Eldik murat, ulttyq múdde jolyndaǵy isterde zııaly qaýym ókilderi qashan da aldyńǵy shepten tabyla bildi. Solardyń biri de biregeıi, naǵyz zııalylyqtyń etalony – Ahmet Baıtursynuly. Biz ultty súıýdi, ultqa janashyr bolýdy Ahańnan úırenýimiz kerek. Ol sózimen de, isimen de ultqa qyzmet etýdiń úzdik úlgisin kórsetti, masa bolyp yzyńdap, halyqqa jón siltedi, kóshbasshylyq tanytty. Sol úshin de halqymyz ony ult kósemi, ult ustazy dep áspetteýmen keledi. Ulttyq múddeni kózdeýdiń mańyzy qazirgi kúrdeli kezeńde tipten artyp otyr. Jańa Qazaqstandy qurý jolynda Ahań syndy ult zııalylarynyń ónegesin temirqazyq etip alǵanymyz abzal.
Al Ahmet Baıtursynuly ómir súrgen kezeń múldem basqasha edi. Basyn taýǵa da uryp, tasqa da soǵyp, qanshama kedergige ushyrap, teperishtiń kókesin kórip júrse de, ult múddesin kúıtteýden keri sheginbegen Ahmet Baıtursynuly áý bastan-aq qazaqy oı-sana, qazaqy qalyptyń saqtalýyn kózdedi. Jas jigit tipti «qazaqy» degen sózben órnektelgen tyrnaqaldy maqalasyn 1895 jyly Orynborda oqyp júrgen kezinde jazypty. Ol «Qazaqy yrymdar men maqaldar» degen taqyryppen «Týrgaıskaıa gazetada» jaryq kóredi. Sodan beri onyń júregi «qazaǵym», «elim», «tilim» dep soǵýmen boldy. Ahań halyqtyń ulttyq bolmysynyń saqtalýynyń zor tiregi, ony ult retinde aıqyndaıtyn basty belgisi – týǵan tili dep sanady. Búginde ult janashyrynyń tilge qatysty tujyrymdary máńgilik mándi aforızmderge aınaldy. Solardyń birin keltirelik: «Til – adamnyń adamdyq belgisiniń zory, jumsaıtyn qarýynyń biri», «Ulttyń saqtalýyna da, joǵalýyna da sebep bolatyn nárseniń eń qýattysy – til», «О́z ultyna basqa jurtty qosamyn degender áýeli sol jurttyń tilin azdyrýǵa tyrysady», «Halyqqa keregi – óz dini, tili, jazýynyń saqtalýy», «Kez kelgen ult óz tilinde damýy kerek», «Sózi joǵalǵan jurttyń ózi de joǵalady». A.Baıtursynulynyń týǵan tilge degen erekshe yqylasy ony keıin tilshi ǵalym deńgeıine kóterdi. Árıne, bul endi bólek áńgime.
Qazir zaman basqa. О́zi úshin de, ózge úshin de ıgi is jasaımyn deýshilerge esh kedergi joq. О́kinishke qaraı, qoǵamǵa paıdaly áreket etkennen góri, ózgelerdi synap-mineýdi, tyrnaq astynan kir izdeýdi ádet qyp alǵan adamdar aramyzda az emes syńaıly. Adamzattyń emes, tek atasynyń balasy bolyp qalýdy qalaıtyndar ult kóseminiń álemine bet bursa, taǵylymynan nár alsa ǵoı deısiń mundaıda. Bilimim tasyp, aqylym asqannan emes, ult kósemine degen qurmetimniń belgisindeı bolsyn degen nıetpen az-kem oı qozǵaýdy paryz sanadym. Nege deseńiz, keıingi jyldary mende bir jaqsy tájirıbe qalyptasqandaı: Uly Dala eliniń dara tulǵalarynyń mereıtoılary tusynda olardyń muralaryn zerdeleýge, qandaı da bir qyryna tereńirek úńile otyryp, ony qazirgi zaman turǵysynan saralap, jańǵyrtýǵa, oqyrmanǵa oı salarlyq dúnıe týdyryp, ózgelerdiń de dara tulǵaǵa jaqyndaı túsýine septesin bolýǵa, osylaısha, ulylarǵa degen qurmetimdi kórsetip, rýhyna taǵzym etýge mán beretin bolyppyn. Nege deseńiz, mereıtoıdyń mańyzy ult mereıin asyrǵan tarıhı tulǵalardy ulyqtaý arqyly adamdardyń sanasyna qozǵaý salyp, oı túıýine yqpal etýinde emes pe?!
