Elge kelgender kóp, biraq kedergi de az emes

Statıstıkalyq derekterge súıensek, 2002 jyldan bastap Qazaqstandaǵy halyq sany turaqty túrde ósip, búginde 19 mıllıon 222 myń 625 adamdy qu­ra­dy. Jalpy, elde halyq sanynyń tu­raqty túrde artyp otyrýy kóshi-qon­men tikeleı baılanysty. Kóshi-qon eki ­baǵyt boıynsha júzege asady: biri shalǵaıdaǵy qandastardyń elge oralýy bolsa, endi biri – syrtqy eńbek mıgrasııasy.

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń de­rek­terine súıensek, syrtqy kóshi-qon halyq ósimine 2004–2011 jyldary aralyǵynda qarqyndy túrde áser etken. Keıingi kezde bul sál baıaý­la­ǵa­ny belgili. Al búgingi kúnniń sandaryn sóıletsek, derekter bylaı deıdi: jalpy, bıylǵy jyldyń qańtar-maýsym aralyǵynda 8 605 adam elimizge turaqty turýǵa tirkelgen. О́tken jylmen salystyrsaq, byltyr qańtar-maýsym aralyǵynda elimizge 5 770 adam turaqty turýǵa kelgen eken.

«Elimizge kóship kelýshiler sa­ny­nyń artýy álemdik saıası oqı­ǵa­larǵa qatys­ty. Ásirese Ýkraı­na­da­ǵy soǵysqa baılanysty Reseı­ge salynǵan sanksııalar áserinen Eýro­pamen qarym-qatynastyń toqtap qalýy sebepker. Reseıden joǵa­ry jáne orta bıznes ıeleri men olar­­dyń qyzmetkerleri kóship kelip ja­tyr. Sonymen qatar О́zbekstan, Tá­jik­stan sııaqty postkeńestik elder­den qan­das­tardyń elge oralý ten­den­sııasy da baıqalady», deıdi áleý­met­tanýshy Elmıra Otar.

«Otandastar qory» kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵamynyń pre­zı­denti Abzal Saparbekulynyń aıtýynsha, qandastardyń elge oralý kórsetkishi jaq­saryp keledi. Máselen, 2021 jyl­dyń qańtar-maýsym aılary araly­ǵynda Qandastardy aqparattyq qoldaý orta­lyǵyna 2 375 ótinish-suraq kelse, bıylǵy osy kezeńde 3 322 ótinish túsken. О́tken jylmen sa­lys­tyr­ǵanda qandastar tarapynan keletin saýaldar 28 paıyzǵa art­qan. Onyń ishinde kóbine Qazaqstan azamattyǵyn alý, otanǵa oralý, bilim berý, úı, jer máseleleri boıynsha habarlasqan. 2022 jylǵy 1 shildedegi jaǵdaı boıynsha 7 415 etnıkalyq qazaq tarıhı otanymen tabysyp, qandas mártebesin alǵan eken. Jalpy, 1991 jyldan beri respýblıkaǵa 1 mıllıon 95,3 myń etnıkalyq qazaq oraldy.

Qazaqstan Respýblıkasynda 2004 jyl­dan 2018 jylǵa deıingi mıg­ra­­sııa­lyq ósim, jalpy alǵanda myń adamdy qurady. Kóshi-qonnyń etnos­tyq quramy postkeńestik keńis­tik­tegi eki mańyzdy tendensııany kór­se­tedi. Bir jaǵynan, qazaqtardyń basqa el­der­den tarıhı otanyna ora­lýǵa umtyl­ýy, ekinshi jaǵynan – orys­tildi ha­lyq­tyń Reseıge qonys aýda­r­ýy. Jalpy, Qazaqstanǵa 2007–2017 jyldary turaqty turýǵa kelgen 195 myń adamnyń ishinde qazaqtar 65 paıyzdy quraıdy. Qandastardyń tarıhı Otanyna oralý máselesin «Otandas-El» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń negizin qalaýshy Muqan Mamythan bylaı dep órbitedi.

