Soltústik pen shyǵysty qalaı gazdandyramyz?

Eki nusqa qarastyrylyp otyr

Energetıka mınıstri Bolat Aqsho­laqov­tyń aıtýynsha, bul jumystar res­pýblıkany gazdandyrýdyń 2015-2030 jyldarǵa arnalǵan bas shemasyna sáıkes júzege asyrylýda. Búginde gaz tutynýdyń kúrt ósýine jáne eldi odan ári úzdiksiz gazdandyrý úshin gaz tasymaldaý júıesin jańǵyrtý qajet. Sondyqtan mınıstrlik QazaqGaz-ben birlesip gazdandyrýdyń bas shemasyn ózektendirýde. Bul rette soltústik óńirler men Shyǵys Qazaq­stan oblysyn gazdandyrýdyń eki nus­qa­sy qarastyrylýda. Birinshisi – Reseı Fe­derasııasy arqyly gazdandyrý. Atalǵan nusqa qazaqstandyq-reseılik jumys tobynyń sheńberinde qarastyrylýda.

– Mınıstrlik ákimdiktermen birlesip, gazdandyrýdyń nusqalaryn qaraý úshin tutynýdyń shamadaǵy kólemin anyqtap, reseılik tarapqa joldady. Sondaı-aq gaz qubyrlarynyń ońtaıly mar­shrýttary anyqtaldy. Birinshi baǵyt – «Barnaýl – Rýbsov – Semeı – О́skemen – Pavlodar». Uzyndyǵy – shamamen 1 myń shaqyrym. Ekinshi baǵyt – «Esil – Petropavl – Kókshetaý – Nur-Sultan». Onyń uzyndyǵy – shamamen 644 shaqyrym. Búgingi tańda reseılik tarap esepteý júrgizýde. Ol osy jyldyń ekinshi toqsanynda daıyn bolmaq. Sondaı-aq biz Shyǵys Qazaqstan oblysy men soltústik óńirlerdi Reseı Federasııasynan suıytylǵan tabıǵı gazdy jetkizý arqyly gazdandyrý nusqa­syn zertteýdemiz. Ol úshin komprımırleý men qaıta gazdandyrýdyń tıisti ınfra­qurylymyn salý jáne qurylysqa tıisti ınvestısııalar salý talap etiledi, – dedi B.Aqsholaqov.

Sondaı-aq gazdy «Saryarqa» magıs­t­ral­dyq gaz qubyrynan berý gazdan­dyrýdyń balamaly nusqasy sanala­dy. Qazirgi tańda «AstanaGaz QMG» AQ Aqmola jáne Soltústik Qazaq­stan oblystaryn gazdandyrýdy kózdeı­tin «Saryarqa» magıstraldyq gaz quby­rynyń ekinshi jáne úshinshi kezeńderin salý boıynsha tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemeni túzetti. Memsaraptama aldaǵy aıda daıyn bolmaq. «AstanaGaz QMG» dereginshe, uzyndyǵy 483 shaqyrym bolatyn «Saryarqanyń» ekinshi jáne úshinshi kezeńderin salý quny shamamen 165 mlrd teńgeni quraıdy.

– «Saryarqa» magıstraldyq gaz qubyrynyń I kezeńiniń qurylysy 2019 jyly aıaqtaldy. Búgingi tańda Nur-Sultan qalasy men Qaraǵandy obly­sy­nyń ákimdikteri gaz taratý jeli­leri­niń qurylysy boıynsha jumystar júr­gizýde. Elorda boıynsha 14 myńnan astam abonent nemese 191 myńnan astam adam tabıǵı gazǵa qol jetkizdi. Osy jyly res­pýbl­ıkalyq bıýdjetten halyq sany shamamen 92 myń adam bolatyn Telman, Prıgorodnyı, Femılı Vılladj, Garden Vılladj, Ilınka, Qaraótkel, Shubar, О́ndiris, Kırpıchnyı turǵyn alaptaryna jetkizý jelilerin salýdy kózdeıtin jobalarǵa 23 mlrd teńge bólindi, – dedi mınıstr.

Qaraǵandy oblysynda shamamen 2,7 myń abonent nemese 8,1 myń adam tabıǵı gazǵa qol jetkizdi. Oblys ákimdigi Shet, Buqar Jyraý aýdandary men Jáırem kentin gazdandyrý jobalaryn ázirleý boıynsha jumys júrgizýde.