Árıne, shyǵarmashylyqtyń qaı túri bolsyn tynymsyz oı eńbegin, jan-jaqty izdenisti, tabandylyqty qajet etedi.Dittegen dúnıeń qashan kóńilińnen shyqqansha, oı shyrmaýynda júresiń,ózińe damyl taptyrmaı, jazǵanyńa talaı márte oralyp, óńdeýmen, eksheýmen bolasyń. Keıde, tipti basty qatyrmaı-aq, qoıa salaıynshy degen de oı keledi. Degenmen de bastaǵan isti jarty jolda qaldyrǵyń kelmeıtin minez qolyńa qaıtadan qalam aldyrady. Sebebi shyǵarmashylyq azaby túbinde tatymdy dúnıege qol jetkizip, avtordyń kóńilin marqaıtady, ózgelerdiń ıgiligine jol salady. Jáne keıde jazý barysynda bir oqshaý oı túzýge umtylyp, áýrege túsesiń. Menińshe, «ult kósemi», «ult ustazy» dep áspettegen uly tulǵamyzdy «adamzattyń Ahańy» deýge ábden bolatynyn eskermeı kelemiz. Nege deseńiz, mereıtoıy IýNESKO kóleminde atalyp ótetin ult ustazy ulyqtaǵan ult, til, ádebıet, mádenıet syndy asyl qundylyqtar, jalpy adamzat balasy, ár halyq ardaqtaýǵa tıis máńgilik jaýhar qazyna desek, osylardyń bárin bir ózi aıqyndap ketken Ahańa bul teńeý jaraspaıdy dep kim aıta alady?!
Qazirgi jahandaný zamanynda Uly Dala eliniń alpaýyt memleketterdiń tasasynda qalyp qoımaı, derbes ult retinde saqtalyp qalýy, álemdik arenada oıyp turyp oryn alýy – qazaqstandyqtar úshin basty máselelerdiń biri. Ult retinde uıysar bolsaq qana, bolashaǵymyz kemeldene túspek. Bul taqyrypqa toqtaýyma Ahańnyń ultshyldyǵy, óz halqyna adaldyǵy túrtki bolǵany aıtpasa da túsinikti. Ultjandylyq –ult bolmysynyń ózegi. Qazirgi urpaqqa jetispeıtin qundylyqtardyń biri – osy. Osyǵan oraı «Qandaı jaǵdaı bolsa da, men halqymmen birgemin» degen Prezıdentimiz Q.Toqaev ult bolmysyn qalyptastyrý qajettigin málimdedi. Qalaısha? Men ult bolmysyn qalyptastyrýdyń taǵylymdy bir joly – Ahań syndy darabozdyń danalyǵyna, ónegesine júginý der edim.
«Kózqarastyq ustanym turǵysynan men qazir ultshylmyn» deıdi Ahań 1929 jyly 29 jeltoqsanda tergeýshige bergen jaýabynda. Demek ol ultshyldyq ıdeologııasyn ustandy. Ahańnyń «Meniń ıdealym, múmkin bolǵanynsha, qazaq halqynyń mádenı deńgeıin kóterý, óıtkeni bilim, mádenıet onyń ósip-órkendeýiniń kepili. Qandaı bılik osy mindetti atqara alsa, sol bılikke men rıza bolmaqpyn» deýi beker emes. Ultshyldyq – ózgelerge jaý degendi bildirmeıdi. Tilimizdegi «-shyl» (fonetıkalyq nusqasy – «-shil») jurnaǵy sózge qandaı da bir qubylysqa etene jaqyndyqty, erekshe yqylasty bildiretin maǵyna ústeıdi.Mysaly: shyǵarmashyl, shynshyl, memleketshil. Olaı bolsa, «ultshyldyqtan» qashqaqtaýdyń esh qısyny joq sekildi.
Iá, ultyn súıý Ahańa tán basty qasıet edi. Taǵy da qaıtalap aıtaıyn, ol bar sanaly ǵumyryn, bilim-biligin, qajyr-qaıratyn ultyna qyzmet etýge arnady. Aıtalyq,1905 jyldyń 26 maýsymynda qazaq zııalylary, onyń ishinde Ahmet Baıtursynuly bar, Nıkolaı II-ge aryz-tilek (petısııa) jazyp, joldaıdy. Qarqaraly ataýymen tarıhqa engen atalmysh qujatta kórsetilgen on bir talaptyń tórteýi qazaq tiliniń mártebesin kóterýge qatysty boldy, atap aıtsaq: «Qazaq mektepterinde oqytýdy qazaq tilinde júrgizý»,«Qazaq tilinde gazet shyǵarý», «Bolystyq keńseler men halyq sottarynda isterdi qazaq tilinde júrgizý», «Sot isin qazaq tilinde júrgizý». Ahańnyń til máselesin eshqashan nazardan tys qaldyrmaǵanyn M.Dýlatovtyń «Til quraly» maqalasyndaǵy «Shyn qazaqsha jazylyp, til máselesin qolyna ala týǵan osy «Qazaq» ekenin eshkim beker deı almas. Bul neden? Árıne, shyǵarýshydan deımiz» degen sózinen ańǵarý qıyn emes.
