2013 jyldyń 9 qańtarynda «ata-anamyz» degen ótinishpen kabınetime Amangúl Suńǵabaı degen ana 3-4 adamdy bastap kirdi. Janyndaǵy azamatty Toqbergen Ábıev dep tanystyrdy. «Sizge myna kisiniń suraqtary bar eken?»,- dep Amangúldi sózge jeteledi. Alaıda, óziniń tilshilikpen kelgeni jóninde nemese beınekameraǵa túsiretini jaıynda eshteńe aıtqan joq.
Men Amangúldiń suraqtaryna jeke-jeke jaýap berdim. Sóz sońynda olardyń meni jasyryn kameraǵa jazyp otyrǵanyn baıqap orynbasarlaryma: «Mynalar meniń sózimdi jasyryn kameraǵa jazyp otyrypty. Dereý toqtatyńdar!»,- dedim. Sol-aq eken, olar taıyp turdy. Men aýyldyq ýchaskelik ınspektor Shyńǵysqa, aýdandyq IIB bastyǵynyń orynbasary Ermek Medeýbaevqa telefon shalyp, bolǵan jaıdy málimdedim.Al birneshe kúnnen keıin atalǵan kadrlar «Abıev-kz» saıtynda jarııalandy. Dál bir jemqorlardy ustap alǵandaı, bul shýdy respýblıkalyq deńgeıge deıin kóterip, meniń jáne mektebimizdiń, aýdan men oblysymyzdyń bedel, ataq-abyroıyna kir keltirdi. Jóndi-jónsiz kinálaýlardy ájýa sýrettermen kórsetti. Tipti mektebimizdiń oqýshylaryna deıin saıttaǵy keskindi kórip, rýhanı soqqyǵa ushyrady. Nashar kózqarastar qalyptastyrdy.Bir qyzyǵy, Ábıev jáne onyń qolshoqparyna aınalǵan Amangúldiń kótergen shýy boıynsha Aqmola oblystyq bilim baqylaý departamenti 5-8 aqpan aralyǵynda tórt kún boıy jospardan tys memlekettik tekseris júrgizdi. Sodan keıin de oblystyq, aýdandyq quqyq qorǵaý organdary birneshe ret tekseris júrgizip, tııanaqty dálelder tappady. Tekserister muǵalimderimizdiń júıkesin juqartyp, oqýshylar men ata-analar arasyndaǵy ártúrli alyp-qashpa áńgimelerge muryndyq boldy.Osy oraıda, bizge de, oqyrmanǵa da «Ábıev degen kim?» degen zańdy suraq týady.
«Zakon ı pravosýdıe» basylymynyń burynǵy bas redaktory bolǵan Toqbergen Ábıev myrza Qazaqstan qarjy polısııasy jaǵynan 2008 jyly mamyrda «sot organdary qyzmetkerleriniń ústinen astyrtyn aıǵaq jınap berý úshin qarjy polısııasynyń jaýapty qyzmetkerine 1600 dollar jáne 50 myń teńge para bermek boldy» degen aıyppen tutqyndalyp, túrmede 3 jyldyq jazasyn ótegen soń bostandyqqa shyǵyp, qazir biz tilge tıek etip otyrǵan «Abiev.kz» saıtynyń jetekshisi ári júrgizýshisi bolyp qyzmet atqarady eken.
«Azattyqqa» bergen bir suhbatynda ol: «Túrme adamdy ózgertpeı qoımaıdy. Adam ne jaman jaǵyna, ne jaqsy jaǵyna ózgeretini sózsiz. Jaqsy degenimiz – óz isin saralap, ómirge degen kózqarasy ózgerý degen maǵynada. Onda kóp jaıttardy oılanýǵa múmkindik bar, ýaqyt kóp. Sondyqtan qazir kóp nársege degen kózqarasym ózgerdi. Buryn quqyq qorǵaý júıesin bilsem, endi saıasattan habardar bolyp qaldym. Men buryn jemqorlyqpen kúreste prezıdentke kómektesip kelsem, qazir oılana kele prezıdenttiń saıasatynan kóńilim qaldy. Biraq jumys isteý kerek. Sondyqtan óz isimdi odan ári jalǵastyramyn», – depti. Bul arada, endigi «jalǵastyratyn isi», «ózgergeni» qalaı bolar eken? - degen taǵy bir suraq týady.
