Ádiletti Qazaqstan qurýdyń alǵysharty qandaı?

Parlamenttiń bedelin arttyrý kerek

Dáýren PIRIMBETOV:

– Bul jolǵy referendým sımvo­lıkalyq mánge ıe. О́ıtkeni bılik halyq­tyń qoldaýyna ıe ekenin kórsetpek bol­dy. Bul legıtımdilik jaǵynan óte mańyzdy prosedýra. Halyqtyń qa­tysýy, referendýmǵa barýy, tipti qarsy daýys berýi de pozısııa, bul pozısııany syılap, ondaı kózqarastyń baryna daǵdylanýymyz kerek. Ony da sarapshylar zertteýi qajet.

Referendýmnyń ótkizilýiniń ózi bılikke sıgnal, halyq qoldady. Endi bul referendýmnan keıin qandaı reformalar júrgiziledi? Bári de konstıtýsııalyq reformalardy júzege asyrýdyń sapasyna baılanysty. Sonymen qatar qazirgi tańda Prezıdenttiń ókilettikterine erekshe mán berilip otyr. Biz prezıdenttik respýblıka bolyp qala beremiz, referendýmnan keıin parlamenttik res­pýblıkaǵa aınalmaǵanymyzdy naqty aıtýymyz kerek. Sondyqtan aksent Parlamentke qoıylý kerek. Bul jerde zań shyǵarýshy organ jáne jergilikti organdarǵa adamdardyń senimin arttyrý mehanızmi jaqsartylyp jatyr. Nege? О́ıtkeni buryn partııalyq tizim boıynsha qurylǵan Parlament partııanyń ǵana kózqarasyn jetkizse, endi majorıtarlyq, ıaǵnı proporsıo­naldy júıemen aralas, jeke saılaý ýchaskelerinen, óńirlerden jeke adamdar shyǵady. Sondaı-aq ol depýtatty qaıtaryp alý prosesi engizilmek. Munyń báriniń mehanızmderin, baǵ­darlamalaryn jasaý kerek. Sodan keıin Parlamenttiń rólin arttyrýy­myz qajet. Prezıdenttik bıliktiń bedeli joǵary bolǵandyqtan, bıliktiń qal­ǵan tarmaqtaryna halyqtyń senimi báseń edi. Al referendýmnan keıin Par­lamentti kúsheıtý, onyń bedelin arttyrý kerek ekenin kórip otyrmyz. Sondyqtan basymdyq osyǵan jasalýǵa tıis.

Sondaı-aq jergilikti jerlerdegi máslıhattardyń mártebesiniń joǵa­rylaýy, óńirlerdiń basshysyn taǵa­ıyndaý úshin keminde eki kandı­datý­ranyń usynylýy jáne olardyń óz jobalaryn qorǵaýy básekeniń kórinisi. Bul halyqtyń saıası mádenıetiniń ósýine yqpal etedi.

Demokratııa – ómir qajettiligi

Eldos JUMAǴULOV:

– Qańtar oqıǵasynan keıin qoǵamda saıası jańǵyrý boldy. Konstıtýsııa­lyq reformalardy túsindirý boıynsha shtabtyń quramynda júrip bir­qatar óńirde boldyq. Halyqpen, jumys­shylarmen kezdesý kezinde «Ne ózgeredi?» degen suraq jıi qoıyldy. Osy suraqtyń ózi búkil qoǵam ózgeristerdi qalaıtynyn ańǵartady.

Buryndary biz demokratııa oppozı­sııanyń ǵana «belgisi» nemese Batys úshin, reıtıng úshin ǵana qajet dep oılaıtyn edik. Al qazirgi kezde demokratııa ómir qajettiligi bolyp otyr. Sebebi demokratııanyń zańdylyǵyna qaraıtyn bolsaq, bir adamnyń nemese bir organnyń qolynda bıliktiń bolmaýy, bıliktiń ortalyqsyzdanýy, bar­lyq bılik tarmaqtarynyń tepe-teń­dik deńgeıinde jumys isteýi, jergilikti máselelerdi halyqtyń ózi sheshe alýy – osynyń barlyǵy referendýmda Ádiletti Qazaqstannyń úlken alǵyshartyn jasap berdi desek bolady. Biz Qazaqstandy Fransııa, Ońtústik Koreıamen salys­tyramyz. Memleket basshysynyń halyqqa arnaǵan sózinen keıin Ekinshi Respýblıka týraly jıi aıtatyn boldyq. Al kez kelgen respýblıkanyń negizi – Konstıtýsııany ózgertýden bastalady. Bul rette máseleni halyqtyń talqysy­na shyǵarý – bıliktiń legıtımdilikke, el qol­daýyna ıe bolýǵa baǵyttalǵan qadamy boldy. Árıne, kez kelgen demo­kratııalyq qoǵamnyń ózinde halyq­tyń saılaýǵa qatysýy eshqashan 80-90 paıyz bolmaıdy. Turǵyndardyń daýys berý kórsetkishi 50 paıyzdan assa, damyǵan elderdiń ózderi qýanyp jatady. Bizdiń elde 68 paıyzy qatysyp, 78%-ǵa jýyǵy qoldady. Bul – óte jaqsy kórsetkish. Osy tusta men referendým barysynda eshqandaı narazylyqtyń bolmaǵanyn atap ótkim keledi.