Adam boıynda týǵan tildiń berik ornyǵýy ony bastapqyda muqııat qolǵa alyp, úıretýden dep sanaǵan Ahań mektepte balany qazaq tilinde oqytý qajettigin myqtap eskertti. Ult ustazy: «Qazaq tilimen oqytpaı, noǵaı, túrik, parsy, arab tilinde jazylǵan kitaptar aralasyp, bas qatyp, mı ashyp, balalar áýre bolady» dep jazady. Ol «Bastaýysh mektep» maqalasynda qazaq balalarynyń ana tilinde bilim alyp, onyń bar qasıetin boıyna sińirip ósýi jaıynda tujyrym jasaıdy. Ol kezde qazaq balalarynyń bilim alarlyq eki túrli bastaýysh mektebi bolǵan, biri –aýyl mektebi, ekinshisi – el ishindegi orys shkolasy. Ahań aýyl mektebin qoldaıdy, ol halyqqa jaqyn, qazaqqa paıdalyraq dep sanaıdy. «Bastaýysh mektepterdiń oqýy besjyldyq bolarǵa kerek. Áýelgi úsh jylda balalar kileń qazaqsha oqýy kerek. Sońǵy eki jylda kileń oryssha oqýǵa tıis. Bastaýysh mektepte kileń qazaq tilinde úıretiletin nárseler: oqýǵa, jazý, din, ult tili, ult tarıhy, esep, jaǵrafııa, sharýa-kásip, jaratylys jaıy» dep jazady.
Osy tusta bul máseleniń búgingi jaǵdaıyn aıtyp ótken jón bolar. «Úshtuǵyrly til» saıasatyna oraı, respýblıka mektepteriniń bastaýysh synyptarynda úsh tildiń qatar oqytylýy alańdatpaı qoımaıdy. Akademık, elimizdegi salystyrmaly pedagogıkanyń negizin salýshy, Qazaqstandaǵy jáne álem elderindegi bilim sapasyn zerdeleýshi ǵalym Asqarbek Qusaıynov «Bilim salasyndaǵy reformalarǵa baıyptylyq qajet» maqalasynda: « Men komparatıvıst-ǵalym retinde álemniń ozyq 20 elinde bastaýysh synyptarda, ıaǵnı 1-6 synyptarda qansha til oqytylatynyn zerttedim. Onda baıqaǵanym, osy elderdiń ishinde eki til 1-synypta tórt elde, 2-synypta bes elde, 4-shi jáne 6-synyptarda on úsh elde oqytylady eken. Birde-bir elde úsh til birdeı oqytylmaıdy» dep jazypty. Muǵalimder arasynda saýalnama júrgizgende, olar balalar tilderdi shatystyryp, sóılegende, ózderi de oǵan mán bermeı, úsh tildi qosyp sóıleý faktileri kezdesetinin aıtypty. QR Pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasynyń prezıdenti Asqarbek Qabykenuly Qusaıynov orys tilin 2-ne 3-synyptan, al aǵylshyndy 6-synyptan bastap qazaq tili negizde ıntensıvti túrde, ıaǵnı aptasyna 3-4 saǵat kóleminde úıretý kerek degen muǵalimder pikirin lıngvıst-ǵalymdar da qoldap otyrǵanyn atap kórsetipti.Demek ana til tuǵyrynyń myqty bolýy Ahań ustanǵan baǵytty ustanýda ekenin búgingi tájirıbe de dáleldep otyr. «Aǵartý isiniń kósh bastaýshysy A.Baıtursynulynyń «Qazaqta» jarııalanǵan «Oqý merzimi», «Bastaýysh mektep», «Mektep kerekteri» atty maqalalary ulttyq taza qazaq mektebin qalyptastyrý jolyndaǵy aıqyn baǵytymen, ǵylymı tujyrymdar túıindelgen biliktiligimen, kókeıge qonymdy oılylyǵymen ózine tartady»dep jazady belgili ahmettanýshy О́mirhan Ábdımanuly.
