Ardager. Zańger. Ustaz

Álimsaqtan aıtylatyn aksıoma: ómirge adamnyń bári birdeı bolyp keledi. Alaıda, «Uıada ne kórseń ushqanda sony ilersiń» demekshi, otbasynda ata-anadan alǵan tálim-tárbıesine, ósken ortasyna, alǵan bilimine, tańdaǵan kásip-mamandyǵyna qaraı árqandaı azamat bolyp qalyptasady. Al, elge sińirgen eńbegine, jasaǵan qyzmetine qaraı abyroıǵa ıelenip, syı-qurmetke bólenedi. Áıgili qaz daýysty Qazybek bıdiń: «Erden erdiń nesi artyq – eptestirgen isi artyq» degen qanatty sózi osyndaıdan qalsa kerek. Adamzat tarıhyndaǵy kishisinen úlkenine deıin uly tulǵalardyń bári sondaı úlgili-ónegeli isterimen kózge túsip, aıryqsha baǵalanyp, halyqtyń jadynda qalǵan. Tipti, danyshpan Abaıdyń: «Teginde adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozady. Odan basqa nárselermen ozdym ǵoı deýdiń bári de – aqymaqshylyq» deýi de tereń oıdy meńzeıdi. Bul az deseńiz, kezinde ózi­miz qulaı oqyǵan fılosof Karl Markstiń «Adamnyń máni qoǵamdyq qatynas arqyly aıqyndalady» degeni bar. Mine, osyndaı kóńilge nár be­rip, kókeıge jylylyq uıalatatyn, qııalǵa qanat bitiretin sózderdi búginde jetpis deıtin belesti jas­qa kelip, qoǵamymyzǵa, memle­ketimizge sińirgen eńbegińmen ele­nip, qurmetke bólenip otyrǵan respýblıkaǵa tanymal zańger, pro­kýratýra salasynyń ardageri, atpal azamat Bolat Ajaqaıuly Sembınge arnaýǵa bolady. Men Bókeńdi buryn syrttaı estigenim bolmasa asa kóp tereńirek bilmeýshi edim. Jaqynyraq tanys-bilis bolýymyz respýblıkanyń Bas prokýratýrasynda birge qyzmettes bolýymyzdan bastaldy. Ol kisi Bas prokýrordyń kadrlar jumysy jónindegi orynbasary boldy da, men sondaǵy quqyqtyq aqparat deıtin basqarmany basqardym. Bul Táýelsizdik alǵanymyzǵa bes jyldaı ýaqyt bolyp, etek-jeńimizdi jıyp, egemendi el bol­ǵandyqtan ózge salalar sııaqty sot pen prokýratýra, barlyq quqyqtyq salada ózgerister men reformalar júrgizile bastaǵan ótpeli kezeń bolatyn. Sondyqtan da, Bas prokýratýranyń da aldynda salany qalyptastyryp, nyǵaıtý, damytý baǵytynda qyrýar sharýalardy atqaryp, júzege asyrý mindeti turdy. Osyndaıda eske túsedi. Eli­miz óziniń egemendigin jarııa­laǵannan keıin ile-shala 1992 jyly alǵash prokýratýra týraly zań qabyldandy. Qazaq­stan Respýblıkasynyń 1993 jyly qabyldanǵan tuń­ǵysh Konstıtýsııasynda proký­ra­­­týranyń qyzmeti men mindeti aı­qyndaldy. Respýblıka Prezı­dentiniń 1994 jylǵy 14 aqpandaǵy № 1469 Qaýlysymen Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy quqyqtyq reformanyń memlekettik baǵdar­lamasy bekitilip, onda zańnamanyń damýynyń, sot júıesiniń son­daı-aq, búkil quqyq qorǵaý organ­darynyń, onyń ishinde proký­ratýranyń da reformasynyń negiz­gi baǵyttary belgilendi. 1995 jyly zaman talaby­na qaraı, elimizdiń saıası-ekonomı­kalyq jáne áleýmettik damýyna saı keletin jańa Konstıtýsııa qabyldandy. Osy Ata Zańnyń 83-babynyń 1-tarmaǵynda orny men mán-mańyzy erekshe atalyp ótildi. Osyǵan baılanysty sol 1995 jyldyń 21 jeltoqsanynda «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń prokýratýrasy týraly» Zań qabyldanyp, kúshine endi. Demek, alǵashqy kezeńniń ózinde elimizdiń prokýratýra organy da birneshe reforma men jetildirýdi bastan keshirip, aıtarlyqtaı damý satylarynan ótti. Osynaý qıyn kezeńde respýb­lıka Bas prokýratýrasynyń apparatynda