– Bıyl eldi gazdandyrýdy damytýǵa mınıstrliktiń bıýdjettik baǵdarlamasy boıynsha respýblıkalyq bıýdjetten 45,8 mlrd teńge bólindi, sondaı-aq 2022 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjetti naqtylaý sheńberinde qosymsha 50,1 mlrd teńge qoldaý tapty. Nátıjesinde, 133 jobany iske asyrýǵa 96 mlrd teńge qarastyryldy. Bul 146 myń adamdy nemese 93 eldi mekendi gazben qamtamasyz etýge múmkindik beredi. 2022 jyldyń qorytyndysy gazdandyrý deńgeıin 58,43 paıyzǵa jetkizý josparlanǵan, – dedi ol.

Kún tártibindegi másele boıynsha «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ tóraǵasy Almasadam Sátqalıev, Nur-Sultan qalasynyń jáne Batys Qazaqstan oblysynyń ákimderi de baıandama jasap, atqarylyp jatqan jumystarǵa toqtaldy.

Álemdik energetıkalyq naryqqa júrgizilgen taldaý energııa kózderiniń basqa túrlerin óndirý men tutynýyna qaraǵanda gaz ónerkásibi qarqyndy damyp kele jatqanyn kórsetip otyr. Qazaq­standaǵy jaǵdaı da dál osyndaı. Máse­len, 2017 jyly elimiz shamamen 14 mlrd tekshe metr gaz tutynsa, 2021 jyly onyń kólemi 19 mlrd tekshe metrge jaqyn­dady. Byltyrdyń ózinde 3 600-den astam ónerkásiptik nysan gazǵa kóshirildi. Sonyń nátıjesinde sońǵy 5 jylda ishki naryqta gaz tutyný kólemi 35 paıyzǵa ósti.

– Bıyl tutyný kólemi 20 mlrd tekshe metrge deıin ósedi dep boljanýda. Gazdandyrylǵan eldi mekenderdiń jalpy sany 1 700-den asady. Osylaısha 11 mln-nan astam qazaqstandyq tabıǵı gazǵa qol jetkizedi.Bul turaqty ósim kórsetip otyrǵan gaz salasynyń elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynda ma­ńyzdy oryn alatynyn kórsetedi. Osy­ǵan oraı, birneshe máselege nazar aýdar­ǵym keledi. Birinshiden, ósip kele jatqan halyq sany men ónerkásip salasy­nyń qajettilikterin qamtamasyz etý úshin gaz kólemi jetkilikti bolýy kerek. Son­dyq­tan resýrstyq bazany keńeıtý, onyń ishinde aýqymdy geologııalyq bar­laý jumystary negizgi mindetke aınalýy tıis. Shıkizat qory, ásirese gazdyń jetkilikti kólemi naryqqa keletin áleýetti ınvestorlar úshin asa mańyzdy. 15 maý­symǵa deıin jetildirilgen modeldik kelisimshartty ázirleý aıasynda gaz jobalary úshin retteýshilik jáne fıskaldyq preferensııalardyń túpkilikti paketin ázirleýdi tapsyramyn, – dedi Premer-Mınıstr Álıhan Smaıylov.

Úkimet basshysy nazar aýdarǵan ekinshi másele eldi odan ári gazdandyrý gaz tasymaldaý júıesiniń deńgeıi men jaǵdaıyna tikeleı baılanysty.

– Búgingi tańda gaz qubyrlary maksımaldy qýatynda jumys istep tur. Olardyń kóbi kúrdeli jóndeýdi qajet etedi. Sondyqtan jańa nysandardy salý, eskilerin jańǵyrtý jáne jóndeý boıynsha naqty jospar bolýy kerek. Osyǵan oraı 1 shildege deıin Úkimetke О́ńirlerdi gazdandyrýdyń 2030 jylǵa deıingi bas shemasynyń jańartylǵan jobasyn engizýdi tapsyramyn. Úshinshi másele de mańyzdy. Memleket basshysy eldiń soltústik jáne shyǵys óńirlerin gazdandyrýdyń ońtaıly nusqasyn aıqyndaý týraly tapsyrma berdi. Qazir eki nusqa pysyqtalyp jatyr. Biri – Reseı arqyly gaz tartý, ekinshisi «Saryarqa» magıstraldyq gaz qubyry arqyly tartý. Bul – óte mańyzdy másele. Sondyqtan keshiktirýge bolmaıdy. 1 qyrkúıekke deıin atalǵan nusqalarǵa keshendi baǵalaý júrgizip, kelisilgen sheshimdi engizýdi tapsyramyn, – dedi Á.Smaıylov.

