GÚLDENSE AÝYL – GÚLDENEMIZ BÁRIMIZ
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq 2030 jylǵa deıin oǵan qatysýshy úsh elge ishki jalpy ónimdi 25 paıyz ósirýge jáne 600 mlrd. dollardan astam kiris alýǵa múmkindik beredi.N.Á.NAZARBAEV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti.
Osydan 20 jyl buryn Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly bastama kótergen Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «aldymen –ekonomıka, sosyn saıasat» degen ustanymynyń durystyǵyn halqymyz sezinip otyr. Dastarqany tolyq emes, ashqursaq úıde bereke bola ma? Bolmaıdy. Bala-shaǵasynyń qamy úshin, solardy ash etpeımin dep eńbekke umtylǵan otbasylarynyń qorasy malǵa, úıi janǵa tolady, dastarqany da baı bolady. Syılastyq berekeli otbasynyń sánin, mánin keltiredi. Kishisi úlkeniniń, balasy ata-anasynyń aldyn kesip ótpeıdi. Árkim óziniń izi-jolyn saqtaıdy. Qarap otyrsaq, memlekette de osyndaı otbasynyń ómirine uqsastyq bar. Ekonomıka jaqsy damysa, eldiń áleýmettik jaǵdaıy da jaqsarady, jurttyń turmysy tómendemeıdi, túzelgen ústine túzele beredi. Ondaı elde bereke de, mereke de saltanat quratynyn Qazaqstan óz mysalynan kórsetip otyr. Degenmen, halqynyń sany aınalamyzdaǵy memleketterge qaraǵanda áli kóp deýge kelmeıtin, oljasynyń bári ortaq qazanǵa túsken keńestik dáýirde shıkizat qoımasy bolyp, uqsatý óndirisin damytýǵa múmkindik berilmegen Qazaqstan sekildi eldiń endi tomaǵa-tuıyqtalyp qalýy eshqandaı tıimdilik ákelmeıdi. Kórshińmen aralasý, baryńdy berip, joǵyńdy alyp otyrý jaratylys zańdylyǵynyń biri emes pe? Sondyqtan ekonomıkany, áleýmettik, tipti mádenı-rýhanı salany damytý úshin de ıntegrasııany durys paıdalanýymyz óte mańyzdy dep bilemin. Men aýyl sharýashylyǵy mamany, sharýashylyq jetekshisi bolǵandyqtan Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵynyń osy sala úshin tıimdiligin jıi oılaımyn, quptaımyn. «Myń ólip, myń tirilgen» qazaq eline ótken ǵasyrdyń aıaq kezi de ońaıǵa túsken joq. Tek Táýelsizdiktiń tańy atyp, arty qaıyrly boldy. Josparly, ábden baılanysyp qalǵan ekonomıkanyń ornyna naryq kelgennen keıin, elde ishki mıgrasııa bastaldy. Qazir aýyl keýde kóterip keledi. Elimizdiń aýyl sharýashylyǵy úshin ıntegrasııa óte qajet. Qazaqstanda jyl saıyn 20 mıllıon tonnadaı astyq óndiriledi. Bizdiń astyqtyń sapasy, dánniń qamyrlylyǵy óte joǵary. Qostanaı oblysy elimizdegi barlyq astyq pen unnyń tórtten birin, ettiń 11 paıyzyn, súttiń – 7, jumyrtqanyń 12 paıyzyn óndiredi. Qazaqstan eksportqa shyǵaratyn astyqtyń – 25, unnyń 27 paıyzy Qostanaı jerinde óndiriletinin maqtanyp aıtsam da artyq emes. О́ndirgen ónimińdi satyp uqsatpasań shyǵynǵa batasyń. Bul ekonomıkanyń buljymas zańy. 20 mıllıon tonna astyqtyń barlyǵyn Qazaqstannyń ishki suranysy sińire almaıdy. Sondyqtan ony syrtqa satý qajet. Osy turǵyda da Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń bizge tıimdiligi jaqsy bolǵaly tur. Qostanaıdyń irgesindegi 144 mıllıonǵa jýyq halqy bar Reseı Qazaqstan úshin tıimdi naryq bolyp sanalady. Astyqpen qatar, sońǵy jyldary bizdiń dıqandar ishki-syrtqy naryq suranysyn zerttep, egin sharýashylyǵyn ártaraptandyrýdy sátti engize bastady. Qazir dıqandar tek astyqpen shektelip qalmaı, maıly daqyldar alqabyn keńeıtip keledi. Osy kóktemde oblys boıynsha 284 myń gektarǵa maıly daqyldar sebiledi. Bul ótken jylǵa qaraǵanda 51 myń gektarǵa kóp. Sońǵy jyldary maı syǵý kásiporyndarynyń qatary da jıileı bastady. О́tken jyly 340 tonna ósimdik maıy syrtqa artylsa, bıylǵy jyl basyndaǵy eki aıdyń ishinde 207 tonna maı oblystan syrt jerge satylypty. Bizdiń astyǵymyz, óndirgen unymyz, tipti óndirisi endi damyp kele jatqan ósimdik maıy da sapa turǵysynan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq ákeletin básekege qarsy tura alady. Eýrazııa ekonomıkalyq odaqtyń aýyl sharýashylyǵyna syn bolatynyn da moıyndaýymyz qajet. Ol, ásirese, bizdegi áli óristep kete almaı otyrǵan mal sharýashylyǵyna qatysty bolady dep bilemin. Bizde mal basy kóbeıip keledi. Degenmen, et pen súttiń ózindik quny áli