jaýapty qyzmet atqar­ǵandyqtan Bolat Ajaqaıuly sol reformalyq ózgeristerdiń basy-qasynda júrdi. Oǵan óziniń laıyqty úlesin qosty. Bókeń Bas prokýrordyń orynbasary retinde bizdiń basqarmaǵa tikeleı basshylyq jasady. Ony­men jaqsy syılastyq jáne túsi­nistikpen qoıan-qoltyq jumys istedik. Sonda baıqaǵanym, ol joǵary basshylardyń aldynda oza shaýyp, kózge túsip qalýǵa tyrys­paıdy. Baısaldy da birtoǵa. Árbir iske baıyppen, tııanaqtylyqpen qaraıdy. Qaramaǵyndaǵylarǵa da daýys kóterip uryspaıdy. Árkimge atqaryp otyǵan qyzmetine, qabilet-qarymyna qaraı tapsyrma berip, onyń oryndalýyn qadaǵalaıdy. Sol úshin de ony áriptesteri syılap, qurmetteıdi. Áli esimde, biz Bókeńmen aqyl­­dasa otyryp, 1997 jyly Bas prokýratýranyń buǵan deıin bolmaǵan óziniń derbes, quqyqtyq jýrnalyn shyǵaratyn boldyq. Kóteretin máselesine, taqyrybyna saı oǵan «Zań jáne zaman» degen at qoıdyq. Bul aıtýǵa ońaı da, jeme-jemge kelgende ózindik qıyndyǵy bar sharýa bolatyn. Degenmen, jýrnaldyń redaksııa­syn uıymdastyryp, shtatyn bel­gilep, qarajattyq-materıaldyq máselelerin sheshýde Bolat Aja­qaıuly bizge kóp qoldaý men kómek kórsetti. Sóıtip, sol jyldyń mamyr aıynan «Zań jáne zaman» jýrnaly jaryq kóre bastady. Muny respýblıkadaǵy prokýratýra qyz­metkerleri úlken qýanyshpen qarsy aldy. О́ıtkeni, mundaı arnaıy basylymnyń ómirge kelýi olarǵa óz salalary boıynsha kó­keıde júrgen ózekti máselelerdi kóterip, ortaǵa salyp, bir-birimen pikirlesip, tájirıbe bólisýine jol ashyp, aqparattyq turǵydan mol múmkindik berdi. Sodan beri de on jeti jylǵa jýyq ýaqyt ótti. Búginde «Zań já­ne zaman» jýrnaly qalyptasqan, ózindik baǵyt-baǵdary bar, prokýratýra qyzmetkerleri ǵana emes, quqyqtyq-zańnamalyq taqyrypqa qyzyǵatyn basqa da oqyrmandar jazdyryp alyp oqıtyn aıtýly basylymǵa aınalǵan. Bolat Ajaqaıuly prokýrorlyq qadaǵalaýdy júzege asyrýmen qatar, prokýrorlardyń biliktiligin arttyrý jumystaryna da qatty kóńil bólip otyrdy. B.A.Sembınniń basshylyǵymen 1992 jyly Bas prokýratýranyń Oqý ortalyǵy bazasynda alǵash ret Prokýratýra organdary kadrlarynyń biliktiligin arttyrý ınstıtýty quryldy. 1997 jyly prokýratýra organda­ry kadrlarynyń biliktiligin arttyrý ınstıtýty Qazaqstan Res­pýblıkasy Bas prokýratýrasy janyndaǵy Zańdylyq, quqyq tártibin zertteý jáne prokýratýra kadrlarynyń biliktiligin arttyrý ınstıtýty bolyp qaıta quryldy. «Bárin kadr sheshedi» demekshi, qaı salada da kadrlyq quramnyń sapasy, olardyń biliktiligi men kásiptik deńgeıi aıtarlyqtaı ról atqarady. Sol bir jyldary Bolat Ajaqaıuly Bas prokýrordyń kadr­lar jumysy jónindegi orynbasary bola júrip, prokýratýra salasyna bilimdi, daıyndyǵy mol zańger mamandardy tartý, burynnan qyzmet istep júrgenderin eńbegine, tájirıbesine, kásipqoılyq deńgeıine qaraı ósirip, joǵarylatyp otyrý baǵytynda qyrýar jumystar at­qardy. Talaı talapty jastarǵa, bilikti mamandarǵa qoldaý kórsetip, sharapatyn tıgizdi. Elimizdiń túk­pir-túkpirinde jaýapty jáne bas­shylyq qyzmetter atqaratyn olardyń qaı-qaısysy da Bókeńniń esimin jyly­lyqpen eske alyp, alǵystaryn aıtyp otyrady. Qytaıdyń uly oıshyly Kon­fýsıı: «Adam qansha jerden oqyp-toqysa da óziniń teginen, tabıǵaty men bolmysynan alys ketpeıdi» deıdi. Sol aıtqandaı, Bókeńniń boıyndaǵy aqyl-parasat pen adamı asyl qasıetterdiń