Sýdy tıimdi paıdalaný kerek

Úkimet otyrysynda osy jyldyń vegetasııalyq kezeńinde sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný máselesi de qaraldy. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstri Serikqalı Brekeshevtiń málimetinshe, barlyq sý toǵanynan turaqty sýarýǵa shamamen 11,6 tekshe shaqyrym sý jumsalady. Onyń 11,3 tekshe kılometri nemese 97 paıyzy paıyzy ońtústiktegi 4 oblysqa tıesili. Olar – 1,28 mln gektar sýarmaly alańy bar nemese el boıynsha barlyq sýarmaly alańnyń 80 paıyzyn (1,6 mln gektar) quraıtyn Almaty, Jambyl, Túrkistan jáne Qyzylorda oblystary.

– Sońǵy jyldary eldiń ońtústik óńirlerinde sý tapshylyǵy ótkir sezilýde. Atalǵan óńirlerde vegetasııalyq kezeń­niń turaqty ótýin qamtamasyz etý úshin ótken jyldyń qarashasynan daıyn­dyq jumystary bastaldy. Mınıstr­lik 2021-2022 jyldardaǵy vegeta­sııalyq jáne vegetasııaaralyq kezeńder­degi jumys josparyn bekitti. Onyń sheń­berinde birqatar syrtqy jáne ishki is-sharalar iske asyrylady. Birinshiden, joǵarǵy sý qoımalarynan qosymsha sý aǵyzýdy qamtamasyz etý boıynsha shek­tes eldermen jumys isteý. Ekin­shiden, transshekaralyq ózender basseın­derin­degi memleketaralyq paıdalaný kanal­daryn jóndeý. Úshinshiden, sýlandyrý jelisiniń magıstraldy jáne sharýashylyqaralyq kanaldaryn tazalaý jáne qosymsha jabdyqtardy satyp alý. Tórtinshiden, ylǵaldy kóp qajet etetin daqyldar (kúrish, maqta, pııaz) alqaptaryn qysqartý. Besinshiden, sý únemdeý tehnologııalaryn keńinen engizý, – dedi S.Brekeshev.

Mınıstrdiń aıtýynsha, shektes eldermen yntymaqtastyq sheńberinde qyrǵyz tarapymen taýar almasý jáne kommersııalyq negizde elektr energııasyn jetkizý boıynsha «Dostyq» kanaly arqyly jaz aılarynda 330 mln tekshe metr kóleminde sý berý máselesin sheshýge qol jetkizilgen.

– 25-28 mamyrda Bishkek qalasynda taýar almasý sheńberinde elektr energııa­syn qaıtarý kestesi maýsym-tamyz aılaryna aı saıyn, al maýsym aıyna ár kúnge kelisiletin bolady. Budan basqa, taraptar Shý jáne Talas ózenderiniń basseınderindegi memleketaralyq paıda­lanýdaǵy sý sharýashylyǵy qurylys­taryna zertteý júrgizbek. Sondaı-aq tájik tarapymen Toqtoǵuldan tastalǵan sý kólemin «Bahrı Tochık» sý qoımasy arqy­ly ótkizý týraly aldyn ala kelisim bar. Mamyr aıynyń sońyna deıin «BahrıTochık» sý qoımalaryn iske qosý shart­tary kelisilip, 5-6 maýsymda Dýshan­be qalasynda úsh jaqty hattamamen osy sharttar bekitiletin bolady, – dedi mınıstr.

S.Brekeshev sáýir aıynyń sońynda Naryn-Syrdarııa sý qoımalary kaska­dy­nyń boljamdy jumys rejimi kelisil­genin jetkizdi. Oǵan sáıkes Shardara sý qoı­ma­syna vegetasııalyq kezeńdegi aǵyn 3,9 mlrd tekshe metrdi quraýǵa tıis. Ol vege­tasııalyq kezeńnen shyǵynsyz ótýge múmkindik beredi.

– Shý jáne Talas ózenderiniń basseın­derin sýmen qamtamasyz etý turaqty. Shý-Talas sý sharýashylyǵy komıssııa­synyń 30-shy otyrysy barysynda mem­leketaralyq kanaldar boıynsha Talas ózeniniń basseıni arqyly 500 mln tekshe metr, Shý ózeniniń basseıni arqy­ly 220 mln tekshe metr sý berý keste­lerine qol qoıyldy. Sondaı-aq gıdro­logııa­lyq boljamdardyń negizinde Syr­darııa transshekaralyq ózeniniń basseıninde kúrdeli sý sharýashylyǵy jaǵdaıy kútilgen. Biraq qabyldanǵan is-shalalar jáne qolaıly klımattyq jaǵdaı arqyly sý sharýashylyǵy ahýaly turaqtanǵanyn atap ótý qajet. Osylaısha, Shardara sý qoımasyna keletin sý kólemi 2,5 ese ulǵaıdy. Bul Shardara sý qoımasyn 5 mlrd tekshe metrge deıin toltyrýǵa jáne osy kezeńde Kóksaraı kontrrettegishin 822 mln tekshe metrge deıin jınaýǵa múmkindik berdi. Atalǵan kezeńde Shardara sý qoımasyna shamamen 1,5 mlrd tekshe metr sý kelip tústi. Osylaısha, vegetasııa bastalar aldynda Syrdarııa ózen arnasyn toltyrý, sýarmaly jerlerdi ylǵaldandyrý, kól júıeleri men sha­byn­dyq jerlerdi sýlandyrý júzege asy­ryldy. Toqtoǵul sý qoımasynyń tolymdylyǵy mamyrda 10 mlrd tekshe metrden asty. Bul naýryz aıyndaǵy kórsetkishten 25 paıyzǵa joǵary. Sondaı-aq Shardara sý qoımasy men Kóksaraı kontrrettegishinde tolymdylyqtyń aı­tar­lyqtaı ósýi baıqalady, – dedi ol.

