– Smaǵul Abatuly, siz ádebıet pen tarıhty teń ustap, qos qanatyńyz sııaqty irgeli eki salanyń qııa-qatparyna erkin samǵap, qatar qyzmet etip kelesiz. О́zge qalamgerlerden basty daralyǵyńyz da osynda. Jer-Ananyń júzine bir syzat tússe, ol sózsiz jazýshynyń júreginen ótedi. Ýkraınadaǵy jaǵdaıǵa sizdiń alańdamaýyńyz múmkin emes, álemdik qaýymdastyqtyń mazasyn qashyrǵan ahýaldy qalaı baǵalap otyrsyz?
– Aqparat quraldary taratqan habar-oshardy oqı alatyn jer betindegi árbir adam Ýkraınanyń basyna túsken náýbetke alańdap otyrǵany belgili. Tańǵy uıqymyzdan kózimizdi tyrnap asha sala, «bir túnniń ishinde ne ózgerip ketti eken?» degen saýalmen oıanyp, jaǵdaıdy bilgenshe boıdy mazasyzdyq bıleıdi. Birinshiden, biz Ýkraınada bolyp jatqan qantógiske jan-tánimizben qarsymyz. Shartarap shoshyna qaraǵan bul áskerı qaqtyǵysty esh aqtaýǵa bolmaıdy.
– Halyqty tarıh tárbıeleıtininiń bir mysalyn búgingi Ýkraına halqy kórsetip otyr. Bir emes, birneshe márte joıdasyz genosıd kórgen ýkraın eli budan ary ozbyrlyqqa tóze almaıtynyn bildirip, áskerı áleýeti áldeqaıda qýatty elge qarsy tabandy kúres júrgizip jatyr. Kishi halyqtyń rýhy adam nanǵysyz ósken. Keshegi qaraly tarıh halyqqa tárbıe beredi eken dep otyrǵanymyz da sondyqtan. Al biz she, biz de tarıhtyń talaı qylkópirinen ótip, zulmat keshken halyqpyz ǵoı, biz tarıhtan sabaq aldyq pa?
– Baıqasaq, osyǵan deıin Ýkraınada bir-birine sálem bermeı júretin saıası qaıratkerler el basyna kún týǵan kezde barlyq ókpe-nazyn umytyp, el týynyń túbine jınalyp, qolyna qarý alyp, Otanyn qorǵaýǵa shyqty. Eldiń burynǵy basshylary Poroshenko men Tımoshenkolardyń Zelenskıımen saıası kózqarasy qabysa bermeıtin edi. Biraq mundaǵy másele Ýkraına taǵdyry bolǵandyqtan, sol taǵdyr qyl ústinde qalyp, bulyńǵyr-bulaǵaı kún týǵanda, jeke múddesin jıyp qoıyp, bir atanyń balasyndaı ozbyrlyqqa qarsy turdy. Atys Ýkraına halqynyń basyn biriktirdi. Bul janjaldyń bizge berer basty sabaǵy – birlik. Basymyz birigýi kerek. Muny men nege aıtyp otyrmyn? Qańtar aıynda bizdiń eldiń basynda da dál osyǵan uqsas qaterli jaǵdaı oryn aldy. Qazaq jastary, jumyssyzdar, úısizder, kúısizder, bazarda arba súırep júrgender, tapqany tamaǵyna jetpeıtin kembaǵal halyq uzaq jyldar boıy bılikten úmit kútti. Táýelsiz elde ómir súrip jatqanyna, jaǵdaıynyń ońalaryna senip keldi. Sóıtip, otyz jyl ótip ketti. Áleýmettik máselesi sheshilmedi. Kerisinshe, bul jaǵdaı Qazaqstannyń asty-ústi baılyǵyn óz qolyna shoǵyrlandyrǵan 162 adamnyń paıda bolýyna jáne qatarynyń arta túsýine ákeldi. Qazaq jastary kedeıliktiń qamytyn kıip, bir baspanaǵa qol jetkize almaı júrgende, olar shetelden elıtalyq páterler, záýlim saraılar satyp alyp, el aman, jer qarada úrim-butaǵyn sonda qonystandyryp, ózderi munda shalqyp ómir súrdi. Bulardyń birde-biri kásip istep baıyǵan adamdar emes, memlekettik qyzmette júrip memleket ıeligindegi halyqtyń qazynasyn maıshelpekke aınaldyryp, jemqorlyqpen aınalysqany barshaǵa málim aqıqat. 162 adamnyń baılyǵy – búgingi Qazaqstannyń jarty baılyǵy. Mine, osyndaı aqparattar 2 mln jumyssyzdyń edáýir bóligin kóshege shyǵardy. Olardy «kóshege nege shyqtyń?» dep aıyptaýǵa eshkimniń haqysy joq. Bala-shaǵasyn baǵa almaı, qınalyp júrgen sol balalardyń ornynda biz bolsaq, tipti azamattyq ustanymy bar, qoǵamǵa saý kózben qaraı alatyn kez kelgen adam, osylaı aıǵaılap alańǵa shyqqan bolar edi. Sondyqtan qara halyqqa ókpemiz bolmaýǵa tıis.
