Jańa Qazaqstan qurý baǵytynda udaıy izdenis kerek. Tek jekemenshikke qurylǵan, sony ǵana qorǵaǵan qoǵamda ádilettilik bolmaıdy. Búginde elimizdegi monopolııany qaıta qaraý – osynyń dáleli. Budan bylaı adamdardyń ne istep júrgeni, ásirese bıliktegilerdiń kóshedegi «Sergek» nemese akvarıýmdaǵy balyq sııaqty barlyq jaǵynan ashyq kórinip turatynyn eskerý kerek. Sondyqtan árkim «ala jipti attamaı», taza, adal, ádiletti qalypta júrgeni durys. Barsha jurt soǵan beıimdelse ǵana ádiletti qoǵam ornaıdy.
Al óz pikirin aıta almaıtyndar artqan saıyn qoǵam turaqsyzdana túsedi. Elimizde buıryqty oılanbaı oryndaıtyn sarbazdar emes, ońy men solyn tanı biletin otanshyl, naǵyz jaýyngerler qalyptassa deısiń. Memleket basshysy atap kórsetken Jańa Qazaqstanda adamgershilik qaǵıdalary bıik turǵany mańyzdy. Biz ótkennen sabaq alyp, tarıhymyzdy baǵalaı bilsek, sol arqyly bolashaq urpaqty durys baǵytqa tárbıeleı alsaq, kezdesetin qıyndyqtardy durys sheshý, jaqsy jaqqa qaraı ózgerý azamattyq paryzymyz bolýy tıis.
HHI ǵasyrda óz kúshi men aqyl-qabiletine senetinder kóbeıip keledi. Demek bizdiń urpaq ta zaman talabynan qalyspaı udaıy izdenis pen damý jolynda kúrespesek artta qalyp qoıamyz. Kemshilikti ózgelerden emes, ózimizden izdeýimiz kerek. Emosııaǵa berilýden góri parasat pen tájirıbege súıený baǵaly. Búgingi zamandy áleýmettaný men fılosofııalyq oı turǵysynan baǵamdasaq, osyndaı tujyrymǵa kelemiz.
Memleket basshysy Qazaqstan halqyna Joldaýynda Ulttyq quryltaı qurýdy usyndy. «Biz dala demokratııasynyń bastaýyn jalǵastyrýymyz kerek. Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi óz mindetin tabysty atqardy. Endi onyń ornyna quramy jaǵynan aýqymdy Ulttyq quryltaı qurýdy usynamyn», dedi Qasym-Jomart Toqaev. Prezıdent jańa qurylymnyń qyzmeti memlekettik deńgeıde bolatynyn aıtty.
Bir eldiń ishine iritki salyp, uıyp otyrǵan jurtshylyqtyń ishine alaýyzdyq týdyratyn túrli dinı aǵymdardyń áreketteri jurtty qashanda alańdatady. Dinı alaýyzdyq, ekstremızm, terrorızm degen qaýipti dert ekeni aıtpasa da túsinikti. Olardyń kózdegen maqsaty – memleket ishine iritki salý, ásirese kim kóringenge ilesip kete beretinderdi dinge beıimdeý arqyly eldi arbaıdy. Sol arqyly dinı-saıası ekstremızmge uryndyrady.
Bul – búkil qoǵamdastyqty alańdatyp otyrǵan úlken problema. Terrorlyq áreketterdiń saldarynan dúnıe júzinde ondaǵan myń adam kóz jumady. Al olardyń kózdegen maqsaty qandaı? Osynyń bári dinı ıdeologııa arqyly dinniń atyn jamylyp, ańqaý elge aramza molda bolatyndardyń áreketi. Aıtalyq, keıbir top dindi saıası maqsattary úshin tıimdi paıdalanyp, qıturqy áreketterin jasaýda. Keshegi qańtar oqıǵasynda da osyndaı qaýipti áreket oryn alǵanyn kópshilik aıtýda. Osyǵan jete mán berip, tereń zerttegen adam dinniń keıbir elementterin ıdeologııa túrinde paıdalanyp, «eger osy jolmen júrseń erteń jumaqqa barasyń» deý arqyly saıası múddege jetý úshin aılaly áreketterge barady. Ekstremıstik baǵyttaǵy dinı uıymdar belgili bir dárejede qarjylandyrylady, oqytylady, jıhadqa daıyndalady, sodan keıin «ýaqytyń keldi, endi bizdiń kúnimiz keldi, Qudaı úshin sen áreket jasaýyń kerek» deıdi. Din-apıyn arqyly basy aınalǵan tusta dál osylaı kóptegen jasty materıaldyq, dinı áreketter jasap, Sırııaǵa aparǵan. Olar sonda barǵanda aldap-arbaýǵa túskenderin, eshqandaı musylmandyq joq ekenin kórgen. Osydan keıin «jumaqqa barasyń», dep jıhadtyq soǵysqa salǵan, áıelderdi buzylǵan jolǵa ıtermelegeni málim.