«Jalpy, qandastardyń elge oralýyn úsh kezeńge bólýge bolady: alǵashqy, ortańǵy jáne qazirgi kezeń. Eń alǵash 1996 jyldary kelgende kóshi-qon zańy kemeldi emes, orys tili basym orynda edi. Elge alǵash kelgende biz orys tilin bilmegendikten qınalyp, qazaq tilin biletin bir qazaq taba almaıtynbyz. Zań da qatań. Kóshede Qytaı tólqujatymen júrgendi kórse aıyppul salatyn. Elge kósh bastap kelgen qandastar úshin kvota máselesi qarastyrylmaǵan, azamattyq alýda da qıyndyqqa tap bolatynbyz. 2000 jyldardan keıin Qazaqstannyń kóshi-qon zańy kemeldene bastady da memleket kóp kólemde kvotalar bóldi. Bastapqyda 2 myń kvota bólinse, jyldan-jylǵa kvotalar sany artyp otyrdy. 2002 jyldary 20 myńǵa deıin kóbeıdi. 3 jyl ishinde azamattyq alyp bir jylda yqtııar hat alýǵa bolatyn. Kóshi-qon saıasatynyń eń jaqsy kezeńi 1995 jyldan bastalyp, qandastarǵa Almaty jáne Astana bastap kez kelgen qaladan kvotamen tegin úı berildi», deıdi M.Mamythan.

Spıkerdiń aıtýynsha, 2011 jyldardan bastap kóshi-qon saıabyrsı bastap, kvota az bólinetin. Bul kezeńde azamattar elge arnaıy baǵdarlamalarmen emes, ózdiginen ornalasa bastaǵan. Azamattyq alý máselesi bul kezeńde kúrdelene tústi.

«Shetelden kelgen qazaqtarǵa sot­tal­­ma­ǵan degen qaǵaz ákelmese azamat­­tyq­qa qabyldamaıtyn. Al Qytaı ol týraly aqparat bermeıtindikten Qy­taı­dan keletin qazaqtar úshin qıyndyq eselene tústi. 2016 jyly azamattyń sottal­maǵany týraly qaǵazdy talap­tan alyp tastap, yqtııar hatty 6 aı­dyń, azamattyqty 1 jyldyń ishinde alý týraly ózgeris engizdi. Sonyń ná­tı­jesinde, azamattyq alý birshama je­ńil­dedi. Degenmen búgingi másele – sońǵy kezderi elge keletin qandastarǵa bólinetin kvotanyń azdyǵy. Qandastar úshin 5 jylǵa 85 myń kvota jetkiliksiz. Degenmen buny jahandyq pandemııamen de baılanystyrýǵa bolady. Buǵan qaramastan biz bıyldyń ózinde 20 otbasyn elge kóshirip alyp keldik. Alaıda oblystardaǵy turǵylyqty mekenjaılardyń baǵasynyń qymbat, sapasynyń tómen bolýy jańa kelgen qandastardyń kóńilin qynjyltady. Osy sebeppen qaıta kóshýdi oılaıtyndar da bar. Taǵy bir másele – shetelden kelgen qandastardyń joǵarǵy oqý ornyn bitirý tólqujatyn Qazaqstannyń moıyndamaýy», deıdi M.Mamythan.

Onyń aıtýynsha, túrli bıýro­kra­tııalyq máselelerge baılanys­ty qandastardyń jumysqa ornalasýda da qoldary jipsiz baılaýly kórinedi. Osy oraıda birlestik basshysy sheteldegi qandastardy elge ákelý isi elimizdiń til máselesinen bastap aýyl sharýashylyǵy men zaýyt, fabrıkalardyń damýyna zor úles qosady dep esepteıdi.