Qoǵam ashyqtyǵy men saýattylyǵyn kórsetti

Maqsat JAQAÝ:

– Qoǵamnyń Jańa Qazaqstan ıdeıa­sy tujyrymdamalarynda qalaı óz­ge­retinin jáne bolashaǵy qandaı bolatynyn referendým qorytyndysyna qarap aıta alamyz. Konstıtýsııalyq túzetýler ınstıtýsıonaldyq deńgeıde ózge­redi. Bul týraly buǵan deıin júr­gizilgen túsindirý jumystarynda aıtyldy. Qoǵam óziniń múddeliligin, el damýyndaǵy konstıtýsııalyq ózgeris­terge degen kózqarasynyń ashyqtyǵyn, saýat­tylyǵyn kórsetti. Muny referen­dýmǵa qoıylǵan másele boıynsha sheshim qabyldaýǵa belsendi qatysqan 77,18 paıyz azamattyń daýys berýinen kórýge bolady. Budan ári saıası reformalardy senimdi túrde júrgizý maqsatynda túrli ınstıtýsıonaldyq deńgeıde bılik quzyretteriniń ózgeriske ushyraýy, olardyń tepe-teńdik saqtaýdaǵy quzyrettik ókilettikteriniń ózgerýi, óziniń tıisti bıýrokratııalyq ýaqytyna sáıkes jáne zańnamalyq, zańdyq ózgeristerine baılanysty qadamdar jasalady. Jańa ózgerister baptar, konstıtýsııalyq zańdar negizinde kórinis tabady. Munyń barlyǵy demokratııalyq qadamdardyń tereńdegenin kórsetedi, qoǵamnyń da únine qulaq astyq, bıliktiń de qoǵamǵa degen kózqarasy belgili, saıası reformalarda basymdyqtar da júzege asyrylady.

Halyqtyń saıası mádenıeti artady

Rýslan AQMAǴANBETOV:

– Jergilikti ózin ózi basqarý máselesin jetildirý jáne ortalyqsyzdandyrý máselesi qarastyrylyp jatyr. Bul jerde belgili bir deńgeıde saıası jaýap­kershilik halyqtyń ózine júkteledi. Basqasha aıtqanda, jergilikti ózin ózi basqarýdy ortalyqsyzdandyrý arqyly halyqtyń saıası mádenıeti artady.

Demokratııanyń mazmuny talap qoıý ǵana emes, qoldaý men jaýapkershilik te. Aldaǵy ýaqytta jalpy saıası mádenıet osy baǵytta damıtyn bolady. Sebebi qandaı faktorlar? Aýyl ákimderin saılaý ótti, 2024 jyly aýdan ákimderin saılaımyz, janama jolmen oblys ákimderi saılanady. Ortalyqsyzdandyrý arqyly azamattarǵa ózi qalaǵan adamdy, depýtatty saılaý múmkindigi beriledi. Osy arqyly saıası qatysýdan bólek, saıa­sı jaýapkershilik ınstıtýty, saıası mádenıet arta bastaıdy. Sondaı-aq Kons­tıtýsııalyq sottyń qurylýy Kons­tıtýsııaǵa saı kelmegen keıbir zańna­malardy qaıtaryp alý jáne basqa da fýnksııalarǵa ıe bolady.

