaýymdastyqta beıbitshil aıshyqty saıasaty arqyly órnek saldy, kóptegen jahandyq bastamaǵa uıytqy boldy. Syrtqy saıasatymyzda osy sabaqtastyqtyń jemisti jalǵasyp kele jatqanyn Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń sońǵy 100 kúndegi is-sharalarynan da ańǵarýǵa bolady.
Elbasynyń senimdi serigi retinde elimizdiń syrtqy saıasat strategııasyn qalyptastyrǵan Qazaqstan Prezıdenti 2020 jyldyń naýryzynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń 2020-2030 jyldarǵa arnalǵan syrtqy saıası tujyrymdamasyn» aıqyndap, Syrtqy ister mınıstriniń laýazymyn Premer-Mınıstrdiń orynbasary deńgeıine kóterip, Arnaýly syrtqy saıasat ókilin taǵaıyndap, syrtqy saıasatqa jaýapty kómekshisin Ákimshilik basshysynyń orynbasary etip bekitýimen dıplomatııaǵa úlken mán beretinin baıqatqan edi.
El Prezıdenti júrgizip otyrǵan syrtqy saıasattyń bir arnaly aǵyny aımaqtyq deńgeıde Ortalyq Azııa elderine jáne jalpy Túrki álemine aıryqsha kóńil bólýde jatyr. Osy rette Prezıdenttiń 2021 jyly 6 tamyzda Túrikmenstanda ótken Ortalyq Azııa elderi basshylarynyń Konsýltatıvtik kezdesýine qatysýy aımaqtyq ıntegrasııaǵa jańa serpin berdi. Kezdesýde Q.K.Toqaevtyń: «Birligimizdi bekemdep, bir-birimizben bolmashy básekelestikke jol bermeýimiz qajet. Halyqaralyq asa mańyzdy máselelerde barynsha ortaq ustanym bildirsek, álemdik qaýymdastyqqa kelisim tapqan ortaq tásilimizdi kórseter edik. Halyqaralyq alańdardaǵy básekelestik ulttyq múddelerimizge qaıshy keledi» degen ulaǵatty sózderine ózge elderdiń basshylary den qoıdy.
Prezıdent Ortalyq Azııanyń Qazaqstan úshin basymdyqqa ıe aımaq ekenin Syrtqy ister mınıstrliginiń keńeıtilgen alqa otyrysynda da aıtyp ótti. Memleket basshysy Qazaqstannyń Ortalyq Azııadaǵy kóshbasshylyq ornyn nyǵaıtý asa mańyzdy mindet ekenin aıta kele, «Ortalyq Azııanyń taǵdyry úshin Qazaqstanǵa erekshe jaýapkershilik júkteledi», degen bolatyn. Bul degenimiz Qazaqstan aımaqtyń yntymaǵy úshin belsendi saıasat júrgizedi degen sóz.
Osy rette Memleket basshysynyń 2021 jylǵy 25 qazandaǵy Túrikmenstan saparynyń mańyzdy ekenin aıtý kerek. Sapar barysynda, saýdadan tasymalǵa, aýyl sharýashylyǵynan ǵylymǵa ártúrli salada 20 kelisimshartqa qol qoıylýy eki eldiń arasyndaǵy qatynastardyń jańa deńgeıge kóterilgenin aıǵaqtaıdy. Ásirese, Kaspıı teńizindegi Qazaqstan-Túrikmenstan memlekettik shekarasyn mejeleý jáne balyq aýlaý aımaqtarynyń shektes ýchaskelerin bólý týraly shart, sondaı-aq shekara tártibi týraly úkimetaralyq kelisim erekshe oryn alady. Osylaısha, eki el arasyndaǵy qurlyqtaǵy jáne teńizdegi shekaralardy zańdy túrde rásimdeý aıaqtaldy. Rasynda, Orta Azııanyń Taıaý Shyǵysqa ashylǵan qaqpasy bolyp tabylatyn Túrikmenstannyń aımaqtyq ıntegrasııalyq jobalarǵa qatysýy Qazaqstan úshin mańyzdy. Osy rette Túrikmenstannyń Túrki memleketteri uıymyna baqylaýshy bolýy da Nur-Sultan tarapynan izgi qadam retinde baǵalandy. Sondyqtan Toqaevtyń Túrikmenstan sapary eki el arasyndaǵy strategııalyq qatynastardy nyǵaıtyp, aımaqtyq ıntegrasııaǵa da úlken úles qosty dep qorytyndy jasaı alamyz.