– Jaǵdaıdyń bir-aq sátte ózgerýi múmkin ekenine bárimizdiń kózimiz jetti. Memleket bolyp qalý, ult bolyp qalý máselesi týyndaǵanda ishten shyǵatyn jaýdyń da bolatynyn, Otanyn satatyn opasyzdardyń da shyǵatynyn kórdik. Qazaq elin bólshekteý kimderge tıimdi?
– О́kinishke qaraı, áleýmettik ádiletsizdikke ushyraǵan ondaǵan myń adamdy ishki-syrtqy destrýktıvti kúshter paıdalandy. Dereý solardyń aldyna shyǵyp, qolyna qarý berip, «anany tona, mynany qırat» degen shetelden kelgenderdiń buıryǵyn oryndady. Kóshege shyqqan qalyń tobyr, yzaly jastar Qazaqstandy tóńkermek nıettegi saıası kúshterdiń qolshoqparyna aınaldy da ketti. Olardyń jalǵyz-aq maqsaty boldy – Qazaqstandaǵy Prezıdent bıligin qulatý.
Biz dál osy mezette úlken alasapyrannyń aldynda turdyq. Búkil Qazaqstandy qamtıtyn azamat soǵysynyń órti laýlaýǵa bir qadam ǵana qaldy. Klandar arasyndaǵy naǵyz bılikke talas sol sátte bolatyn edi. Bılik qulaǵannan keıin Qazaqstandaǵy ishki separatızm birden bas kótergen bolar edi de, elimizdiń soltústiginiń búlikke ushyraý yqtımaldylyǵy artty. Oǵan eki kúnniń birinde «Qazaqstandy kezinde biz syıǵa tartqanbyz, soltústiktegi halyqqa sender zorlyq-zombylyq kórsetpeńder, olardy qorlamańdar» dep qoltyqqa sý búrkip otyrǵan shovınıstik pıǵyldaǵy Jırınovskıı, Novıkov, Zıýganovtardyń Máskeý jaqtan álsin-álsin baǵyttap jatatyn buralqy jebesi jetkilikti. Elimizdiń soltústigin bólip alý úshin ishten búliktiń shyǵýy olardyń upaıyn túgendeı túsedi. Qazaqstan halqyn bir-birine qarsy qoıyp, bılikti álsiretip, álsirep, dármeni ketkende, qazaq jerin bólshekteý kerek bolyp tur. Qańtardyń alǵashqy kúnderi biz dál osyndaı apattyń aldynda turdyq. Jar basynan qulap ketýge shaq turǵanda, Prezıdent búkil bılikti óz qolyna alǵannan keıin kók týymyz qulamaı, aman qaldyq.
