Qarashyǵanaq jobasyndaǵy qazaqstandyq úles kóterile me?
Gaz kondensaty shıkizatyn óndirý máselesine kelgende Qarashyǵanaq jobasyna eshqandaı balama joq. Búgingi senimdi derek kózderi gaz qory jóninen joba Qazaqstannyń álemniń aldyńǵy qatarly jıyrma eliniń qataryna kirgenin kórsetedi. Bul artyqshylyqty aldymen atalǵan kenishtegi strategııalyq ónim mólsherimen baılanystyra alamyz. Taǵy da dáıekterge súıensek, sońǵy jıyrma jyl ishinde elimizde gaz óndirý bes esege artyp, onyń kólemi qyryq mıllıon tekshe metrden asyp túsken. Ári Qarashyǵanaq jobasy júzege asa bastaǵannan beri el bıýdjeti on bir mıllıardtan astam AQSh dollary túrindegi salyq túsimderimen tolysqan.
Bir sózben aıtqanda, jetistikter jetkilikti. Muny budan ári de tizbeleı berýge bolady. Alaıda, dál búgingi kúni osyndaı tabystarmen birge birqatar problemaly máseleler men keıbir kereǵarlyqtar da oryn alyp júrgenin ashyq aıtqandy jón kóremiz. Bul Qarashyǵanaq jobasy sheńberindegi qazaqstandyq úlestiń kólemi tym shekteýli ekendigi. Oǵan qatysatyn otandyq óndirisshiler men jabdyqtaýshylardyń sanyn saýsaqpen sanap alýǵa da kelmeıdi. Nege? Munyń eń basty syryn kenishte ótkizilip júrgen tenderlerdiń búrkemeli sıpat alyp júrgenimen túsindirýge bolady. Iаǵnı munda ashyqtyq, jarııalylyq pen móldirlik joq. Sondaı-aq, sheteldik ınvestorlardyń jergilikti óndirisshilerge qoıyp otyrǵan talaptary aspandaǵy aıdy alyp ber deýge saıatyndaı tym joǵary. Sondyqtan bul másele respýblıka Úkimetiniń aıryqsha nazarynda bolsa artyqtyq etpes edi.
Aqpannyń aıaq kezinde Aqjaıyqta jumys saparymen bolǵan kezinde búgingi kóterilip otyrǵan máselege qatysty saýaldy Munaı jáne gaz mınıstri Uzaqbaı Qarabalınge qoıýdyń da sáti túsken edi.
– Bul jaǵdaı bárimizdi de tolǵandyrady. Sol sebepten de onyń oń sheshimin izdestirýdi oılastyrǵan bolatynbyz. Jeti ret ólshep, bir ret kesý qajet kezde biz tender tetikterin múldem jańasha qurý jóninde ortaq toqtamǵa keldik. Sóıtip biz jańa tender tártibin qalyptastyrýdy qajet dep taptyq. Munyń buǵan deıingi tender tártibimen salystyrǵanda basty ózgesheligi men ereksheligi qandaı degenge kelsek, tyń tender tártibi boıynsha otandyq óndirisshilerdiń múmkindikteri jobalaý jumystary bastalmaı jatyp-aq muqııat eskerilmek. Al kelisimshartta olardyń qyzmeti men óndiretin taýarlarynyń túri taıǵa tańba basqandaı aıqyn kórsetilmek,– dedi ol gazet tilshisine.
Sondaı-aq, mınıstrdiń málimdeýinshe, Teńiz ken ornyn odan ári damytý jobasy boıynsha osy taqylettes memorandýmǵa qazirdiń ózinde qol qoıylǵan. Onda qazaqstandyq úlestiń kólemi joǵaryda aıtylǵandaı naqty da aıqyn jazylǵan. Dál osyndaı tájirıbe aldaǵy ýaqytta Qarashyǵanaq jobasyna qatysty da qoldanylmaq. Árıne bul quptaýǵa da, qoldaýǵa da turarlyq is. Áıtse de Qarashyǵanaq sekildi ken oryndary tehnologııalyq turǵydan óte kúrdeli ekendigi, otandyq óndirisshilerge úlken jaýapkershilik júkteıtini aıtpasa da belgili emes pe?
Bul úshin birinshi kezekte onda qoldanylatyn taýarlar men jabdyqtar álemdik standarttarǵa saı bolýy qajet emes pe. Eger jabdyqtan aqaý shyǵyp, qolaısyz da yńǵaısyz jaǵdaılar oryn alatyn bolsa ekinshi ret sheteldik ınvestorlardy: tapsyrystardy qazaqstandyq óndirisshilerge berińder dep májbúrleý ońaıǵa túse qoımasy kámil. Mundaı ahýal ázirshe oryn ala qoıǵan joq. Solaı bola tursa da jaýapkershilik seziminiń qaı kezde de joǵary turǵanyna ne jetsin.