Aımaqtyq deńgeıde Qazaqstan túgel Túrki álemine de kóńil bólip keledi. Bul baǵytta eń mańyzdy oqıǵanyń 12 qarasha kúni Ystanbul qalasynda ótken Túrki keńesiniń 8-Sammıti ekeni daýsyz. Prezıdent retinde alǵash ret Túrkııaǵa barǵan Toqaevtyń bul sapary erekshe mánge ıe boldy. Prezıdenttiń alqaly sammıttegi usynystary Qazaqstannyń Túrki álemi saıasatyndaǵy sabaqtastyqty kórsetý turǵysynan mańyzdy edi. Toqaev túrki ıntegrasııasynyń mańyzyna toqtala otyryp «Uıymymyz, ekonomıkalyq, gýmanıtarlyq jáne ekologııalyq yntymaqtastyqqa basa mán bergeni jón» dep uıymnyń aldaǵy baǵytyn naqtylap berdi. Sammıt barysynda Túrki keńesiniń Túrki memleketter uıymy bolyp ózgerýi jáne «Túrki álemi keleshegi 2040» strategııalyq qujatynyń qabyldanýy Elbasynyń osy úderistiń negizin qalaýshy jáne Qurmetti Tóraǵasy retindegi rólin taǵy bir qýattap, ekinshi jaǵynan Qazaqstannyń Túrki álemindegi mańyzdy ornyn aıshyqtaı tústi.
Sonymen qatar 6 jeltoqsan kúni О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzıeıovtiń Qazaqstanǵa sapary da ekijaqty qatynastar jáne aımaqtyń bolashaǵy turǵysynan mańyzdy boldy. Bul Mırzıeıovtiń О́zbekstan Prezıdenti retinde qaıta saılanǵannan keıingi alǵashqy «memlekettik sapary» ekenin atap ótýimiz kerek. Ádette halyqaralyq saıasatta jańadan nemese qaıtadan saılanǵan memleket basshysynyń alǵashqy sapary sol eldiń basymdyqtaryn bildirý turǵysynan mańyzdy sanalady. Demek, aımaqta jáne halyqaralyq saıasatta О́zbekstan úshin eń mańyzdy el – Qazaqstan. Bul – osy ýaqytqa deıin Nur-Sultannyń júrgizip kelgen salıqaly saıasatynyń jemisi. Mırzıeıovty Nur-Sultanda Toqaevtyń ózi áýejaıdan qarsy alýy – eki el arasyndaǵy qatynastardyń jaı kórshilik qatynastar emes, baýyrlastyqqa negizdelgen shynaıy týysqandyq ekenin kórsetti. Sapar barysynda 22 qujatqa qol qoıyldy. Solardyń ishinde eń mańyzdysy – Odaqtastyq qatynastar týraly Deklarasııa. Prezıdent Toqaevtyń «Elderimiz arasyndaǵy odaqtastyq, strategııalyq qarym-qatynastar – Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń mańyzdy faktory» degen málimdemesi Qazaqstannyń strategııalyq syrtqy saıasat kózqarasynyń kórinisi. Mırzıeıovtiń odaqtastyq deklarasııasynyń tek eki el úshin ǵana emes, tutastaı alǵanda búkil aımaq úshin turaqty damýdy, turaqtylyq pen órkendeýdi qamtamasyz etý úshin úlken mańyzǵa ıe ekenin atap ótýi eki kóshbasshynyń kózqarastarynyń úndestigin kórsetedi. Mırzıeıovtiń Qazaqstan sapary eki el qatynastaryn jańa beleske shyǵaryp, aımaqtyq yntymaqtastyqqa serpin berdi. Sapardan buryn Mırzıeıovtiń «Egemen Qazaqstan» jáne «Kazahstanskaıa Pravda» gazetterine arnaıy suhbat berip, ózbek jáne qazaq halyqtarynyń qashanda bir-birine tirek bolyp, synaqtardy jumyla eńsergenin, búginde ortaq jarqyn bolashaǵyn birge quryp jatqanyn atap ótkenin eske sala keteıik.