Tóńkeriste qurbandar boldy. О́ıtkeni kóterilisti basqarýshylar qarýlanyp, qarýly kúshti ajyratyp jatpastan, jappaı qarý qoldana bastady. Almaty qalasynyń ákimdigi men Prezıdent rezıdensııasy otqa orandy, bul bergi jaǵy, al túpki maqsat televızııaǵa qol jetkizip, Almatynyń kepildikke alynǵanyn jar salyp aıtyp, bıliktiń aýysqanyn, halıfat memleketi ornaıtynyn aıtý bolatyn. Otyz jyl boıy máz bolǵan táýelsizdigimiz, kók týymyz taban astynda kúırep túsýi múmkin ekenin biz birinshi ret sezindik. Tájikstandaǵydaı uzaq jyldarǵa sozylǵan azamat soǵysy bastalyp ketýi de ábden múmkin edi. О́kinishke qaraı, saldary aýyr bolatyn osyndaı qaýip-qaterdi barshamyz birdeı áli de tolyq sezinbeı otyrmyz.
Ýkraınanyń basyna túsken náýbet Qazaqstannyń basyna kelmesin. Ýkraınadaǵydaı jaǵdaı bola qoımas dep úmittenemiz, «bolmaıdy» dep te kesip aıtýǵa taǵy bolmaıdy. Sebebi Ýkraınaǵa shabýyl jasaǵan Kreml áli ornynda, sol ımperııalyq sezimnen arylmaǵan, sovettik júıeni armandaǵan keýdemsoq kúshter turǵanda, Qazaqstan qaýip-qaterden birjolata arylyp, mamyrajaı ómir súredi dep oılaý ańǵaldyq bolar edi. Bılik tóńiregindegi saıasatkerlerimizge ańǵaldyq jasaýǵa bolmaıdy. Endigi jerde ulttyq qaýipsizdigimiz, áskerimiz de, tipti oppozısııamyz da myqty bolýy kerek. Jańa Qazaqstandy qurýdy armandaıtyn kez kelgen el azamaty bılikke, jeke tulǵalarǵa, bir-birine degen ókpe-nazdaryn ysyryp qoıyp, táýelsizdiktiń kók týynyń túbine shoǵyrlanyp, birigýi kerek. Onsyz kúnimiz qarań. Basqa jol joq.
– 1920 jyldary RSFSR-diń ekonomıkalyq qylmysty qarastyrǵan áıgili 107-babynyń jańǵyryǵy áli umytylǵan joq. Osy bappen ustalǵan qazaq baılarynyń bári kámpeskege ushyrap, qolyndaǵy 46 mln maldan 4 mln ǵana qalǵan eken. Bul zań, bul bap qazir de bar. Qazir de baı-baǵlan qýdalanyp jatyr. Biraq ol baı men bul baıdyń tegi, minezi qalaı ózgerdi? Nege ózgerdi?
– Jańa Qazaqstan – sóz joq, tamasha ıdeıa. Qazaqstan jańarýy kerek. О́ıtkeni biz jetken jetistigimiz óz aldyna, jibergen kemshiligimizdi qaıtalamaýymyz kerek. Iаǵnı Jańa Qazaqstannnyń jaýy ne? Keshegi qańtar oqıǵasy bul saýalǵa tolyǵymen jaýap berdi. Jańa Qazaqstannyń birinshi jaýy – jemqorlyq. Jemqorlyq aıaqqa tusaý, halyqty baı men kedeı etip, bir-birine qarsy qoıady. Ekinshi jaýy – jumyssyzdyq. Jemqorlyq pen jumyssyzdyqtan qutylmaı, Jańa Qazaqstandy qurý múmkin emes. Shetel asyrylǵan Qazaqstan qarjysy qaıtarylýy kerek. Elimizde 2 mln jumyssyz bar dedik, bul tym kóp qoı, sonda jumyssyzdyqpen qalaı kúresýge bolady? Onyń bir joly, Amanat partııasy ómirge keldi. Osy partııanyń ár oblystaǵy, árbir aýdan, árbir aýyldaǵy ákimderi – osy partııa múshesi. Ákimder jumyssyzdyqpen kúres júrgizgisi kelse, ár eldi mekende turaqty túrde jumyssyzdar jármeńkesin uıymdastyrýy qajet. Jumyssyzdyqtyń turaqtylyqty buzatyn detonator ekenin túsinip, jumyssyzdyqpen kúresti birinshi