T.Ábıevtiń óz paıymynsha jýrnalıstıkany, zańdy jaqsy biletin sııaqty. Biraq, T.Ábıev óziniń jýrnalıstik quqyǵyn artyǵymen paıdalanyp otyrǵanyn bilmegen be, bilse de ádeıi sondaı qadamǵa baryp otyr ma? Ol jaǵy asa anyq emes. Sebebi, QR BAQ týraly zańynyń 21-babynda kórsetilgen jýrnalıstiń mindetterinde: «shyndyqqa sáıkes kelmeıtin aqparatty taratpaýǵa; jeke jáne zańdy tulǵalardyń zańdy quqyqtary men múddelerin qurmetteýge; azamattarmen suhbat júrgizgen kezde dybys- nemese beınejazbany paıdalanýǵa kelisim alýǵa» quqyly ekeni kórsetilgen. Al Toqbergen Ábıev myrza bul qaǵıdany óreskel buzyp otyr. Ol óziniń saıty arqyly «shyndyqqa sáıkes kelmeıtin aqparatty taratty; jeke (meniń) jáne zańdy tulǵalardyń(mektep, aýdan, oblys ákimshiligi) zańdy quqyqtary men múddelerin qurmettemedi; menimen suhbat júrgizetindigi jáne ony kameraǵa jazyp jatqandyǵy jaıynda menen kelisim almady. Azamattyq kodekstiń 145-babynda: «Qandaı da bir adamnyń sýrettik beınesin onyń kelisiminsiz, al ol qaıtys bolǵan jaǵdaıda - muragerleriniń kelisiminsiz paıdalanýǵa eshkimniń de quqyǵy joq» delingen.
«Abıev.kz» nemese onyń jetekshisi Toqbergen Ábıev jáne olardan «jýrnalıst» degen kýálik alyp otyrǵan Amangúl Suńǵabaı, menen alǵan keskin jazbalardy meniń kelisimimsiz aqparatta jarııalaý arqyly meniń jeke ómirime qol suǵyp, ar-namys, ataq-abroıyma kir keltirýge nege áýes boldy. Meniń ǵana emes mektep muǵalimderiniń, basqa da ákimshilik tulǵalardyń qoǵam aldyndaǵy ataq-abyroıyn tómendetip, saıttyń oqyrmandary aldynda masqaralaýǵa bardy. Sondaı-aq, sol kelgeninde qalypty kúımen júrip jatqan oqý úrdisine kedergi keltirdi. 22 qańtarda mektep zalynda ótken ákimniń esep berý jınalysyn shýǵa aınaldyrǵan «Ábıev»-shyldar jınalys aıaqtalǵan soń, zal ishinde daýys kóterip, ákimderdi qýyp, mektep dırektoryna, oqý isi meńgerýshisine qarsy sózder aıtyp daýryqty. Jáı ǵana daýryqqan joq, S.Amangúldi jeliktirip aýdan ákiminiń orynbasary A.Qaramanulynyń aldyndaǵy qaǵazdaryn jyrtyp, bilim bóliminiń basshysy Q.Esenbekulynyń jaǵasynan alatyn «teatrlanǵan qoıylym» jasady. Taǵy da esh kelisimsiz kelse-kelmes kadrlar túsirýge kiristi. Oqıǵa ústinde eki ezýi eki qulaǵyna jetken Toqbergen myrza Amangúldiń qasynda bolyp, oǵan dem bergen syńaı tanytyp, máseleniń ýshyǵyp, shýdyń kóbeıýine sebepker boldy. Ári osy kórinistiń bárin túsirip alyp, keıinnen óziniń saıtynda jarııalady.
Toqbergen Ábıev jáne ol jeliktirip, tilshi kýáligin bergen Amangúl Suńǵabaı joǵarydaǵy shýlary arqyly búkil aýyl, aýdan, oblysty masqaralaıtyn áreketke baryp, qoǵamdyq tártipti búldirýge, eldiń mazasyn alýǵa bardy. Qylmystyq kodekstiń 257-babynda kórsetilgen buzaqylyqtar jasady. Naqty aıtqanda, 241- bapta kórsetilgen halyqty jappaı tártipsizdikke bastaıtyn áreketter qalyptastyrdy. Ákimshilik kodekstiń 386-, 390-, 392-, 404 baptaryndaǵy áreketterdiń qalyptasýyna negiz qalady.