Sol sııaqty Qazaqstannyń Qyrǵyzstanmen qarym-qatynasynda da mańyzdy sharalardyń ótkenin aıta ketýimiz kerek. Memleket basshysy 2 jeltoqsan kúni «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Qyrǵyz Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy óteýsiz áskerı-tehnıkalyq kómek kórsetý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zańyna qol qoıdy. Qazaqstan buryn da Qyrǵyz eline astyq jáne vaksına túrinde gýmanıtarlyq kómek joldaǵany belgili. Al 6 jeltoqsan kúni Qyrǵyz eliniń Prezıdenti Sadyr Japarovty týǵan kúnimen quttyqtaǵan Qasym-Jomart Kemeluly 8 jeltoqsanda Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti Ákimshiliginiń Basshysy – Mınıstrler kabınetiniń tóraǵasy Aqylbek Japarovty qabyldady. Qazaqstan-Qyrǵyzstan qatynastaryn bekemdeýde qos eldiń memlekettik hatshylary qatysqan 3 jeltoqsandaǵy «Qazaq-qyrǵyz – Alashtan» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııanyń da mańyzy zor.
Qazaqstannyń pragmatıkalyq syrtqy saıasaty arqyly baýyrlas eldermen ǵana emes, kórshiles eldermen de yntymaqtastyqty tereńdetip keledi. Bul rette Toqaev 16-17 qyrkúıek kúnderi Tájikstannyń astanasy Dýshanbede ótken UQShU Ujymdyq qaýipsizdik keńesiniń sessııasy jáne Shanhaı yntymaqtastyq uıymy sammıtine qatysty. Eki basqosýdyń da kún tártibinde Aýǵanstan máselesi bar edi.
Qazan aıynda da Memleket basshysy onlaın formatta uıymdastyrylǵan óńirlik deńgeıdegi eki irgeli jıynǵa qatysty. Áýeli 14 qazanda ótken Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń otyrysynda Prezıdent kúrdeli máselelerdi atap kórsetip, pandemııanyń saldarymen kúresýde yntymaqtastyqtyń mańyzdy ekenine erekshe ekpin berdi. Sodan keıin Memleket basshysy 15 qazanda TMD memleketteri basshylary keńesiniń otyrysyna qatysty. Prezıdent buǵan deıin atqarǵan jumystar qorytyndylanyp, TMD elderiniń kópjaqty yntymaqtastyǵynyń jańa kezeńine jol ashylatynyn jetkizdi. Otyrys qorytyndysy boıynsha TMD-ǵa múshe memleketterdiń basshylary Táýelsiz memleketter dostastyǵynyń 30 jyldyǵyna baılanysty Málimdemege jáne Uıymdy odan ári damytýǵa baǵyttalǵan birqatar qujatqa qol qoıdy.
Qazaqstannyń eýrazııalyq ıntegrasııadaǵy belsendi róli 10 jeltoqsanda onlaın formatta ótken Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń otyrysynda da ańǵaryldy. Bıyl atalǵan keńeske Qazaqstan tóraǵalyq etti. Sondyqtan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Odaqtyń tóraǵalyǵyna kirisken kezdegi birlesken jumystardyń bes baǵytyna, ónerkásiptik kooperasııany kúsheıtý, ózara saýdadaǵy kedergilerdi joıý, kólik-logıstıkalyq ınfraqurylymdy damytý, sıfrlandyrý, sondaı-aq úshinshi eldermen saýda-ekonomıkalyq qatynastardy keńeıtý máselelerine toqtalyp, Qazaqstannyń tóraǵalyǵy barysynda atqarylǵan birlesken jumystardyń nátıjelerin egjeı-tegjeıli aıtyp berdi. Jıyn qorytyndysy boıynsha Odaqqa múshe memleketterdiń basshylary Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq keńistigindegi ıntegrasııalyq úderisterdi odan ári nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan 20 qujat qabyldady.
Memleket basshysynyń syrtqy saıasat jónindegi ustanymynda Reseıdiń alar orny erekshe ekeni belgili. Reseımen baılanystyń mańyzyn mynadan-aq ańǵarýǵa bolady. Keıingi úsh aıda Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtınmen Memleket basshysy eki ret telefon arqyly sóılesipti. Budan bólek, Pýtınge Reseıdegi apattarǵa baılanysty eki ret kóńil aıtý jedelhatyn joldady jáne Reseı Federasııasynyń Syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrovty qabyldady. Budan bólek, úsh aı ishinde Qazaqstan men Reseıdiń XVII О́ńiraralyq yntymaqtastyq forýmy ótti.
Elimizdiń syrtqy saıasatyndaǵy mańyzdy tetiktiń biri Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes. Atalǵan uıymnyń Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen qurylǵany belgili. Memleket basshysy Nur-Sultan qalasynda 12 qazanda ótken Azııa keńesi Syrtqy ister mınıstrleriniń keńesine qatysqan delegasııa basshylarymen kezdesti. Prezıdent aldaǵy jyldary AО́SShK mán berýge tıisti birqatar ózekti mindetti atap ótti.