negizi ata-anadan daryǵan qan men sútten, tálim-tár­bıeden bastaý al­sa kerek. Jaqyn tanysa kelgende bil­genim, Bókeńniń ákesi Donda aqsaqal Jambyl oblysynyń Sarysý aýdanynda ustazdyq etip, uzaq jyldar oqý-aǵartý salasynda abyroıly da jemisti qyzmet atqarypty. Sonda Donda Sembın atynda orta mektep bar kórinedi. Osyndaı aǵartýshy-ustazdyń otbasynda dúnıege kelip, tálim-tárbıe alǵan Bolat 1960 jy­ly mektepti bitirgen soń óziniń týǵan jerindegi Kalının atyndaǵy keńsharda úsh jyldaı mehanızator bolyp jumys istegen. Ásker qatarynda bolyp, azamattyq boryshyn da ótep, ońy-solyn tanyp baryp, zańgerlik mamandyqty tańdaǵan. 1969 jyly sol kezdegi S.M. Kırov atyndaǵy Kazaq memlekettik ýnıversıtetiniń zań fakýltetin oıdaǵydaı bitirgen soń arnaıy joldamamen Taldyqorǵan oblysy, Gvardııa aýdany prokýrorynyń kómekshisi etip jiberilgen. О́ziniń iskerligimen, kásip-mamandyǵynyń qyr-syryn meń­gerýge degen umtylys-talabymen kózge túsken Bolatty sol jyly-aq oblys prokýrory aýdan pro­ký­ratýrasynyń tergeýshisi qyz­metine ósiredi. Senim artý bar da, ony aqtaı bilý bar. Sondaı senimdi abyroımen aqtaı bilgen B.Sembın kóp uzamaı, ıaǵnı 1972 jyly Kırov aýdanynyń prokýrory qyzmetine taǵaıyndalady. Aýdan prokýrory bolyp B.Sembın toǵyz jyl boıy abyroıly qyzmet atqarady. 1981 jylǵy qarashadan bastap 1985 jylǵy mamyr aıyna deıin B.Sembın Torǵaı oblysy prokýrorynyń orynbasary. 1985 jylǵy mamyr aıynan bastap 1988 jyldyń qyrkúıek aıyna deıin Qaraǵandy oblysy prokýrorynyń birinshi orynbasary bolyp qyzmet atqarady. 1987 jylǵy mamyr aıynda Torǵaı oblysynyń prokýrory bolyp taǵaıyndaldy. 1988 jyly tamyz aıynda Almaty kólik prokýrory qyzmetine aýysady. 1990 jyly tamyz aıynda Qazaq KSR prokýrorynyń orynbasary, 1992 jyly qańtar aıynda Qazaqstan Respýblıkasy prokýrorynyń orynbasary – Qazaq kólik prokýrory qyzmetine taǵaıyndaldy. 1993 jy­ly tamyz aıynda Qazaqstan Res­pýblıkasy Bas prokýratýrasy kadr basqarmasynyń bastyǵy, 1995 jy­ly Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýrorynyń orynbasary, 1997 jyly Taldyqorǵan oblysynyń prokýrory bolyp jemisti qyzmetter atqardy. Munyń bárin men nege tizbelep aıtyp otyrmyn. «Talaptyǵa nur jaýar» nemese «О́zi jaqsy adamǵa bir kisilik oryn bar», deıdi. Kez kelgen adamnyń ósip-órkendeýi, jaýapty qyzmetterge joǵarylatylýy ózine – talabyna, umtylysyna baılanysty. Bolat Ajaqaıulynyń ómirbaıany, eńbek joly osyny dá­leldep turǵandaı. Oǵan qosa, onyń ómir joly, qyzmettik baıany búgingi urpaqqa úlgi-ónege bolarlyqtaı. Qurmetti demalysqa shyqqan­nan keıin de  B.Sembın qol qýsy­ryp qalǵan joq. Bilikti zańgerdiń kóp jyldyq baı tájirıbesi eskerilip, ádilet organdaryna ju­mysqa shaqyryldy. 1998 jyly Almaty qalasy Ádilet basqar­masynyń Sot oryndaýshylary departamentiniń dırektory qyz­metine taǵaıyndalyp, onda eki jyldaı jemisti qyzmet atqardy. Prokýrorlyq-tergeýshilik tá­­­­ji­rıbesi mol B.Sembın endigi bir mezet óziniń ómirin ǵylymı-oqy­týshylyq qyzmetke arnady. Bul baǵytta da Bolat Ajaqaıuly eleýli jetistik-tabystarǵa jetip, quqyqtanýshy ǵalymdar arasynda zor qurmetke ıe boldy. B.Sembın 2000 jyly L.N. Gý­mılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtette ınstıtýt dırek­torynyń orynbasary qyz­metine taǵaıyndaldy. Atalǵan ýnıversıtette B.Sembınniń qatysýymen birqatar ońdy jáne mańyzdy is-sharalar júzege asyryldy jáne ol ǵylymı-oqy­týshylyq qyzmette de ózin kásipqoı maman retinde kórsete bildi. Sonyń nátıjesinde, Bolat Ajaqaıuly 2000 jyly Astana qalasynda endi ashylǵan Qazaq Gýmanıtarlyq zań ýnıversıtetiniń prorektory qyzmetine shaqyryldy. 