Jańa Qazaqstandy qurý – bir kúndik prosess emes

Elaman ELEMES:

– Jańa Qazaqstandy qurý – bir kúndik prosess emes, ol keshendi jospardy qamtıtyn aýqymdy is-sharalar. Qoǵam bir kúnde jańaryp, referendýmnan keıin ózgerip ketpeıdi. Azamattardyń belsendilik tanytyp, referendýmǵa barýy, olardyń Prezıdentke degen seniminiń belgisi. Olar bolashaqtan úmit kútedi jáne sol ózgeristerdiń bolýyna múddeli bolǵandyqtan ózderiniń azamattyq pozısııasyn bildirdi. Jalpy, reformalardyń basty maqsaty – jańa saıası mádenıetti qalyptastyryp, saıa­sı belsendiligi joǵary azamat­tyq qoǵam qurý. Ádiletti qoǵamnyń negiz­gi prınsıpi de sol. Ár azamat óziniń erkin bildire alatynyn, óziniń zańnama­lyq turǵydan qorǵalǵanyn sezinetin qoǵam ornatý, mine Jańa Qazaqstannyń alǵysharty osylar.

Azamattardyń quqyqtary – eń mańyzdysy

Erjan IBRAEV:

– Demokratııalyq qoǵam bolǵan­dyq­tan, eń aldymen qazaqstandyq azamat­tardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qamtamasyz etý alǵashqy kezekke shy­ǵady. Bul máselemen aınalysatyn organ – Prezıdenttiń tapsyrmasymen qurylatyn Konstıtýsııalyq sot bolady. Osy jyldyń tamyz aıynyń sońyna deıin Konstıtýsııalyq sot týraly zań jobasyn usyný kerek.

Qazaqstan tarıhynda Konstıtý­sııa­lyq sot 1993-1995 jyldar aralyǵynda eki-aq jyl jumys istedi. 1995 jylǵy Konstıtýsııaǵa sáıkes, bul ınstıtýt Konstıtýsııalyq keńes bolyp quryldy. 2010 jyldan beri Konstıtýsııalyq keńes zań, quqyqtyq-normatıvtik aktilerdiń Konstıtýsııaǵa sáıkestigi jaǵynan jeti-aq ótinishti qaraǵan eken. Jeke azamattardyń quqyqtaryn, bos­tandyqtaryn, Konstıtýsııaǵa sáı­kestigi boıynsha ótinishterin qaraý meha­nızmderi bolmaǵan. Tek sottarǵa ǵana barady. Sot kóp jaǵdaıda ótinish­terin qanaǵattandyrmaıtyn.

Taǵy bir másele – adam quqyqtary jónin­degi ýákilde, prokýratýra ókil­derinde adamdardyń quqyqtaryn qozǵaý, osy normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń, zańdardyń Konstıtýsııaǵa sáıkesti­gin tekserý boıynsha bastama kóterýge ókilettilik bolmady. Endi bul organ jospar boıynsha 1 qańtarda qurylýy kerek jáne osy máseleni qarastyrady. Mysaly, Parlamentte qandaıda bir zań shyǵatyn bolsa, Prezıdent qol qoıǵanǵa deıingi aralyqta Konstıtýsııalyq sot Parlament qabyrǵasynda qabyldan­ǵan zańnyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin tekseredi.

Qazirgi kezde tıisti zań jobasy daıyndalyp jatyr. Konstıtýsııalyq sot – saıası daýly máselelermen azamattar júgine alatyn organ. Iаǵnı azamattar saıası quqyqtary (saılaýǵa qatysty, saılaý nátıjesine narazylyq bildirýi, kelispeýi, saıası partııalardyń tirkelýine qatysty) nemese saıası ómirge qatysý: mıtıng, pıket, saıası proses­terge qatysý kezinde adam quqyqtaryna qysym, kedergiler jasalǵan bolsa, osy organǵa júgine alady.

TÚIIN. «Ádiletti Qazaqstannan ne kútesizder?», «Jańa Qazaqstandy qalaı elestetesizder?». Osy eki suraqqa jaýap berý kezinde spıkerlerdiń barlyǵy biraýyzdan «Ádiletti Qazaqstandy ár azamat ózinen bastaý kerek» degen tujyrymdaryn jetkizdi. «Halyq ózgerýi kerek, halyqtyń sanasy ózgerýge tıis. Stereotıpterdi túbegeıli joıǵanda ǵana alǵa qoıǵan maqsat-mindetterge qol jetkize alamyz. Ár azamat Jańa Qazaqstannyń bir kirpishi ekenin sana-sezimimen tolyq túsingende ǵana zań ústemdigi tolyq ornaǵan el bola alamyz. El sanasy, azamattardyń mádenıet-mentalıteti, memlekettik mekemelerdiń jumys isteý stıli ózgermeıinshe, 100 paıyz ıdealdy zań qabyldasaq ta, memleket oń jolǵa túsip kete almaıdy». Memlekettik damýdyń jańa kezeńi men Ádiletti Qazaqstan qurýdyń alǵysharttaryn saıası sarapqa salǵan spıkerlerdiń oı túıinderi osyndaı.