Bul oraıda elimizdiń syrtqy saıasattaǵy baıypty baǵyty onyń halyqaralyq uıymdardaǵy belsendiliginen de anyq baıqalady. Kóptegen bedeldi halyqaralyq uıymdy el azamattarynyń abyroımen basqaryp otyrýy – Qazaqstan dıplomatııasynyń salmaǵyn arttyra túsýde.
Halyqaralyq saıasatta sońǵy kezdegi mańyzdy oqıǵanyń biri AQSh áskerin Aýǵanstannan shyǵarǵannan keıin «Talıban» uıymynyń sanaýly kúnniń ishinde bılikti tóńkerip, óz qolyna alýy boldy. Bul daǵdarys kezinde Qazaqstannyń syrtqy saıasaty belsendi boldy. Mysaly, osy oqıǵaǵa baılanysty BUU Aýǵanstanǵa járdem kórsetý jónindegi mıssııasyn (UNAMA) jáne onda akkredıttelgen BUU-nyń basqa da agenttikterin Almaty qalasyna ýaqytsha ornalastyrdy. Buǵan deıin elimiz Aýǵanstanǵa qatysty ahýalda óz ustanymyn ashyq bildirip, aýǵan halqynyń taǵdyryna alańdaıtynyn is júzinde kórsetip keldi. Munyń bári BUU Aýǵanstanǵa járdem kórsetý jónindegi mıssııasy men basqa da agenttikterin Almatyǵa ornalastyrýda eskerilgeni anyq.
Qazaqstan Prezıdenti Eýropa jáne AQSh baǵyty boıynsha da belsendi kelissózder júrgizdi. Prezıdent 26-30 qarasha aralyǵynda Eýropanyń birqatar eline saparmen bardy. Brıýsselge resmı sapary aıasynda Q.Toqaev Belgııa koroli Fılıppen kezdesti jáne Belgııanyń Premer-Mınıstri Aleksandr De Kroomen kelissóz júrgizdi. Brıýsseldiń Eýropalyq odaqtyń basty ǵımarattary ornalasqan shahar ekeni, ıaǵnı Eýropanyń júregi ekeni belgili. Osy oraıda, Memleket basshysy Eýropalyq keńes Prezıdenti Sharl Mıshelmen jáne Eýropalyq komıssııanyń Prezıdenti Ýrsýla fon der Lıaıenmen kezdesti. Eýrpopalyq laýazymdy tulǵalar Qazaqstan – EO qatynastaryn, Qazaqstannyń ishki jáne syrtqy saıasatyn joǵary baǵalady. Mysaly, Eýropalyq Odaq Prezıdenti Qazaqstanda júrgizilip jatqan saıası jáne ekonomıkalyq reformalarǵa joǵary baǵa berip, Eýroodaqtyń elimizben saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq yqpaldastyqty odan ári nyǵaıtýǵa beıildi ekenin naqtylady. Ýrsýla fon der Lıaıen Qazaqstannyń Aýǵanstandaǵy ahýaldy turaqtandyrý jáne osy elge gýmanıtarlyq kómek kórsetý boıynsha qabyldap jatqan sharalaryna qoldaý bildirdi.
Qasym-Jomart Toqaev Shveısarııa Konfederasııasyna resmı sapary barysynda Shveısarııanyń Prezıdenti Gı Parmelanmen jolyǵyp, kelissózder júrgizdi. Osy elde ornalasqan birqatar halyqaralyq uıym basshylarymen kezdesti. Memleket basshysy saparyn DDU Bas dırektory Tedros Adhanom Gebreıesýspen kezdesýden bastady. Sondaı-aq DDU-nyń Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý assambleıasynyń arnaýly sessııasyna qatysty. Qasym-Jomart Toqaev Dúnıejúzilik saýda uıymynyń bas dırektory Ngozı Okondjo-Ivealamen, Halyqaralyq Qyzyl Krest komıtetiniń prezıdentimen kezdesti.
Qazaqstan Prezıdentiniń Eýropa sapary bir jaǵynan Q.Toqaevtyń halyqaralyq arenadaǵy salmaǵyn kórsetse, ekinshi jaǵynan bul sapar Qazaqstannyń halyqaralyq saıasatta mańyzdy oıynshyǵa aınalǵanyn dáleldedi. Brıýsseldiń Eýropanyń saıası astanasy, al Shveısarııanyń álemdik qarjy ortalyǵy ekenin eskersek, Qazaqstannyń saıası jáne ekonomıkalyq baǵytta belsendi saıasat júrgizip otyrǵanyn ańǵaramyz.