orynǵa shyǵarǵanymyz jón. Iаǵnı árbir ákim óz óńirinde turatyn halyqtyń ishindegi úısiz, kúısiz, onynshy qabattan sekirgeli otyrǵan depressıvti otbasylardyń tizimin jasap, osy áleýmettik toppen naqty jumys jasaýdy qolǵa alýǵa tıis. Jumyssyzdar jármeńkesin júıeli uıymdastyryp, muqtaj topty osy jerge shaqyryp, jumys berýshimen kezdestirýi kerek. Muny jasaý kez kelgen ákimniń qolynan keledi. Marks aıtpaqshy, «Proletarıattyń shynjyrynan basqa joǵaltatyn eshnársesi joq». Ákimder muny búgin jasamasa, olardy erteń taǵy da kóshege shyǵarý túk te qıyn emes. Jumyssyzdyqty jeńýdiń bir joly retinde óz basym osy tásildi aldyǵa tartqan bolar edim. Jumyssyzdyqty jemqorlar týdyryp otyr. Eldiń baılyǵyn at tóbelindeı az ǵana adamdar qaltaǵa basty, odan syrt qalǵan qalyń buqaranyń ómiri kedeıliktiń shegine jetti. Qańtar oqıǵasy kezinde kóshege shyqqan da osylar. Memleketimizdiń turaqtylyǵy jolynda osy oqıǵa qaıtalanbas úshin jumyssyzdyq pen jemqorlyqty jeńýge kúsh salýy kerek.
– Qoǵam kúnde ózgerip jatyr, anyǵyn aıtqanda, qoǵamdy ınternet ózgertip jatyr. Áleýmettik jelidegi ártúrli kózqaras bılikpen arada keri baılanys ornatýǵa óte qolaıly. Alaıda qoǵam tájirıbeli saıasatkerlerdi toptastyryp «oppozısııa» dep atalǵan erkin oı ıeleriniń ótkir pikirin kópten beri estimeı ketti. Qazaqstanda osy oppozısııa bar ma? Ol ózi kerek pe?
– Biz osy ýaqytqa deıin oppozısııany prezıdenttik deńgeıde tyńdamaı keldik. Prezıdenttik deńgeıde tek ózimizdi maqtaıtyn adamdardyń ǵana pikirine qulaq astyq, jıynǵa tek solar shaqyryldy, tek solar ǵana áldeqandaı keńesterge múshe bolady. Bul da eskiliktiń qaldyǵy. Jańa Qazaqstan jáne onyń Prezıdenti endigi jerde saıası ınstıtýttardy damytýǵa, ártúrli áleýmettik toptar arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýǵa múmkindik beretin oppozısııanyń pikiri bar ekenin eskerip, qoǵamdy oppozısııa jáne oppozısııa emes dep bólmeýi kerek dep oılaımyn. О́ıtkeni oppozısııa – Qazaqstan halqynyń bir bóligi. Keshegi qańtar qyrǵyny kezinde jurt ákimderdi emes, solardy tyńdaǵanyn teriske shyǵara almaımyz. Ákimderdi qaıta-qaıta shaqyryp alyp tyńdaı berýdiń qajeti bar ma? Prezıdent bir sózi bıik, bir sózi alasa, ala-qula pikir aıtatyndardyń báriniń oı-pikirimen tanys bolyp, olarmen kezdesip, ózinshe tujyrym jasaǵany oń. Shyndyqty aıtyp, shyryldap júrgen oppozısııamen sanasatyn kún týdy. Birlik osydan bastalady. Qazaqstandaǵy bılik partııasynyń da, oppozısııanyń da maqsaty bireý, demokratııalyq qaǵıdamen ómir súretin Jańa Qazaqstan qurý bolsa, nege olardyń basy bir ústelde qosyla almaıdy? Báriniń basy jınalýy kerek. Oppozısııanyń paıdaly keńesterin qanjyǵaǵa baılaý degen sóz bul. Parlament tórinde Qazaqstannyń bolashaǵyna jumys isteıtin birneshe partııa bolýy kerek. Partııalar bir-birimen básekeles bolǵanymen, múdde – bir, bastysy, jaý bolmaýy kerek.
