Káriliktiń keselderimen qalaı kúresemiz?

Ǵalymdar nemese sala mamandary bolmasa, ózge adamdar kún­­delikti tirshiliktiń qamymen júrip kognıtıvti fýnksııalar degen uǵym­dy eskere bermeýi múmkin. Ol degenimiz, bizdiń kádimgi ómir súrý úderisimiz. Kognıtıvti qyzmettiń bes túri bar. Onyń birinshisi gnozıs – kórý, estý arqyly málimetterdi syrttan qabyldaý. Ekinshisi, praksıs – dene qımyly, ıaǵnı otyrý, turý, júrý, júgirý, aıaqtyń, t.b. Úshin­shisi – sóıleý. Tórtinshisi – este saqtaý qabileti. Besinshisi – aqyl-oı qabileti. Osy aıtylǵan kognıtıvtik fýnk­sııalar qan qysymynyń órle­ýiniń, qan tamyrlarynyń sklerozǵa ushyraýynyń, mıdyń neshe túrli aýrýlarynyń, ortalyq júıke júıesi men julyn keselderiniń sal­darynan ýaqyt óte kele úl­ken ózgeristerge ushyraıdy. Bul adamdardyń ómir sapasyn tó­mendetedi. Bizdiń bul jerde kó­terip otyrǵan máselemiz – ko­gnıtıvti fýnksııalary buzylǵan kári adamdardyń jaıy. Búginde Astana qalasynyń «Qarttar men múgedekterge arnalǵan úıinde» 80-nen asqan jáne 100-ge taıaǵan 65 adam bar. Bularda joǵaryda aıtylǵan keselder joq. Biraq kárilikke baılanys­ty osy qyzmetteri buzylǵan. Ol qyzmettiń buzylýy este saqtaýdyń nasharlaýynan, aqyl-oıdyń tómendegeninen, málimet qabyldaý múmkinshiliginiń azaı­ǵanynan, aqyl-oıy, este saqtaý qabileti, málimet qabyldaý qa­sıeti túgel tómendep, sóıleý múm­kinshiligi azaıýynan, eń sońynda, eshbir syrttan kelgen keselsiz-aq, qımyldyń nasharlaı túsýinen kórinedi. Qımyldyń barlyq túri birden kemip ketpegenimen, jeke-jeke túrleri buzylýy múmkin. Múgedekter men qarttar úıindegi meniń baqylaýymdaǵy kisilerdiń túgelge jýyǵynyń kognıtıvtik fýnksııalary nasharlaǵan dep aıtýǵa bolady. Mysaly, 1933 jyly týǵan Z.S. joǵary bilimdi, kezinde muǵalim bolyp jumys istegen. Aqyl-esi, sóıleý qabileti jaqsy bolǵanymen, ortalyq júıke júıesin basqaratyn qol qımyly buzylǵan. Qoly qozǵalady, biraq kıiminiń jeńin kııýge qabiletsiz. Tek meıirbıkelerdiń arqasynda ǵana kıinedi. Sol sııaqty keıbir kisilerde qýyqty ortalyq júıke júıesi basqarmaıtyn bolǵandyqtan, álsin-álsin jeńil dáreti toqtamaıdy. Ár kiside kognıtıvtik qyzmettiń bir túri nemese birneshe túri bu­zylýy múmkin. Mysaly, 1930 jyly týǵan A.S.-nyń este saqtaý qabileti buzylsa, V.I.-diń málimet qabyldaýy durys emes. Sondaı-aq, aqyl-oıdyń, estiń kemýine baılanysty 1928 jylǵy Iа.S. esimdi qart aljyǵan dese bolady. Árıne, bul jaǵdaı olardyń ómiriniń sapasyn tómendetip otyrǵany belgili. Osy jerde men kóterip otyrǵan máselemen alys shetelderdiń jáne Reseıdiń ǵalym dárigerleri aınalysýda. Gerontolog N.Iаhnonyń aıtýynsha, bul qyzmettiń buzylýynyń jeńil, ortasha jáne aýyr túrleri bolady. Osy jaǵdaılarǵa sáıkes dáriler qoldaný kerek. Mysaly, Reseı men Fransııada qazir «Tana­kan» preparaty keń kólemde qoldanylady. Keleshekte solardyń nátıjesin eskere otyryp, osy preparatty biz de qoldanýymyz kerek dep esepteımin. Osy ótken ýaqyttarda men óz tájirıbemde joǵaryda kórsetilgen kisilerge «Ensefabol», «Fezam», «Amınalon», «Kavınton», t.b. dári­lerdi qoldanyp júrdim. Qazirgi kezde Qytaıdyń bıologııalyq aktıvti qospalaryn, ıaǵnı mı ju­mysyn jaqsartatyn kalsıı, myrysh, shaı, kordıseps qolda­nýdamyn. Árıne, men naqty ǵylymı ju­myspen aınalysyp júrgenim joq. Tek psıhoterapevt dáriger retinde kúndelikti tájirıbelik jumystar is­­­teımin. Bul maǵan tómendegideı qo­ry­tyndyǵa kelýime senim berip otyr. Joǵarydaǵy aıtylǵan dáriler men «Tanakandy» jastary 60-65-ten asqandarǵa biz ár toqsan ne jarty jyl saıyn aýystyryp berip tursaq, kog­nıtıvtik qyzmettiń buzylýyna ne ilgerileýine jol bermeımiz. Ol ómirdiń sapasyn jaqsartýǵa kómektesedi dep oılaımyn. Sapaly ómir súrý degenimiz –  adamnyń óz-ózine qamqorlyq jasaýy. Ábil PIRZADAEV,  joǵary synypty psıhoterapevt. ASTANA.