Keshegi qańtar qasireti barysynda dinı ekstremızmniń áreketteri kórinis tapqandaı. Kisi óltirý, dúkenderdi tonaý, ǵımarattardy órteý, qıratý, adamdardy uryp-soǵý sekildi taǵylyq jaǵdaı oryn aldy. Osynyń bári aldyn ala uıymdastyrylǵany málim boldy. Olar beıbit sherýge shyqqan narazy halyqtyń qımylyn ózderine paıdalanyp ketti. Demek, bizdiń elde astyrtyn áreket jasaýshy radıkaldy toptar barshylyq. Solardy taýyp, tıisti oryndar memleket úshin qaýipti toptardy aýyzdyqtaýy mańyzdy.
Qazir elimizdegi jastardyń dinge degen betburysy úlken. Meshit tolǵan jastar, olardyń qatarynda saqal qoıǵandary da, kelte balaq shalbar kıgenderi de ushyrasady. Solardyń qatarynda dinge jan-tánimen berilmek bolyp emosııaǵa elitip ketetinderi de az emes. Alǵashqyda osyndaı jastardy kóptegen dinı aǵymdar óz maqsattaryna paıdalanǵany anyq. Jastar munyń artynda ne turǵanyn ańǵarmaı, jaǵdaıdyń aq-qarasyn bilmeı urynyp qalady. О́kinishke qaraı, atalarymyz jastarǵa durys joldy, ıaǵnı dástúrli Islamdy túsindire almady. Keshegi ateızm zamanynan shyqqandar ony qaıdan bilsin. Tipti, sońǵy kezderi azııalyq túrli aǵymdar paıda boldy.
Din fanatızmge aınalǵanda toqyraý bolady. Iаǵnı ol adam tek sol dinge berilip, basqany oılamaıdy. Qudaı adamdy ózine uqsatyp jaratqan degendi oqyǵanymyz bar. Jetildirsem, damytsam, ózgertsem, qossam degen nıettiń, ilgeri jyljýdyń bári soǵan dálel. Álemde sanaly ómir júıesin qurýǵa adam balasy talpynýy tıis.
Eger adamnyń jan-dúnıesinde, rýhanııatynda ulttyq qundylyqtar baıqalmasa, ony jastar syrttan izdeıdi. Al jastardyń osyndaı qundylyqtardy syrttan izdeýi álgindeı túrli dinı aǵymdarǵa taptyrmaıtyn qural bolyp otyr. Sol sebepti de jastardyń túrli dinı aǵymdarǵa elikteýi kóptep baıqalady. Demek, osyǵan batyl tosqaýyl qoıý kerek. Ár azamat kim ekenin, ata-baba ustanǵan joldy bilmese, ıaǵnı rýhanı, dinı saýattylyq bolmasa, memlekettik múddeni uǵynbasa, ol úlken daǵdarys. Jalpy, Qazaqstan aýmaǵynda tyıym salynǵan jıyrmadan asa uıym bar eken. Solardyń qatarynda «Ál-qaıda», «Tablıǵı jamaǵat», shyǵystúrkistandyq ıslam qozǵalysy, «Ortalyq Azııadaǵy modjahedter», «Talıban» qozǵalysy jáne basqalar. Ýahabıttik, salafıttik baǵyttaǵy aǵymdarmen jumys isteý áli de kemshin. Qazir áleýmettik jelidegi jastardy tez arbap alý joldary san alýan. Balalar jelide kimmen baılanysady, qandaı baǵdarlamalar kóredi? Jastardyń mıyna qalaı áser etý keregin olar sheber meńgergen. Aýdıo, beınejazbalar arqyly ózderine ilestirip áketedi. Sony ata-analar baqylaı ma? Osyǵan asa saq bolǵany jón. Osy kúni túzetý mekemelerindegilerdiń basym bóligi dindarlar eken. Olar neni ýaǵyzdap jatyr? Bul da oılandyrady. Jalpy, elimizde din týraly jańa zań qabyldaý arqyly kóp máselege tosqaýyl qoıýǵa bolady.