Sarapshylardyń pikirinshe, halyq sany sońǵy bes jylda tipten arta túsýi múmkin edi. Biraq shetelge qonys aýdarýy halyq sanynyń qaıta kemýine sebep bolǵan. Máselen, 2013 jyly 3 myń adam, 2018 jyly 29,1 myń adam arman qýyp basqa elge atbasyn burypty. 2014–2018 jyldar aralyǵynda osy kórsetkishtiń kesirinen halyqtyń tabıǵı ósimi 7,3 paıyzǵa, al 2018 jyly 10,8 paıyzǵa tómendegen. Degenmen bıylǵy jyldyń statıstıkalyq de­rek­teri shetel asyp ketetinderdiń azaı­ǵa­nyn kórsetedi.

«Elimizden qańtar-maýsym araly­ǵyn­da shetel asqan azamattar sany 12 244 bolsa, byltyr elimizden osy kezeńde shetelderge 14 358 adam turaq­ty turýǵa ketken», deıdi Ishki ister mı­nıstrligi baspasóz qyzmetiniń bas sa­rapshysy Meńdolla Shamuratov.

Resmı statıstıkaǵa súıensek, 2012 jyldan bastap 2018 jylǵa deıingi kezeńdegi jeti jylda Qazaqstannan 100 myń adam shetel asqan. Elden ketkenderdiń ishinde orystar – 71 pa­ıyz, nemister men ýkraındar – 7 pa­ıyz, qazaqtar – 4 paıyz. Bir jaǵynan, bul óte kóp bolǵanymen, syrtqy mıg­ra­sııanyń basym bóligi otanyna oral­ǵan­dar ekenin baıqaýǵa bolady.

Elimizden ketkender sanynyń byl­­tyrǵy jylmen salystyrmaly túrde azaıý sebebin áleýmettanýshy ma­man­­dar salystyrmaly túrde basqa elder­de­gi jaǵdaıdyń turaqsyzdyǵymen túsin­diredi. Sanksııalar salynýy, bank shottarynyń buǵattalýy, ınternet jelileriniń jıi buzylýy, saıası oqı­ǵa­lar­dyń tez ózgerýi elge kelý­shiler sanyn arttyryp, shetel asyp ketetinder sa­nynyń qysqarýyna túrtki bolyp otyr.

Qomaqty resýrstyq áleýetke ıe Qazaq­stan postkeńestik keńistikte eko­nomıkalyq ósýdiń jyldamdyǵyna oraı basqa memleketterden eńbek mıgrant­taryn qabyldaıtyn Reseıden keıingi ekinshi elge 2000 jyldyń basyn­da-aq aınaldy. Budan bólek, keıingi kezde álemdik ekonomıkadan bastap túrli saıa­sı oqıǵalarǵa áser etip otyrǵan Ýk­raınadaǵy soǵys Qazaqstandaǵy eń­bek mıgrasııasyna tikeleı áser etkeni sózsiz.

Búginde Qazaqstanda jergilikti atqa­rý­shy organdardyń ruqsatymen 16 myń shetel azamaty zańdy jumys isteıdi. Eńbek mıgranttary negizinen Qytaıdan – 3 587 adam, Túrkııadan – 1 820 adam, Úndistannan – 1 691 adam, О́zbekstannan – 1 563 adam, Ulybrıtanııadan – 1 123 adam kelgen.

Osy oraıda eske sala keteıik, ishki eńbek naryǵyn qorǵaý maqsatynda Qazaq­stan Respýblıkasy Eńbek jáne halyq­ty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi jyl saıyn respýblıkaǵa sheteldik maman­dardy tartýǵa arnaıy kvota bóledi. El prezıdentiniń 2022 jylǵy qańtarda otandyq iri bıznes ókilde­ri­men kezdesýinde bergen tapsyrmasy boıynsha, Eńbek jáne halyqty áleý­met­tik qorǵaý mınıstrligi sheteldik jumys kúshin tartýǵa arnalǵan kvotany buryn josparlanǵan 28 352-den 23 560 adamǵa, ıaǵnı 16 paıyzǵa qysqartty.