2001 jyly atalǵan oqý ornynyń Ulttyq quqyq jáne saıasattaný ınstıtýtynyń dırektory boldy. Osy kezeńde Qazaq Gýmanıtarlyq zań ýnıversıtetine elimizge tanymal ǵalym oqytýshylar jumysqa shaqyrylyp, oqý ornynyń pro­­fessorlyq-oqytýshylyq qu­ramynyń sapasy artyp, stýdentter biliminiń deńgeıi kóterildi. Alǵashqy jyldary jańa oqý ornynyń jumysyn uıymdastyrý kezinde oryn alǵan qıyndyqtarǵa qaramastan, Qazaq Gýmanıtarlyq zań ýnıversıteti az ýaqyt ishinde elimizdiń jetekshi zań oqý ornyna aınaldy. B.Sembın 2003-2008 jyldary Qazaq Gýmanıtarlyq zań ýnıversıtetiniń qylmystyq sot isin júrgizý jáne krımınalıstıka kafedrasynyń meńgerýshisi qyzmetin atqardy. Kafedra meń­gerýshisi retinde kafedra ýnıversıtette ǵana emes, elimizdegi úzdik kafedra qatarynda boldy jáne ǵylymı baǵytta birqatar jańa jetistikterge jetti. 2008 jyldan qazirge deıin Qazaq Gýmanıtarlyq zań ýnıversıteti Dırektorlar keńesiniń tóraǵasy. B.Sembın 2000 jyldan beri tek ákimshilik-basshylyq qyz­mettermen qosa, ǵylymı-oqy­týshylyq qyz­met­­pen aınalysyp keledi. Ol L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń, Qazaq Gýmanıtarlyq zań ýnı­versıtetiniń qylmystyq is júr­gizý jáne krımınalıstıka kafe­drasynyń professory. Prokýrorlyq-tergeý, ákimshilik-basshylyq jáne ǵylymı-oqytý­shylyq qyzmetterden basqa Bolat Ajaqaıuly memlekettik jáne qoǵamdyq qyzmettermen de aınalysty. B.Sembın 1973 jyldan 1981 jylǵa deıin Taldyqorǵan oblysy Gvardııa aýdandyq halyq depýtattary keńesiniń depýtaty, 1987-1988 jyldary Torǵaı oblystyq halyq depýtattary keńe­siniń depýtaty bolyp saılandy. B.Sembınniń qajyrly da eleýli eńbekterin memleket eske­rip, 1986 jyly «Qurmet belgisi» ordenimen jáne «Qazaqstan Res­pýblıkasy Táýelsizdiginiń 20 jyl­dyǵy» medalimen marapattaldy jáne 2002 jyly 16 jeltoqsanda Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­dentiniń alǵysyn aldy. B.Sembınge 1990 jyly «3 synypty memlekettik ádilet keńes­shisi» degen joǵary synyptyq shen berildi. 1990 jyly «Qazaqstan Respýb­lıkasy prokýratýrasynyń qurmet­ti qyzmetkeri» belgisimen marapattaldy. Imandylyq adamnyń ajaryn ashyp, abyroıyn ósiredi. Ja­nyna izgilik nuryn quıady. Ata dinimiz ıslamǵa degen qurmet pen adaldyqty paryz sanaǵan Bókeń kúlli musylman qaýym úshin qasıetti meken sanalatyn Mekke men Mádınege sapar shegip, qajy atanyp qaıtty. Búkil sanaly ǵumyryn, talanty men qabilet-qarymyn, kúsh-jigerin zańdylyq pen quqyq qorǵaý salasyna arnap, jemisti qyzmet etken prokýratýra ardageri, ulaǵatty zańger, ustaz-ǵalym Bolat Ajaqaıulyna aldaǵy ýaqytta da myqty den­saýlyq, uzaq ómir, otbasynda yn­tymaq pen bereke-birlik tilegimiz keledi. Bókeńniń boıyndaǵy izgi qasıetter, ol atqarǵan ıgilikti ister urpaǵymen jalǵasyn tapsa eken deımiz. Sonda ǵana biz ulttyq rýhy óshpegen, sabaq­tastyqtan, salt-dástúrden aınymaǵan «Máńgilik El» bolyp qalamyz. Beket TURǴARAEV, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen zańgeri, zań ǵylymdarynyń doktory, professor.