– Birlik týraly kóp áńgimelep otyrsyz, halyqty biriktiretin kóp faktordyń basynda til tur. Ýkraınaǵa qaraǵanda, Qazaqstannyń saıası júıesindegi erekshelik tym názik, kópultty ýnıtarly memleket bolǵandyqtan, elimizdiń birligine polımádenıet jiktelisi áser etpeı qoımaıdy. Bul keshe qańtar oqıǵasy kezinde halyq tóbesine kóterer bir kóshbasshy tulǵanyń tabylmaǵanynan da baıqaldy emes pe?
– «Qańtar oqıǵasy kezinde búkil halyqty bir aýyz sózben toqtatatyn tulǵa nege joq?» degen suraq, ras, kóp qoıyldy. Jaǵdaı bylaı. Shynyn aıtqanda, kóshege shyqqan sol balalarǵa aqyldyń keregi joq edi. Olar aqylǵa toıyp bolǵan. Ash adamǵa aqyldan góri talǵajaý eter tamaq kerek. Basynda úıi, qaltasynda tıyny, eki qolǵa ustaıtyn bir kúregi joq kembaǵal jandar tóńirekte tolyp júr. Arasynda jumysy bolsa da, aılyǵy 50 myń teńge ǵana bolatyn, onysy otbasyn asyraýǵa jetpeıtin turmysy tómender tipti kóp. Olarǵa aqyldyń keregi joq. Keshegi atalarymyz pir tutqan Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bı tirilip kelse de, tyńdaıyn dep turǵan olar joq. «Bala-shaǵamdy baǵatyn, bolashaǵyna alańdamaıtyndaı jalaqysy durys jumys ber» dep tur olar. Alańǵa basalqy sóz aıtýǵa shyǵatyn adamnyń ne aıtatyny da, sherýshilerdiń ne surap turǵany da belgili bolǵandyqtan, qazaqqa qadiri bar degen bir qaıratker de júregi daýalap, jınalǵan toptyń aldyna shyǵa almady. Jumysty kim beredi – bılik beredi. Olar bılikten otyz jyl boıy jumys surady, jaǵdaı surady, bılik qamtamasyz ete almady, anyǵynda, qamtamasyz etýge qulyqsyz boldy. Jemqorlyq toqtamaı, urlyq tyıylmaı, halyqtyń máselesi sheshilmeıdi. Bılik basyndaǵy sheneýnikter tonaǵanyn toqtatpasa, Amanat-tyń ózin balshyqqa batyramyz. Halyqtan bólinip qalǵan bıliktiń halyqqa keregi bar ma?
El tizginin qolyna alǵan Prezıdentimiz úlken qatelikterdi esepke ala otyryp, aıǵaılap júrgen, aldaǵy ýaqytta da aıǵaılaı beretin azamattarmen júzdesip, aıtqanyna qulaq qoıǵany jón. Onsyz aıǵaıdan qutylý múmkin emes. Aıǵaıdyń kóbeıýi, erteń ol úkimettiń ekonomıkalyq turǵydan áleýetiniń artýyna, eldiń jańarýyna, bedeline nuqsan keltiredi. Odan elge, qoǵamǵa esh paıda joq. Kóshedegi aıǵaı bıik ǵımarattardaǵy kabınetterde sheshimin tabýǵa tıis. Bul da ábden pisip jetilgen másele.
– О́tken 2021 jyly asharshylyqqa 100 jyl toldy. Osyny biz qalaı ulyqtap júrmiz jáne aldaǵy ýaqytta qalaı ulyqtaýǵa tıispiz? Nege osy ýaqytqa deıin únsiz otyrmyz?