Biz endi, Ábıevtiń qalaı «ózgergenin», «isin qalaı jalǵastyrǵanyn» tolyq kórdik. Osy sátte «onyń qasyndaǵy Amangúl Suńǵabaı degen kim? - degen taǵy bir suraqtyń shekesi kórinedi.
Amangúl Suńǵabaı - Qoıandy aýylynyń turǵyny. Mońǵolııada týǵan. Kúıeýinen ajyrasqan. Turaqty jumysy joq. Úsh balasy bar, ekeýi mektepte oqıdy.О́ziniń ómirde kórgen joqshylyǵynyń esesin ózgelerden alǵysy keletin psıhıkalyq ózgeriske ıe. О́zin zań biletin, oqyǵan adam retinde kórsetýge tyrysady. Aryz jazýdan sharshamaıdy. Arnaıy oqý orynyn taýyspasa da kóp eshkimge kórsete bermeıtin dıplomy bar. Qoıandy aýylynda «Jańa qadam» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Nuh Orazhannyń sońynan «shyraq alyp túsip» sol kezde atyshýly bolǵan.
2012-2013 oqý jylynda Qoıandy mektebiniń bastaýysh synyp muǵalimderi – Gúljaınat Muratqyzy Saparova men Altyn Daýylbaıqyzy Bitikovanyń ústinen jalǵan aıyptaýlar keltirip, ol derekter dálelsiz dep tanylǵan. 2013 jyldyń mamyr aıynda aýdan ákiminiń mektepte ótken jınalysynda ortaǵa shyǵyp ákimge jáne aýdandyq bilim bóliminiń basshysyna «jemqorlar!» dep aıqaılaǵan. Al osy jyldyń qyrkúıek aıynda aıaǵy aýyr Altyn Daýylbaıqyzyna taǵy da aıyptaýlar taǵyp, onyń densaýlyq jáne kóńil kúı jaǵdaıynyń álsireýine, em alýyna sebepker bolǵan. Taǵy osy jyldyń 27-shi qyrkúıeginde ótken Qoıandy mektebiniń ata-analarmen bolǵan mektepishilik jınalysynda jáne 2014 jyly 22 qańtardaǵy ákimderdiń esep berý jınalysynda negizsiz aıyptaýlarmen shý shyǵaryp ákimshilik kadrlarynyń jaǵasynan alǵan. Ol osy jáne basqa da ártúrli áreketteri arqyly halyqtyń ishine irtki salyp, úkimetke degen narazylyqtyń qalyptasýy úshin jantalasa júgiredi. Sol úshin de Qoıandy aýylynyń aqsaqaldary 12 aqpanda aýyl ákimi Qaırolla Tashetovtyń qatysýymen arnaıy aqsaqaldar keńesin ótkizip, Amangúl Suńǵabaıdy aýyldan alastaýdy talap etken.Endi qarańyz, «eki qaraqshy toǵaıda tabysypty», degendeı osy Amangúl Suńǵabaıǵa Toqbergen Ábıevtiń tilshi kýáligin berip, jeliktirýi, ol bergen aqparattardy jóndi-jónsiz «Abiev.kz» saıtynda jarııalaýy neni uqtyrady?
Áldekimder Qoıandy syndy sheshýge tıisti máseleleri birshama qordalanǵan aýyldy álde qandaı bir turaqsyzdyqqa bastaý úshin belgisiz áreketterge baryp otyrǵan joq pa? Osynsha kúrmeýi kúrdeli máselelerdi kúnde kórip otyrǵan quqyq qorǵaý oryndary ne bitirip otyr? «Aýyryp em izdegen jón be, aýyrmaıtyn jol izdegen jón be?». Otty tutanbaı turyp óshirý kerek pe, órtke aınalǵan soń baıbalam salý qajet pe?
«Ábıevshilerdiń» arǵy oıy ne? Al olardyń aryzy boıynsha zańdy-zańsyz tekserýler uıymdastyryp, mektepti ǵana emes, aýdan men aýyldy álekke salǵan mekemelerdiń isin qalaı túsinýge bolady?
El birligi men halyq tynyshtyǵynyń mańyzdylyǵyn eskere otyryp, bul jaǵdaılardy quzyrly mekemelerdiń qulaǵyna jetkizgim keldi.
Jádı Shákenuly,
Qoıandy aýyldyq orta mektebiniń dırektory.
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń jáne Eýrazııa Jazýshylar odaǵynyń múshesi.
Mátin: Jádı Shákenuly.
Foto: Ru-vederko.Iivejournal.com.