Toqaevtyń sońǵy 100 kúnde AQSh Prezıdenti Djo Baıdenmen de qatynasynyń nazarda bolǵanyn aıtýǵa bolady. 5 jeltoqsan kúni AQSh Prezıdenti Djo Baıden Qazaqstandy Táýelsizdiktiń 30 jyldyq mereıtoıymen quttyqtady. «Qazaqstannyń Ortalyq Azııada búkilálemdik beıbitshilik, turaqtylyq pen gúldenýdi saqtaý jolynda kósh bastap kele jatqanynyń 30 jyldyq mereıtoıy qarsańyndaǵy qýanyshyńyzǵa ortaqpyn», degen Baıden yqpaldastyq eki eldiń halyqtary úshin jańa jahandyq syn-qaterlerdi eńserýge múmkindik beretinine senim bildirdi.
Memleket basshysy qatysqan mańyzdy is-sharanyń biri retinde 18 qarashada ótken Syrtqy ister mınıstrliginiń keńeıtilgen alqa otyrysyn aıryqsha atap ótýge bolady. Alty jyldan beri alǵash ret ótkizilip otyrǵan otyrys qordalanǵan túıtkilderdi muqııat taldap, sheshýge septigin tıgizdi. Syrtqy ister mınıstrliginiń keńeıtilgen alqa otyrysyna qatysqan Prezıdent álemde qalyptasyp otyrǵan jaǵdaılarǵa oraı, syrtqy saıası jumys tásilderin qaıta saralap, júıeli sharalar ázirleý kerek ekenin atap ótti. Eń aldymen, Toqaev syrtqy saıasattyń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyna saı júrgizilýi kerektigine nazar aýdardy. Ol degenimiz halyqtyń qajettiligine qyzmet etetin jáne ulttyq múddege mán beretin syrtqy saıasat degen sóz. Ekinshiden, ekonomıkalyq dıplomatııany «qaıta jandandyrýǵa» ekpin berip, ınvestısııa tartýǵa kúsh salýdy tapsyrdy. Úshinshiden, Qazaqstannyń Ortalyq Azııadaǵy kóshbasshylyq ornyn nyǵaıtý asa mańyzdy mindet ekenin aıtty. Osyndaıda «Sý dıplomatııasy» jónindegi kelissózderdi tezirek aıaqtaý qajet ekenin de atap ótti. Tórtinshiden, álemdegi alpaýyt eldermen jáne óńirdegi yqpaldy memlekettermen teń dárejeli ári tıimdi yntymaqtastyq ornatýdy, Qazaqstan dıplomatııasynyń jańa kelbetin qalyptastyrý, osy salaǵa tyń serpilis jasaýdy tapsyrdy. Dıplomattardyń biliktigine toqtalǵan Toqaev «Dıplomatııalyq qyzmetke, eń aldymen, kózi ashyq, kókiregi oıaý, otanshyl mamandar qajet. Qazaqstan atynan shet memleketterde qyzmet istep júrgen dıplomattarymyz shetel tilderin ǵana emes, aldymen, memlekettik tildi bilýi kerek», dedi. Bul aıtylǵandar Qazaqstan syrtqy saıasatyna jańa kelbet berip, bedeli men belsendiligin arttyratyny aıqyn.
Qoryta aıtqanda, Memleket basshysynyń sońǵy 100 kúni syrtqy saıasattyń kún tártibi turǵysynan óte belsendi ári nátıjeli bolǵany anyq. Bul belsendi, baıypty jáne baısaldy saıasat elimizdi Eýrazııadaǵy dıplomatııalyq epısentrdiń birine aınaldyrýǵa óz úlesin qosqany anyq. Qasym-Jomart Toqaev óziniń kásibı dıplomat bolmysymen Qazaqstannyń aımaqta jáne halyqaralyq saıasatta tatýlyq pen turaqtylyqty qoldaıtyn el retindegi bet-beınesin kúsheıte tústi. Táýelsizdik jyldary tek aımaqta ǵana emes, Eýropa men Azııada da sózine qurmet kórsetiletin, usynysynyń salmaǵy bar memleket bolyp qalyptasqan elimizge ásirese, baýyrlas Ortalyq Azııa elderi men tamyrlas túrki áleminiń tartylyp, yqylasynyń arta túsýi – Elbasy negizin qalaǵan symbatty syrtqy saıasattyń sátti sabaqtastyǵyn aıǵaqtaıdy.