– Qoǵamda jappaı beleń alǵan jaǵympazdyqtan, jemqorlyqtan, jumyssyzdyqtan sharshaǵan árbir azamat Jańa Qazaqstandy armandap otyrmyz. Eldiń basyn biriktiretin sımvolıkalyq qundylyqtar bolady. Mysaly, til, din tazalyǵy, dástúr beriktigi. Osy qundylyqtar júıeniń jemsaýyna túsip, ońbaı soqqy alǵannan keıin jaılaǵan tilsizdik pen dinsizdik qazaqtyń óz birligine aýyz saldy.
Az ulttardy baǵyndyrý saıasatyndaǵy basqa kemshiligin aıtpaǵanda, Keńestik kompartııanyń eń úlken keshirilmeıtin qylmysy dep Qazaqstandaǵy, Ýkraınadaǵy, Volga boıyndaǵy sharýalardyń aýzyndaǵy nanyn, qolyndaǵy malyn tartyp alyp, qyryp salǵanyn aıtýǵa bolady. Asharshylyqtyń, ásirese Qazaqstandaǵy kórinisi tym surapyl boldy. Birinshi asharshylyq 1918-1919 jyly boldy. Aq qashyp, qyzyl qýyp, ózara qyrqysyp júrip, qazaqtyń qorasyn typ-tıpyl etip, dalasyn taqyrǵa aınaldyryp ketti. Turar Rysqulovtyń aıtýynsha, bul ashtyqta 1mln 114 myń qazaq qyryldy. 1921 jylǵy ekinshi asharshylyqta 1 mln 700 myń qazaq ajal qushty dedik. Muny asharshylyqqa qarsy komıssııanyń belsendi múshesi bolǵan Muhtar Áýezovtiń deregi rastaıdy. Al Goloshekın uıymdastyrǵan kámpeskeden keıingi 1931-1933 jyldary bolǵan asharshylyqtan 2 mln 300 myń qazaq óldi. Bárin qosqanda 5 mln qazaq jer betinen joq bolyp ketti. Osy shyndyqty 70 jyl boıy aıta almaı keldik. Asharshylyqtyń aqıqatyn aıtýǵa endi kim bizge kedergi keltirip otyr?
Alda 31 mamyr asharshylyq pen qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni kele jatyr. О́kinishtisi, osy ataýly kún týraly zań qabyldanǵan kezde «asharshylyq» degen sóz mátinnen qasaqana alynyp tastaldy. Sol sebepti Parlamentimiz zańdaǵy «asharshylyq» degen sózdi ornyna qoıyp, tarıhı ádilettilik izimen qaıta jazýy kerek. Sóıtip, «31 mamyr – Asharshylyq jáne qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni» bolyp qaıta qalpyna kelýi kerek. Sonda ǵana bizdiń asharshylyqtyń da, qýǵyn-súrgin qurbandarynyń da aldynda júzimiz jarqyn bolady. Asharshylyq qurbany bolyp joqtaýsyz ketken jarty halyqtyń arýaǵyn memlekettik deńgeıde eske alatyn ýaqytty qashanǵy kútip otyramyz? Qaraly kún, azaly kún jarııalaýdy aıtpaǵanda, osy otyz jylda memleket bolyp joqtaýsyz ketken arýaqtardy eske alatyn 30 sekýnd únsizdik jarııalaı aldyq pa? Joq! Qazaqtyń basyna ornaǵan eń úlken qasiret osy – asharshylyq. Memlekettik deńgeıde azaly kún jarııalanyp, Tý tómen túsirilip, meshitter men shirkeýlerde duǵalar oqylýy kerek. Muny jasamaı, Jańa Qazaqstan qurý múmkin emes. Muny jasamaı, kommýnıstik ıdeologııanyń saldarynan arylýymyz múmkin emes. Shyn jańarǵymyz kelse, Goloshekın men Stalın uıymdastyrǵan kommýnıstik júıemen kelgen qylmystardy túgel aıtýymyz kerek. Budan ary tereńdeı túsetin bolsaq, Almaty qalasynda Aza saraıynyń irgetasy qalanýy kerek.