joǵary. Belarýs Respýblıkasy bul jóninen alda ekenin moıyndap, olardan úırenetin ýaqyt jetti. Elbasy Nursultan Nazarbaev osydan birer jyl buryn mal sharýashylyǵyn damytyp, kórshi Reseıshe 60 myń tonna sıyr etin eksporttaýdy mindettegen bolatyn. Qazir osy baǵytta jumystar júrgizilip otyr. Et baǵytyndaǵy mal ósirý, mal tuqymyn asyldandyrý jáne jem-shóp daıyndaý jumystaryn ilgeriletý qolǵa alynǵan. Sút óndirýde de solaı. Egin sharýashylyǵyna qaraǵanda bizde mal ónimderin óńdeıtin uqsatý kásiporyndary tym az, jutań. Mal sharýashylyǵynan óndiriletin ónim tek et pen sút emes qoı? Onyń júni, terisi qazir kóńildegideı kádege asyp otyrǵan joq. Eýrazııa bizdi osy jóninde oılantyp qana qoımaı, ıgi isterge ıtermeleıtin bolady. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurylǵan soń bizdegi sharýashylyq qurylymdary da ýaqyttyń synynan ótetin bolady. О́ıtkeni, ózgelerdiń jaqsysyn biz utymdy úırene bilýimiz qajet. Josparly ekonomıka kezinde bizdiń Meńdiǵara aýdanynda nebári on bes shaqty keńshar bolatyn. Olarda myńdaǵan bas mal ósirilip, myńdaǵan gektar egin sebiletin. Men muny ótkendi ańsap aıtyp otyrǵanym joq. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq kezinde sapaly ónim óndirmeı qatań básekege tótep bere almaısyń. Qaı ýaqytta da ozyq tehnologııa bolmaı sapa jetkizgen emes. Baıaǵy iri sharýashylyqtar ornyna kelgen júzdegen usaq sharýa qojalyqtary búginde ozyq tehnologııalardy engize almaı otyr. Sebebi, ozyq tehnologııaǵa ozyq úlgidegi sheteldik qymbat tehnıkalar qajet. Ony alýǵa shaǵyn sharýashylyqtardyń qarjymy kelmeıdi. Bul – úlken jáne jan-jaqty qaralatyn másele. Ozyq tehnologııa tek mol ónim óndirýdiń kepili ǵana emes, ony qoldanǵanda topyraq ta jaqsy óńdeledi, onyń azýyna jol berilmeıdi. Sondyqtan olar kooperatıvterge birigýi kerektigin ýaqyttyń ózi talap etedi. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq osy turǵyda bizge kóp máselelerdi úıretedi. 90-shy jyldary, sharýashylyq ydyraǵan qıyn kezde aýyldastarymnyń joǵary senimimen jáne olarmen birlese jumys isteı otyryp, sharýashylyqty tozdyrmaı, adamdardy lajynsha aýyldan sendeltip kóshirmeı ustap qalǵan edim. Qazir sonyń qaıtarymy, durys baǵytta jumys istegenimniń nátıjesi jurttyń kóz aldynda. Men basqaratyn «Qarqyn» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi búginde 36 myń gektar jerge egin egedi. Bizde astyqpen qatar maıly daqyldar da bar. Aýyl sharýashylyǵyna qajetti tehnıkalardy túgeldeı derlik jańalap aldyq. Egin sharýashylyǵyn ozyq, ylǵal saqtaý tehnologııasymen júrgizemiz. Bul sapa men topyraqtyń qunaryn saqtaýdyń basty kepili ekenine de kózimiz jetti. Mal sharýashylyǵyn da júıeli damytyp kelemiz. Aldaǵy ýaqytta mal ónimin uqsatýdy da qolǵa alatyn bolamyz. Eýrazııalyq ıntegrasııa aýyl sharýashylyǵyna ýaqyt talabynan qalyp qoımaýǵa jeteleıtin bolady. Ol úshin agrokeshendi óndiristik-ınnovasııalyq negizde damytýǵa baǵyttaıdy. Oǵan memleket tarapynan da qoldaý-kómek erekshe. Bıyl oblystyń aýyl sharýashylyǵyndaǵy basymdyq berilgen salalarǵa 19 mıllıard teńge qarjy bólinip otyr. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 2 esege kóp! Aýyl sharýashylyǵy damysa, onymen birge aýyl kórkeıedi. Qazirdiń ózinde aýyldyń áleýmettik deńgeıi osydan 20 jyl burynǵy ýaqytpen salystyrǵanda kósh boıy ilgeri ketken. Kóptegen eldi mekenderge kógildir otyn qubyrlary tartyldy. Aýyz sý máselesi de birtindep sheshimin taýyp keledi. Syrt jerdegi jaqsy, ozyq tájirıbeniń barlyǵynan biz úırenetin bolamyz. Báseke bar jerde silkinis, sergektik, eń bastysy, damý bolady. Integrasııa bizdi úırenýge ıtermeleıdi. Men osyǵan qýanamyn. Saıran BUQANOV, «Qarqyn» JShS dırektory, Qazaqstannyń Eńbek Eri. Qostanaı oblysy, Meńdiǵara aýdany. _____________ Derek pen dáıek 2013 jyly Keden odaǵy elderine jóneltilgen Qazaqstannyń agroónerkásiptik kesheni ónimderi eksportynyń kólemi eki ese artty. * * * 2013 jyldyń qorytyndysynda taǵam ónimderiniń barlyq negizgi túrleri boıynsha ishki tutynýdaǵy otandyq óndiristiń úlesi 80 paıyzdyq kórsetkishten asyp tústi.