Osy arada Qarashyǵanaq jobasyna qatysýǵa nıet bildirgen jergilikti óndirisshilerdi tuqyrtyp, eńselerin kótertpeı júrgen taǵy bir jaıt bar ekenin de jasyryp qalý esh múmkin emes. Aıtalyq, elimizdegi munaı-gaz klasteri qurylatyn aımaqtar qataryna Oral óńiri sekildi ınnovasııalyq óńirdiń kirgizilmeı qalǵanyn qalaı túsinýge bolady? Bul tipten aqylǵa syımaıdy emes pe?
Batys Qazaqstan oblysyndaǵy mashına jasaý salasy kásiporyndary men mundaǵy bıznes-qaýymdastyq ókilderi bul jaǵdaıǵa úlken alańdaýshylyq bildirip otyr. Qalaı degende de, jergilikti óndirisshiler sheteldik KPO. b. v. kompanııasynyń tenderlerine qatysqanymen bul kóp jaǵdaılarda tıisti nátıje kórsete almaı keledi.
Batys Qazaqstan mashına jasaý kompanııasynyń bas dırektory Álibı Ahmetjanovtyń aıtýynsha, KPO.b.v. kompanııasymen ótken jyly 37 mıllıon teńgeniń kelisimsharty jasalǵanymen eń aıaǵy bir bolt jasaýǵa áli tapsyrys túspegen. Mundaı jaǵdaıda ónimniń sapasy jóninde sóz saptaýdyń ózi qısynsyz. О́ıtkeni, sapaǵa baǵa berý úshin de eń aldymen sol taýar men qyzmet túri óndiristik ómirge jol tartýy kerek.
Buǵan qatysty óńirde qajetti is-sharalar kesheni jasaqtalǵan. Osy sheńberde birneshe dúrkin arnaıy keńester ótkizilgen. Tipti jer qoınaýyn paıdalanýshylarǵa óz komıssııalaryn qurýyna erik berilip, onda jergilikti zaýyttardyń tapsyrystardy oryndaý múmkindikterin aldyn-ala kórip baǵalaýlaryna tolyq jaǵdaılar jasalǵan. Ras, mundaı sheteldik kompanııalar óndiris oryndaryn birneshe ret qarapty. Alaıda onyń nátıjesi shamaly, istiń alǵa basýy mardymsyz.
Taǵy bir aıta keterlik másele, ken ornyn paıdalanýshylarǵa óte qysqa merzim ishinde jabdyqtar men materıaldar qajet bolǵan sátterde, olar qazaqstandyq kásiporyndarǵa quny tómen baǵamen suranystar beredi eken. Iá, mundaı jaǵdaıda jaýapkershiligi tómen jabdyqtaýshylardyń «qara tizimine» ilikpeý úshin olar ken ornyn ıgerýshilerdiń sharttarymen kelisýge májbúr bolady. Sózimizdiń tobyqtaı túıinine kelsek, qazir Qarashyǵanaq kenishi jobasynda qazaqstandyq úles óziniń qajetti deńgeıine shyǵa almaı keledi. Endigi jerde munda paıdany bólý jónindegi kelisimshart qaıta qaralatyn kezeń qarsańynda qazaqstandyq úlesti áli de kóterýdiń mańyzy odan ári arta túsedi dep sanaımyz.
Osy oıymyzdy jarııalylyq turǵysynan odan ári naqtylaı túsetin bolsaq, Munaı jáne gaz mınıstri Uzaqbaı Qarabalınniń aıtýynsha, Qarashyǵanaq kenishindegi QPO.b.v. kompanııasy qazirgi kúnge deıin ózderi salǵan ınvestısııanyń qaıtarymyn jasaǵan. Eger buǵan deıin ken ornynan túsetin paıdanyń jıyrma paıyzyn Qazaqstan, seksen paıyzyn sheteldik ınvestorlar alyp kelse, aldaǵy kezde bul arasalmaq óz oryndaryn almastyrmaq. Iаǵnı endigi jerde, joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, paıdany bólý jónindegi kelisimshart qaıta qaralyp, budan ári elimiz paıdanyń seksen paıyzyn, kerisinshe, ınvestorlar jıyrma paıyzyn ıelenbek.
Árıne, bul úrdis kózdi ashyp-jumǵandaı qas-qaǵym ýaqytta iske asa qoımaıtyny belgili. Elimizde muny aldymen muqııat eseptep, tek sodan keıin ǵana, bıyl jáne aldaǵy jyldary birtindep qoldanysqa engizýge qam jasalmaq. Sóz joq, bul otandastarymyz úshin óte jaqsy da jaǵymdy jańalyq, bıýdjet qorjynyn tolyqtyratyn qosymsha túsim ekeni haq. Al buǵan qosa Qarashyǵanaq jobasyna qatysty qoldanylatyn jańa tarıf saıasaty qazaqstandyq úlestiń kókjıegin kóterýge septigin tıgizse ıgi.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan».
Batys Qazaqstan oblysy.