Ult pen tildiń birligi – halyq áleýetiniń, ult rýhanııatynyń pármendi bolýynyń kepili. Shoqan, Ybyraı, Abaı ómir súrgen zamanda, odan keıin de orystardyń zor yqpalynan qazaq ultynyń ataýy qasaqana atalmaı, «qyrǵyz» delinip keldi. Ybyraı Altynsarınniń tuńǵysh oqýlyǵynyń «Qyrǵyz hrestomatııasy» dep atalýy osynyń aıqyn aıǵaǵy bolsa kerek. Týǵan halqynyń tól atyn qaıta jańǵyrtý maqsatynda, Ahańdar ult baspasózin «Qazaq» dep atady. Ahańnyń óz sózine júginelik: «Ataly jurtymyzdyń, aýdandy ultymyzdyń arýaqty aty dep, gazetimizdiń esimin «Qazaq» qoıdyq». Ol gazettegi qyzmeti týraly mynadaı aqparat qaldyrǵan: «1913 jyly «Qazaq» gazetin uıymdastyrdym. Onyń redaktory retinde qyzmet atqardym. Atalmysh gazetti redaksııalap júrgende, birneshe márte ákimshilik jolmen aıyp tartyp, tutqyndaldym... 1917 jyldyń sońyna deıin redaktor bolyp istedim». Áriptesi, pikirlesi M.Dýlatov bul jóninde: «Pýblısıst retinde Ahmet Baıtursynuly eshqandaı qarajat bolmasa da, 1913 jyldyń basynda Orynborda, shyn máninde, tuńǵysh qazaq gazeti «Qazaqtyń» negizin qalap, onyń betinde qazaq halqynyń muń-muqtajyn batyl sóz etip otyrdy» dep jazady. Gazet shyǵarý ońaıǵa túspegenin Mirjaqyptyń «Redaksııada jıi-jıi tintý bolyp turatyn. A.Baıtursynulyn gýbernatorǵa, ne jandarm bastyǵyna jıi jaýapqa shaqyratyn» degen sózi de ańǵartady.
Alash arystary gazetti ultqa qyzmettiń pármendi quraly sanady. «Qazaq» gazeti 1913 jylǵy aqpannan 1918 jylǵy qyrkúıek aıynyń sońyna deıin shyǵyp turdy. Ahmettanýshy О́.Ábdımanulynyń sózimen aıtar bolsaq, «osy bes jyl ishinde el tileginiń ózektisin, jurt qamynyń eń kerektisin taýyp sóıleýge tyrysty». A.Baıtursynuly «Qazaqtaǵy» alǵashqy maqalasynda gazettiń qoǵam ómirinde atqaratyn rólin aıqyndady. Gazettiń birneshe qasıetin saralap, onyń birin bylaısha sıpattaıdy: «Gazet – halyqqa bilim taratýshy. Gazetten jurt estimegenin estip, bilmegenin bilip, birte-birte bilimin molaıtyp, parasatyn jetildiredi».
Halyq úshin gazetti qajet sanaǵan Ahań ónegesi búginde gazet oqýdy qalamaıtyn adamdarǵa juǵysty bolsyn deımiz. Kezinde Y.Altynsarın de, S.Kóbeev te muǵalimderdi gazet-jýrnal oqýǵa úndegen. Oqymaıtyn muǵalim ózgelerdi oqytyp jarytpasy anyq. Osy másele týrasynda jazǵan maqalamnyń biri kezinde «Qazaqstan muǵalimi» gazetinde, ekinshisi «Egemen Qazaqstanda» jarııalandy.Oqymaıtyn pedagogti tolyqqandy maman deýge aýyz barmaıdy. Ol shákirtterine gazet-jýrnal, kitap oqýǵa keńes bere almasy anyq. Osy tusta «Kitap oqýǵa qushtar mektep» jobasy tilge oralady. Gazet oqýǵa qulyq tanytpaǵan pedagogtiń bul sharaǵa qalaısha «atsalysyp» júrgenine tańǵalasyń. Bul problemany Bilim jáne ǵylym mınıstrligi kótergeni jón bolar edi. Muǵalim eńbegin baǵalaý reıtıngisinde onyń gazet-jýrnalǵa jazylý, maqala jazý belsendiligi eskerilse, oqıtyn, shyǵarmashyl pedagogter sany artatyny anyq. «Bolmasań da, uqsap baq, Bir ǵalymdy kórseńiz» demekshi, Jańa Qazaqstandy qurý jolynda Ahań taǵylymynan nár alý, ol úshin ult ustazy murasyna jıirek úńilý, uly tulǵaǵa qarap oı túzeý mańyzdy,paıdaly bolmaq.
Bıalash SÚIINKINA,
Bilim berý salasynyń qurmetti qyzmetkeri
Qostanaı