Eldi damytatyn, órkenıetke bastaıtyn salanyń biri – bilim. Innovasııaǵa qadam jasaǵan memleket qana ilgeri damyp, alǵa qadam basady. Halqymyzdyń jastary tehnıkalyq bilimge umtylǵan jaǵdaıda ǵana zaman aǵymynan qalyp qoımaımyz. Bul týraly taıaýda iri kásipkerlerdiń basy qosylǵan jıynda Prezıdent Q.Toqaev qazaqtyń ul-qyzdary tehnıkaǵa beıim bolý kerek dedi. Osyǵan oraı Úkimet basqosýynda da tehnıkalyq mamandardy daıyndaý úlesi 40 paıyzdan 60 paıyzǵa kóbeıetinin sóz etti. О́ıtkeni otyz jylda bul sala kemshin qalǵanyn moıyndaýymyz kerek. Kezinde Taraz qalasynda Jeńil jáne toqyma ónerkásibi ınstıtýty, Shymkentte Qazaq tehnologııa ınstıtýty, Selınograd ınjenerlik qurylys ınstıtýty boldy. Keıin solardyń bári basqa oqý oryndaryna qosylyp, sonyń kesirinen tehnıka mamandaryn daıarlaıtyn oqý oryndarynyń bárinen aıyryldyq. Endigi jerde ketken kemshilikterdi jedel túzetip, tehnologııaǵa qatysty ár salanyń sapaly mamandaryn daıarlaý kerek. Osy salada ozyq oıly jaqsy mamandar jetispeıdi. Bul – naryq talaby. Qoǵamda elimizdiń básekege qabilettiligin arttyrý úshin tehnıkalyq mamandardy daıarlaý ózekti. Osyǵan deıin shıkizatqa beıimdelgen Qazaqstan endigi jerde óziniń daıyn ónimin álemge shyǵarý úshin oı-órisi myqty tehnologter asa qajet. Bizde báriniń dıplomy bar, biraq bilikti maman tapshy. Paradoks.
Elimizdegi jemqorlyq ta ońaılyqpen jazylmas indet bolyp tur. Memleket basshysynyń keltirgen málimetinshe, sońǵy bes jylda agrarlyq salany qoldaý úshin 2 trln teńge bólingen. Al osy salada 960 qylmystyq is tirkelgen. Solardyń ishinde 450 adam jaýapqa tartyldy. Bul sala jyldar boıy jemqorlyqqa belsheden batýda. Sonyń kesirinen memleket úlken zardap shekti. Azyq-túlik qaýipsizdigine úlken nuqsan kelgen. Ásirese jaıylym jerlerdi sýlandyrýǵa bólingen qarajat 80 mlrd teńgeniń jartysynan astamy maqsatqa saı jumsalmaǵan, ıaǵnı jemqorlar qolynda ketken. Sondaı-aq byltyrǵy qýańshylyq oryn alǵan kezde ásirese batystaǵy aǵaıyndar jemshóp taba almaı, maldary qyrylyp qalǵany málim. Bul tek osy saladaǵy jemqorlyqtyń bir kórinisi. Mundaı mysaldar ár tarapta jetip artylady.
Azamattyq qoǵamnyń negizgi alǵysharttarynyń biri – quqyqtyq memleket. Endi quqyqtyq memleketke jetý úshin aldymen ulttyń biregeılený sapasyna nazar aýdarý kerek. Azamattyq qoǵamda ulttyń tegine emes, adaldyǵyna memlekettiń damýyna qosqan úlesi mańyzdy bolady. Qoǵam qaıratkeri Gerold Belgerdiń tegi nemis bolsa da qazaqtyń damýyna qosqan úlesi orasan. Demek, kóshede bos sendelip júrgen salpańbaılardan góri elimizge tereń oıymen, naqty isimen úles qosyp júrgen azamattar mańyzdy. О́ıtkeni ol qoǵamnyń ilgerileýine óz qundylyǵyn usynyp otyr. Halqymyzda úlkendi syılap, qurmetteý, kópti kórgen aqsaqaldardyń tájirıbesinen úlgi alý dástúrimizde berik oryn alǵan. Tıisinshe jastarymyz qarttardyń jaqsy qasıetterin boıyna sińirip, sanaly da alǵyr, bilimdi, zaman kóshinen qalmaıtyn, halyqshyl, otanshyl, namysshyl, izdenimpaz bolyp kórinse deımiz. Elimizdiń damýy barysynda osyndaı azamattardy qatarymyzǵa qosyp, tarta bilgenimiz mańyzdy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda osy máseleni qadap aıtty.
Saıasat BEIISBAI,
Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń bas sarapshysy