– Aza saraıy degen ne?
– Aza saraıy týraly oıymdy Qasym-Jomart Kemelulynyń ózine aıtqanmyn. Bul saraı maqsaty jaǵynan Londondaǵy Madam Tıýsso mýzeıimen qaraılas bolǵandyqtan, fransýz revolıýsııasynyń qurbandary men álemge áıgili qanisherlerdiń músini arqyly tarıh shyndyǵyn boıamasyz baıandap turǵan osy mýzeıdiń formatynda jasalsa degen usynysymyz bar. Bul mýzeıde orta ǵasyrdan beri Eýropa basynan keshken kúlli qatigezdikti balaýyz óneriniń sheberleri tolyqtaı túsindirip beredi, ár balaýyz músin únsiz keıippen tarıhtan syr shertip turady. Osyny aıtqanymda, Q.Toqaev: «Siz bilesiz be, Qazaqstanda balaýyzdan músin jasaıtyn bir-aq adam bar ǵoı» dedi. Balaýyz ónerin óz entýzıazmymen úırengen jalǵyz músinshiniń elordada turatynyn Prezıdentten estidim. Bul óner elimizde múlde damymaǵan. Bir esepten, eskerilmeı eleýsiz kele jatqan ónerdi óristetýge septigi de tıer me edi. Bul mýzeıge kirip-shyqqan kez kelgen adam, sheteldik týrıster 1916 jyldan bastalyp, 1938 jylǵa deıin sozylǵan aqtańdaqtar tarıhymen tanysyp, asharshylyq zulmatyn, Alash qaıratkerleriniń tiri beınesin kórip, kóziniń jasy móltildep shyqqan bolar edi. Aza saraıynyń konsepsııasy – osy. Prezıdent qarsy bolǵan joq.
– О́tken tarıhty ulyqtaý úshin aldymen ǵylym kerek, sonyń negizinde óner jasalady. Siz balańyzben birge túsirgen «Aq boz úı» fılmi osy qısynnyń nátıjesi bolar?
– Prezıdentpen kezdesýde taǵy bir ıdeıamdy aıttym. «Aq boz úı» týraly ózińiz de jaqsy aıttyńyz. Biraq osy roman jelisimen asharshylyq týraly fılm túsirilýi kerek. Sol fılmniń ssenarııin jazyp alyp kelip otyrmyn» dedim. Qasym-Jomart Kemeluly birden pármen berdi. Shyndyq boıamasyz qaz-qalpynda kórinis tabýy úshin fılm Mańǵystaý óńirinde túsirildi. Fılm óndiriske daıyn tur, tek kınonyń sharty boıynsha, qazaqstandyq prokatqa shyqpas buryn halyqaralyq deńgeıdegi tusaýkeseri ótken soń kórermen tamashalaýǵa múmkindik alady. Qazir mamyr aıynda ótetin Kann festıvaline joldama aldy. Fılmniń rejısseri, buǵan deıin «Ańshy bala», «Oazıs», «Bala ǵashyq» fılmderin túsirip tanylǵan ózimniń ulym Bekarys Elýbaev. Fılm rekvıem-joqtaý janrynda túsirildi. Kann kórsetiliminen keıin joly bolyp ketse, álemdik kınonaryqqa joldap otyrý, kınofestıfalderge qatysý josparymyzda bar. Asharshylyq taqyryby – ulttyń basyn qosyp, uıystyratyn taqyryp. Tipti ishimizdegi ózge ulttyń ókilderine de bul taqyryp jaqyn bolýy kerek. 1930 jyldardaǵy qasiretti tarıh qazaq halqynyń jer betinen joıylyp ketý qaýpin týǵyzdy. Qııanatqa ushyraǵan halyqtyń qaraly tarıhyn biz álem halqyna kórsete alsaq, bar shyndyǵyn aıtyp, nasıhattaı alsaq, arýaq aldyndaǵy, keler urpaq aldyndaǵy boryshymyzdy ótegenimiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»