S.Brekeshevten bólek, atalǵan másele boıynsha Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Erbol Qarashókeev, Jambyl oblysynyń ákimi Nurjan Nurjigitov, Qyzylorda oblysynyń ákimi Nurlybek Nálibaev baıandama jasady.

Vegetasııalyq kezeńniń jaqsy ótýi aldaǵy maýsymdaǵy egistiń ónimdi bolýyna ǵana emes, túptep kelgende eldiń azyq-túlik qaýipsizdigine tikeleı baılanysty. Qazaqstandaǵy 8 sý sharýashy­lyǵy basseıniniń jeteýi bastaýyn trans­shekaralyq ózenderden alady. Iаǵnı ózen sýlarynyń teń jartysyna jýyǵy bizge syrttan keledi. Sarapshylar 2040 jylǵa qaraı Qazaqstanda sýdy tutyný kólemi 56 paıyzǵa ósedi dep boljap otyr. Sý tapshylyǵy jylyna 12 tekshe kılometr­ge deıin jetýi múmkin.

– Biz Qazaqstandaǵy ózenderdiń tartylyp bara jatqanyn kórip otyrmyz. Bul aldaǵy ýaqytta elimizdiń ońtústik óńirleri sý tapshylyǵynyń zardabyn tartýy múmkin degendi bildiredi. Sondyq­tan sýdy tıimdi paıdalaný óte ózekti másele bolyp otyr. Aýyl sharýashy­lyǵy­na arnalǵan sýdyń nebári 60 paıy­zy ǵana egis alqaptaryna deıin jete­di. Qalǵan bóligi ınfraqurylymnyń nashar­lyǵynan dalaǵa ketedi. Sondyqtan kanaldar men sý qoımalaryn jóndep, sý resýrstaryn basqarýdy avtomattandyrý qajet. Ákimdikter bul máseleni erekshe baqylaýda ustap, sý sharýashylyǵy obektilerin sıfrlandyrý jáne avtomattandyrý jónindegi jol kartalaryn ýaqtyly iske asyrýdy qamtamasyz etýi tıis, – dedi Úkimet basshysy.

Premer-Mınıstrdiń aıtýynsha, kanaldar men sý qoımalarynyń menshik ıeleri óz mindetterin naqty oryndaıtyn bolsa, jóndeý jumystaryna jáne sý resýrstaryn basqarýdy jetildirýge memlekettik qoldaý sharalarymen yntalandyrý mańyzdy. Sonymen qatar sýarmaly sýdy tıimdi bólý kerek. Ákimdikter sýdy kóp qajet etetin daqyl alqaptaryn qysqartý úshin fermerler arasynda únemi túsindirý jumystaryn júrgizýge tıis. Sýarmaly sýǵa tarıfti qaıta qarap, ony barynsha uqypty paıdalanýdy qamtamasyz etý asa mańyzdy.

Á.Smaıylov atalǵan másele boıynsha birqatar tapsyrma berdi. Birinshiden, sý dıplomatııasy boıynsha naqty pozısııany ázirleý kerek. Sondaı-aq ony úkimetaralyq komıssııa aıasynda eldiń múddesin eskere otyryp ilgeriletý mańyzdy.

– Ekinshiden, sýarý tásilderine qaraı sý berý qyzmetterin óteý boıynsha sýbsı­dııalardy saralaý máselesin pysyq­taý kerek. Úshinshiden, sýarmaly jerler­diń 1 gektaryna emes, sýarýǵa ketken sý­dyń kólemi úshin aqy engizý máselesin py­syqtaý mańyzdy. Bul sýdy tıimdi paı­dalanýǵa yqpal etedi, – dedi Á.Smaıylov.